2018 оны 9-р сарын 12
11 цаг 15 минут

Идээ ундааны соёл /Үргэлжлэл/

Идээ ундааны соёл 6

 Цагаан идээний соёл

 Цагаан идээний эхэлж гарах, ид элбэгжих, багасаж ховордох бүхий л явц нь мал төллөх, саалийн мал тарга тэвээрэг авч сааль сүү орох, ширгэх зэрэгтэй ихээхэн холбогдох бөгөөд хонин болон адуун сааль богино, үхэр, ямаан сааль түүнээс арай урт, харин тэмээн сааль хамгийн урт хугацаанд үргэлжилдэг [Бадамхатан I, 1987, 168] Бүтээх аргын хувьд ч гэсэн бөсгөж болгодог уураг, бүрж бүрэлдүүлдэг тараг, бүлж исгэдэг айраг гурав буй. Хөгнөндөө уяад, хөхүүртээ саагаад, хөрөнгө цэдийгээд, хөхт саалиа гаргадаг. Хувиндаа саа, хөхүүртээ бүл, тогоондоо шүү гэсэн үг энэ гурван идээтэй холбоотой. Цагаан идээний эх дээж нь сүү байдаг бол сүүний эх дээж нь уураг юм. Эхийн уураг сүүний ач тусын тухай:

“Мал төллөсний дараа хэдэн мөчийн дотор уургийг нь амлуулах ёстой. Уургийг нь амсуулах хугацаа уртассанаас төл малын гэдэс дотор үймцэж зайлагдах юм уу амлуулахын хамт ховдоглож хөхөөд өвчин тусч болно. Эхийн уураг гэдэг төл малд юугаар ч орлуулж болшгүй шим тэжээл, тэр чигээрээ “амьд гал” юм. Өвлийн хүйтэн ид тачигнаж байхад гарсан нойтон хурга чих нь дэржийтэл хөлдөөд, үс нь зайрмагтан цантаж байхад гал уургийг нь хэд балгуулангуут үснийх нь цан арилаад бие нь тавиран хэсэг унтдаг. Дараа нь дахин сэрж, гал уургаа хөхөөд, хоёр дахиа унтсан байхад тэр төл цаашаа огт алзахгүй. Тэсвэр хатуужлаараа ч шалгарсан мал болдог” хэмээн хашир малчид ярьдаг билээ. Чингэхлээр манай малчид эх малын уургийг “гал уураг”, “амьд гал” гэхчлэн нэрлэж байна.

Идээ ундааны соёл 7

 Цагаан идээний соёл

Эхийн уураг хэдүй өл шимтэй боловч дангаар удаан, ихээр хөхүүлбэл төл малд сайнгүй учир цэвэр ариун хөнөг саванд сааж аваад, бөсгөж [бэсгэж] болгон, хүүхэд багачууд, хөгшин хөвөөгүй амтархан иддэг. Чингэхдээ хавар цагт үхрийн уургийг голчлон ийн үйлтгэмүй. Уургийг зогсоогоор идэхийг цээрлэдэг нь мал зогсоогоор төрөхийн ёр гэнэ. Уураг гэгч ямар эрхэм хүндэтгэлт идээн болох нь төв халхчуудын бөө мөргөлд сарлагийн уургаар урлан хийсэн бухын дүр дүрсийг онгодын тахилд оруулдаг байснаас илэрхий (Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр сумын нутаг “Шар ширэнгэ”, “Бүгсийн гол” гэдэг газар 2010 оны 8-р сарын 10-11-нд болсон удган модны тахилгын үеэр Өвөрхангайн Зүүнбаян-Улаан сумаас гаралтай, халх удган Д. Буянхишигээс бичиж авав). Мал төллөснөөс хойш эхний нэг, хоёр хоногийн доторхи уургийг ангир уураг, гурваас таван өдрийн доторхи уургийг хэлгий уураг гэж нэрлэнэ. Харин уургийн дараах сүүг шинэ сүү буюу түүхий сүү гэнэ. Уураг нь дотроо бөсгөмөл уураг, агшаамал уураг, нурмалсан уураг, хэлгийлсэн уураг, чангаамалт уураг, уургийн ээзгий, уургийн ааруул, уургийн бяслаг, уургийн эгшээмэл, уургийн ээдмэг, уургийн жигнэмэг [Гонгоржав 2001, 442-443] гэсэн олон зүйл идээ болдог. Ингээд та бүхэн гүйцээн нэрлэнэ үү!

С. Дулам – хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор.

 

 

0
АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд zaluu.com хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан бөгөөд мөн IP хаяг ил гарсан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй.

Сэтгэгдэл бичих

Шинэ мэдээ

Роналдо 2019 онд Португалын төлөө 14 гоол оруулж, рекордоо эвдлээ36 секундын өмнөИраныг эсэргүүцлийн давлагаа нөмөрч, 25 орчим хүн амиа алджээ40 секундын өмнө“Улаанбаатар хотын гэр хорооллыг хөгжүүлэх хөрөнгө оруулалтыг дэмжих хөтөлбөр”-ийн төслийн удирдах хороо хуралдав5 минут 40 секундын өмнөЭрдэмтэд хоёр сарын хугацаанд шинээр шүд ургуулах гэнэ…10 минут 40 секундын өмнөХөгжмийн зохиолч Б.Шарав агсны бүтээлүүд уран зурагт мөнхлөгдлөө15 минут 40 секундын өмнөЖүдо: Шёохэй Оно, Хисаёши Харасава хоёр “Их Дуулга”-д барилдахгүй20 минут 40 секундын өмнөИрэх онд навчит ойн 13000 га-д хортон шавжтай тэмцэнэ25 минут 40 секундын өмнөБеларусийн сөрөг хүчний төлөөлөгчид парламентад сонгогдсонгүй30 минут 40 секундын өмнөҮндсэн хуулийн эхийг Ерөнхийлөгчид өргөн барина31 минут 54 секундын өмнөХарри Кейн Европын аваргын урьдчилсан бүх тоглолтод гоолдсон 3 дахь хөлбөмбөгч33 минут 35 секундын өмнө"Huawei"-ийн эвхэгддэг утас хэдхэн минутын дотор зарагджээ35 минут 40 секундын өмнөКПОП: Энэ онд хамтлагаа орхисон одод40 минут 40 секундын өмнө“Airbus” хорт утаа ялгаруулдаггүй нисэх онгоц бүтээнэ45 минут 40 секундын өмнөЧөлөөтийн 15 хүртэлх насны ААШТ-д оролцох тамирчид Тайванийг зорилоо50 минут 5 секундын өмнөНийслэлийн удирдах ажилтнуудын шуурхай зөвлөгөөн боллоо50 минут 40 секундын өмнөБНСУ-Японы худалдааны алдагдал ихээхэн буурчээ55 минут 40 секундын өмнөХүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого явагдана1 цаг 1 минутын өмнөЛа-Маншийн хоолойд 39 цагаачийг саатуулжээ1 цаг 6 минутын өмнөГ.Нэргүй: Угаарын хийн дуудлага эрс багассан1 цаг 11 минутын өмнөАНУ-ын цэргийн зардал төлөхийг эсэргүүцэн солонгосчууд жагсав1 цаг 16 минутын өмнө"Нүүдэлчин иж бүрдэл" хоолны газрыг хаалаа1 цаг 21 минутын өмнөЦ.УЯНГА: Гэгээлэн төв хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд багачуудад бие даан хөгжих боломжийг бүрдүүлэн ажиллаж байна1 цаг 26 минутын өмнөҮхрийн мах нэг килограмм нь 7500 төгрөгийн ханштай байна1 цаг 31 минутын өмнөОРОСЫН уран гулгагчид бүх алтан медалийг хамлаа1 цаг 36 минутын өмнөАрдын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэн агсны “Боржигоны бор тал” шүлэг аялгуу болжээ1 цаг 41 минутын өмнөКофены ашигтай арван тус1 цаг 46 минутын өмнөИх Британийн арми цэргүүдийн үйлдсэн гэмт хэргийг нууж байжээ1 цаг 51 минутын өмнөЦэцэрлэгт хүрээлэнд анааш машинтай мөргөлджээ1 цаг 56 минутын өмнөХорт хавдартай 134 иргэнд 42 сая төгрөгийн дэмжлэг олгожээ2 цаг 1 минутын өмнөДэлхийн рекорд эзэмшигч оны шилдэгт нэр дэвшжээ2 цаг 6 минутын өмнө
© 2008 - 2019 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан.