7-р сарын 28
12 цаг 25 минут

Монгол судлаач Бирталан Агнеш: Монгол бол Чингис хааны цагаан сэтгэлт ард түмэн

Л.САЙХАНСАНАА 

Соёл урлагийн их сургууль,  Олон Улсын Монгол Судлалын Холбоотой хамтран Монголчуудын соёлын ёртөнц: Өв үнэт зүйл, урлаг сэдэвт олон улсын  монголч эрдэмтдийн ээлжит хурлыг энэ сарын 23-24-ний өдрүүдэд зохион байгууллаа. Энэ үеэр  Олон Улсын Монгол Судлалын Холбооны ерөнхийлөгч, Унгарын Өтвөш Лоранд их сургуулийн Монгол Ба Төв Ази судлалын тэнхимийн эрхлэгч, доктор Бирталан Агнештай ярилцсан юм.  Монгол хэлээр  тод, цэвэрхэн ярьдаг энэ эмэгтэй  манай орныг судлах болсон 30 жилийн хугацаанд олон  удаа хүрэлцэн ирсэн монголчуудын хэзээний  танил билээ.

-Таны монгол  судлаач болсон түүхээс ярилцлагаа эхэлье. Хэзээнээс Монгол орны тухай сонирхох болсон бэ?

-Унгар улс  түүхийн эрт үед нүүдэлчин соёлтой, монголчуудтай адил бөө мөргөл шүтдэг байсан. Урт эгшгээс авхуулаад бидэнд адил төстэй зүйл бий. Би оюутан байхдаа  буюу 1981-1982 онд  Монголд дадлага хийхээр ирж байлаа. Тухайн үед хөдөө нутгаар  аялж, судалгаа хийсэн. Тэр цагаас хойш монгол орны тухай судлах болсон. 1635 онд байгуулагдсан Унгарын хамгийн эртний Өвтөш  Лоранд их сургуулийн Монгол болон Төв Ази судлалын тэнхимийн эрхлэгчээр ажиллаж байна. Манайд Монгол судлалын чиглэлээр суралцаж буй шавь нар олон бий.

Олон оюутан гэлээ, яг хэдэн оюутан суралцаж байгаа вэ.  Таны бодлоор юу тэднийг Монголын тухай судлахад хүргэж байгаа вэ?

-Манай их сургуулийн хөтөлбөр өөрчлөгдөхөд монгол судлалаар сурах оюутны тоо цөөрсөн ч бакалаврын 15 орчим оюутан, солилцоогоор ирсэн оюутнуудтай нийлээд докторын зэргээ хамгаалж буй 13 оюутан байна. Унгарууд нүүдлийн соёл, бөө мөргөл, бурхны шашин, монголчуудын түүх, хэл соёл,   ялангуяа нутгийн аялгууг их сонирхдог. унгарчууд түүхийн эх сурвалжаараа монголчуудтай холбоотой учир энэ мэргэжлээр суралцдаг болов уу.

-СУИС-аас Олон улсын монгол судлалын холбоотой хамтран зохион байгуулсан энэ удаагийн монголч эрдэмтдийн хурлын ач холбогдлыг та юу гэж дүгнэж байна? 

-Дэлхий даяаршиж байгаа өнөө цагт улс бүр, хүн болгон өөрөөрөө үлдэх өв соёлоо судлах, хамгаалах хэрэгтэй. Үүнд өөрсдийн өмнөх болоод өнөө үеийн үнэ цэнэтэй зүйлүүд орно. Энэ удаа СУИС эрдэмтэн, судлаачдыг нэгтгэн хамтарсан хурал хийж байна. Хурлын ач холбогдол нь судлаачдын хийж буй бүтээлтэй танилцахын зэрэгцээ, бие биеэс харилцан суралцах  боломж нээгдэнэ. Эрдэмтэд хуучин уламжлалыг хадгалахын зэрэгцээ судалгааны эргэлтэд оруулж ирсэн олон жилийн уламжлалтай. Өнөө үед өөр маягаар хийж байна.

-Монголч эрдэмтдийн хуралд тавьсан таны илтгэл сонирхолтой , шинэлэг судалгаа санагдлаа?

-XiX зууны үеийн Унгарын судлаач Монголын түүхэн сурвалжийг тэмдэглэсэн байдаг. Нэр нь “Чингис хааны хар дэвтэр”. Өөр газар  дуулдаж байгаагүй, бараг мэддэггүй баримт шүү. Энэ дотор Чингис хаан монголчууддаа зарлигдсан нь гэсэн зүйлүүд байдаг. Цөвүүн цаг ирэхэд монголчуудаа яаж аврах вэ, хэрхэн амьдрах вэ, эзэн хааны гүрнийг дахин сэргээхэд сайн хааны чанар юу болох вэ гэхчлэн сонирхолтой мэдээ, занги их бий.

-Та монгол орныг судлах болсон 30 жилийн хугацаанд хэдэн судалгааны бүтээл, эрдэм шинжилгээний өгүүлэл туурвисан бэ?

-Олон бүтээл гаргасан, тоолж байгаагүй учраас  хэлж  мэдэхгүй байна. Ойролцоогоор 140 гаруй  судлагааны бүтээл бий байх. Миний бүтээлүүдийн ихэнх нь англи хэл дээр хэвлэгдэн гарсан. Унгар хэл дээрх судалгааны бүтээлүүд нэлээд нь цахимд  тавигдсан. Нэг харамсалтай зүйл нь миний бүтээлээс монгол хэл дээр хэвлэгдсэн ганц ном л байна. Монголчуудад танилцуулчих юмсан гэсэн бүтээлүүд олон бий. Зав чөлөө бага байдгаас зорьсон санаагаа биелүүлж чадахгүй  өдийг хүрлээ.  Боломж гарвал 1990-ээд оны үед ирэхдээ Монголын аман зохиол, зан заншлын тухай тэмдэглэж авсан материалуудыг монгол эрдэмтэдтэй хамтарч орчуулах юмсан гэж хүсдэг.

-Таны бүтээлүүдийн гол сэдэв нь юуны тухай байдаг вэ?

-Би нутгийн аялгууг анх судалж эхэлсэн. Үүнээс улбаалж монголчуудын аман соёл болон түүхийн  талаар сонирхох болсноос миний ихэнх бүтээлүүд эдгээр зүйлсийн тухай утга санааг агуулдаг.  Миний бүтээлүүдийн 60-70 хувь нь Монголын домог зүй, хээрийн судалгааны үед тэмдэглэж авсан бөө мөргөл, түүний зан үйлийн тухай голдуу байдаг.  Миний хамгийн дуртай сэдэв гэж хэлж болно.

-Монгол хэл дээр таны нэг бүтээл гарсан гэж дурдсан. Түүнийгээ тодруулахгүй юу?

–  Унгарын анхны монгол судлаач болох Баалинг Гаабар 1871 онд халимаг үндэстэн, 1873 онд халхчуудын нутгийн аялгууны талаарх хээрийн судалгаа хийсэн.  Өндөр мэдлэгтэй хэл шинжээч  хүн байсан бөгөөд халх болон халимаг аялгууны онцлог болон ярианы хэлийг тэмдэглэн үлдээсэн анхны хүн юм. Түүний тэмдэглэлд ардын аман зохиол, түүх, үлгэр, зүйр цэцэн үг зэрэг аман соёлын тухай өгүүлснээс гадна монголчуудын зан заншлын тухай товч  тэмдэглэсэн байдаг. Түүний тэмдэглэлийн тухай  бичсэн өгүүллэгүүдийг МУБИС-ийн  багш нар  монгол хэл руу орчуулсан. Монгол хэл дээр хэвлэгдсэн номоо “Чингис хааны цагаан сэтгэлт ард түмэн” гэж нэрлэсэн.

 Өвтөш  Лоранд их сургуулийн монгол судлалын тэнхим хэдэн онд байгуулагдсан бэ?

-Төв Ази болон Монгол судлалын тэнхим 1942 онд байгуулагдсан ч 2006 оноос эхэлж бакалавр, магистр, доктор гэсэн боловсролын гурван зэргээр оюутан суралцуулах хөтөлбөр бий болсон. Солилцооны хөтөлбөрөөр гадаадын оюутнууд хүрэлцэн ирж сурдгаас  гадна манай тэнхимд докторантаар таван монгол оюутан, Өвөрмонголын нэг оюутан сурж байна.  Түүнчлэн монгол багш манай сургуульд багшилдаг. Монгол судлалаар сурч  буй оюутнууд монгол хэл сурч, аман соёл зэрэг зарим хичээлийг монгол хэл дээр үздэг.

– Монголд  судалгааны ажлаар ирэх зардлаа та өөрөө гаргадаг уу?

 -Их сургуулиас Монголд очиж судалгаа хийх хүсэлтэд шууд санхүүжилт олгодоггүй. Харин олон орны судлаач эрдэмтэдтэй судалгааны сэдвээрээ өрсөлдөж Унгар, Англи мөн Хятад зэрэг хэд хэдэн улсаас санхүүгийн дамжлэг авдаг.

-Монголыг судлах болсон  30 гаруй  жилийн   хугацаанд иргэдийн сэтгэлгээнд өөрчлөлт ажиглагдав уу?

-Даяаршлын эрин үед зарим уламжлалаа гээх хандлага ганц Монголд ч гэхгүй бусад оронд гарч буй үзэгдэл. Гэхдээ монголчууд хуучны соёл, уламжлалаа  тийм хурдан алдахгүй гэдэгт би итгэлтэй байна. Залуу хүмүүс уламжлалт зан заншил болох овоо тахих, хорио цээрийн зан үйл мөн мал маллах нарийн ухааныг сурах хэрэгтэй. Тэгж байж л үндэстний онцлогоо хадгалж үлдэнэ.

-Энэ удаа та Монгол Улсын Соёлын урлагийн их сургуулийн хүндэт профессор болоод буцаж байна.  “Ийм нэр хүндтэй шагнал хүртээнэ гэж зүүдэлсэнгүй явлаа. Би монгол судлалд насаараа зүтгэх өртэй боллоо” гэж та сэтгэгдлээ хэлж байсан. Тэгэхээр монгол судлалд насаараа зүтгэх нь ээ?

-Тийм ээ, би их баяртай байна. Монгол судлалд насаараа зүтгэнэ. Би 1990-ээд оноос хотонгуудын талаар судалж эхэлсэн. Сүүлийн үед  одоогийн  монголчуудын хувцас хэрэглэл хэрхэн өөрчлөгдөж байгааг судлах хэрэгтэй гэж бодож байна. Цаашид хотонгуудын хадгалж ирсэн өв соёлыг хэрхэн хамгаалах вэ, ямар өөрчлөлт оруулж болох вэ, энэ талаар судална.

Эх сурвалж: www.polit.mn

Эх сурвалж:
4
АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд zaluu.com хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан бөгөөд мөн IP хаяг ил гарсан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй.

4 сэтгэгдэлСэтгэгдэл бичих

202.9.40.162Дорж   • 2018, 7 сарын 30. 10 цаг 06 минут

Хөөрхий энэ гадаад андуурчээ. Монголчууд бол манжийн үлдэгдэл.

108.92.148.34Зочин   • 2018, 7 сарын 28. 19 цаг 43 минут

Ene huvtsas hunar bol yag hoshin shog.Manuuhainaas 2 nutsgen gar tsuhuigaad zuudend ormoor numrug bna .Halloweeneer umsvul iluu zohino.

202.9.41.117Зочин   • 2018, 7 сарын 28. 21 цаг 31 минут

har inergitei erguu ve chi zugeer l zailtsan baidaa

103.57.94.237Зочин   • 2018, 7 сарын 29. 20 цаг 21 минут

яг тийм чи сайхан хэллээ би бас нэмж хэлэхэд халловентойгаа зайл

Шинэ мэдээ

Эрүүл шүд-Эрүүл хүүхэд хөтөлбөрт 57838 хүүхэд хамрагдаад байна3 цаг 15 минутын өмнөМаргааш зургаан дүүрэгт цахилгаан хязгаарлана7 сар 17. 17:00Ким Жон Унд хуягласан хоёр “Мерседес” автомашин худалдан авчээ7 сар 17. 16:55Бразилийн цагдаа нар хуурамч Ferrari, Lamborghini-ийн үйлдвэрийг хаалаа7 сар 17. 16:50Өөрийгөө хөгжүүлэхэд тань туслах “МОНГОЛ ПОДКАСТУУД“7 сар 17. 16:45Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг хоёр, гурав дахь хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий Ажлын хэсэг хуралдлаа7 сар 17. 16:40ОХУ: Ус таслах үеэр халуун усны газруудыг үнэ төлбөргүй болгох санал гаргажээ7 сар 17. 16:40НЭМҮТ: “Тэмбүүг устгая” аян үргэлжилж байна7 сар 17. 16:37Та биднийг хэзээ нэг цагт алж болох киноны 10н буруу ойлголт7 сар 17. 16:30ОХУ: “Түргэний машин”-д саад болвол жолооны эрхийг хасна7 сар 17. 16:25Сошиал од Молдир Мекенбаева маргааш Монголд ирнэ7 сар 17. 16:20К.Кардашиан, К.Вест нар хүүхдүүдээ танилцуулав7 сар 17. 16:15Тоть шувуу бол төрмөл авьяастай амьтан...7 сар 17. 16:10Автомашины хачирхалтай ослууд7 сар 17. 16:05Эко дүүрэгт хаман хот тарвасны хүлэмж бэлэглэлээ7 сар 17. 16:02Хамгийн тачаангуй цусны бүлгийг тогтоожээ7 сар 17. 16:00Израиль: 9000 жилийн настай эртний хотын туурь олджээ7 сар 17. 15:55Шүүхийн шинжилгээний үндэсний хүрээлэнгийн албан хаагчид нийгмийн хариуцлагын хүрээнд “Халуун сэтгэл” хандивын аяныг зохион байгууллаа7 сар 17. 15:52Сэлэнгэ аймгийн долоон газар нутагт түймэр гарчээ7 сар 17. 15:50ТАНИЛЦ: Гадаадад тэтгэлэгт хөтөлбөрөөр суралцах шинэчилсэн мэдээлэл7 сар 17. 15:40“Төв номын сан” гурван сая гаруй номтой7 сар 17. 15:30Улс орны харах нүд, сонсох чих болсон “Эрүүгийн цагдаагийн алба“-ны 85 жилийн ой тохиож байна7 сар 17. 15:26Европын хамгийн том алмаз Архангельск мужаас олджээ7 сар 17. 15:25Лорд Кейнс ОУВС-д зочилсон нь7 сар 17. 15:20Урсула фон дер Ляйен Евро комиссын тэргүүнээр сонгогдлоо7 сар 17. 15:10"Эмээлт" зах дээр хонины нэхий үнэгүй, өлөн 2700 төгрөгийн үнэтэй байна7 сар 17. 15:05Гоо сайхны мэс засал аминд нь хүрчээ7 сар 17. 15:00Япончуудын хооллох соёлтой холбоотой 15 зөвлөмж7 сар 17. 14:50Кристин Лагард Олон улсын валютын сангийн захирлын суудлаа өгөх хүсэлт гаргажээ7 сар 17. 14:45“Google”-ийг Хятадтай холбоотой эсэхийг шалгана7 сар 17. 14:40
© 2008 - 2019 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан.