9-р сарын 12
11 цаг 15 минут

Идээ ундааны соёл /Үргэлжлэл/

Идээ ундааны соёл 6

 Цагаан идээний соёл

 Цагаан идээний эхэлж гарах, ид элбэгжих, багасаж ховордох бүхий л явц нь мал төллөх, саалийн мал тарга тэвээрэг авч сааль сүү орох, ширгэх зэрэгтэй ихээхэн холбогдох бөгөөд хонин болон адуун сааль богино, үхэр, ямаан сааль түүнээс арай урт, харин тэмээн сааль хамгийн урт хугацаанд үргэлжилдэг [Бадамхатан I, 1987, 168] Бүтээх аргын хувьд ч гэсэн бөсгөж болгодог уураг, бүрж бүрэлдүүлдэг тараг, бүлж исгэдэг айраг гурав буй. Хөгнөндөө уяад, хөхүүртээ саагаад, хөрөнгө цэдийгээд, хөхт саалиа гаргадаг. Хувиндаа саа, хөхүүртээ бүл, тогоондоо шүү гэсэн үг энэ гурван идээтэй холбоотой. Цагаан идээний эх дээж нь сүү байдаг бол сүүний эх дээж нь уураг юм. Эхийн уураг сүүний ач тусын тухай:

“Мал төллөсний дараа хэдэн мөчийн дотор уургийг нь амлуулах ёстой. Уургийг нь амсуулах хугацаа уртассанаас төл малын гэдэс дотор үймцэж зайлагдах юм уу амлуулахын хамт ховдоглож хөхөөд өвчин тусч болно. Эхийн уураг гэдэг төл малд юугаар ч орлуулж болшгүй шим тэжээл, тэр чигээрээ “амьд гал” юм. Өвлийн хүйтэн ид тачигнаж байхад гарсан нойтон хурга чих нь дэржийтэл хөлдөөд, үс нь зайрмагтан цантаж байхад гал уургийг нь хэд балгуулангуут үснийх нь цан арилаад бие нь тавиран хэсэг унтдаг. Дараа нь дахин сэрж, гал уургаа хөхөөд, хоёр дахиа унтсан байхад тэр төл цаашаа огт алзахгүй. Тэсвэр хатуужлаараа ч шалгарсан мал болдог” хэмээн хашир малчид ярьдаг билээ. Чингэхлээр манай малчид эх малын уургийг “гал уураг”, “амьд гал” гэхчлэн нэрлэж байна.

Идээ ундааны соёл 7

 Цагаан идээний соёл

Эхийн уураг хэдүй өл шимтэй боловч дангаар удаан, ихээр хөхүүлбэл төл малд сайнгүй учир цэвэр ариун хөнөг саванд сааж аваад, бөсгөж [бэсгэж] болгон, хүүхэд багачууд, хөгшин хөвөөгүй амтархан иддэг. Чингэхдээ хавар цагт үхрийн уургийг голчлон ийн үйлтгэмүй. Уургийг зогсоогоор идэхийг цээрлэдэг нь мал зогсоогоор төрөхийн ёр гэнэ. Уураг гэгч ямар эрхэм хүндэтгэлт идээн болох нь төв халхчуудын бөө мөргөлд сарлагийн уургаар урлан хийсэн бухын дүр дүрсийг онгодын тахилд оруулдаг байснаас илэрхий (Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр сумын нутаг “Шар ширэнгэ”, “Бүгсийн гол” гэдэг газар 2010 оны 8-р сарын 10-11-нд болсон удган модны тахилгын үеэр Өвөрхангайн Зүүнбаян-Улаан сумаас гаралтай, халх удган Д. Буянхишигээс бичиж авав). Мал төллөснөөс хойш эхний нэг, хоёр хоногийн доторхи уургийг ангир уураг, гурваас таван өдрийн доторхи уургийг хэлгий уураг гэж нэрлэнэ. Харин уургийн дараах сүүг шинэ сүү буюу түүхий сүү гэнэ. Уураг нь дотроо бөсгөмөл уураг, агшаамал уураг, нурмалсан уураг, хэлгийлсэн уураг, чангаамалт уураг, уургийн ээзгий, уургийн ааруул, уургийн бяслаг, уургийн эгшээмэл, уургийн ээдмэг, уургийн жигнэмэг [Гонгоржав 2001, 442-443] гэсэн олон зүйл идээ болдог. Ингээд та бүхэн гүйцээн нэрлэнэ үү!

С. Дулам – хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор.

 

 

0
АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд zaluu.com хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан бөгөөд мөн IP хаяг ил гарсан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Холбогдох утас: 91777757

Сэтгэгдэл бичих

Шинэ мэдээ

С.Зоригийн хэргийг шалгах Түр хороо байгуулах хүсэлт гаргав8 цаг 27 минутын өмнөНям гарагийг хэрхэн төгсгөх нь таны амжилтад нөлөөлнө11 сар 18. 15:00Улс жижиг байх тусмаа асуудал бага байдаг11 сар 18. 14:45Ши Жинпин: Худалдааны ч, хүйтэн ч дайнд ялагч гарахгүй11 сар 18. 14:30Хүчирхэг 100 эмэгтэйн ярилцлагаас шүүж авсан шилдэг 10 зөвлөгөө11 сар 18. 14:15Алдартнуудын нууцлаг шивээс11 сар 18. 14:00Д.Зөөлөнсий охины намуухан эгшиг11 сар 18. 13:45Аргентин живсэн шумбагч хөлөг онгоцоо гаргаж авч чадахгүй ажээ11 сар 18. 13:38НӨАТ-ын сугалааны тохирол өнөөдөр болно11 сар 18. 13:30Нойргүйдэл нь ой санамж муудаж, хөгшрөхөд шууд нөлөөлдөг11 сар 18. 13:15Сургууль, цэцэрлэгт нь явуулалгүй эмчид хандаарай11 сар 18. 13:00ГЭМТ ХЭРГИЙН ТОЙМ: С.Зоригийн хэрэг УЛСЫН НУУЦАД хамаарахгүй11 сар 18. 12:45Гарын дэглэм буюу турахын тулд ямар хэмжээтэй идэх вэ11 сар 18. 12:30Шанхай хотын ойролцоо ашиглагдахаа больсон ил уурхайд зочид буудал барьжээ11 сар 18. 12:15“Гоёл-2018” наадам энэ сарын 30-нд болно11 сар 18. 12:00Өвөл аялах боломжтой газрууд11 сар 18. 11:45Гайхамшигтай нүүр будалт11 сар 18. 11:30Орост Чингис хааны анхны хөшөө сүндэрлэжээ11 сар 18. 11:15Шатахууны үнэ нэмж, замын түгжрэлийг багасгах гээ юу!11 сар 18. 11:00Өнөөдрийн зурхай11 сар 18. 10:30Цаг агаарын мэдээ11 сар 18. 10:00АНУ болон БНХАУ-ын талуудыг хамтран ажиллахыг уриалжээ11 сар 17. 18:00“Умардын урсгал 2”-ын эсрэг үйл ажиллагааны талаар тохиролцжээ11 сар 17. 17:55Хүн үхэх үедээ мэдэрдэг зүйлс11 сар 17. 17:50Сүрьеэ сүжгээр эдгэхгүй11 сар 17. 17:45Нойргүйдэл нь ой санамж муудаж, хөгшрөхөд шууд нөлөөлдөг11 сар 17. 17:402 найз гал тогооны сав суулгын стартап эхлүүлсэн нь амжилтанд хүрчээ11 сар 17. 17:35Дэлхийн хамгийн хачирхалтай цэцгүүд Хуваалцах 2 Жиргэх11 сар 17. 17:30Меркелийг эсэргүүцсэн жагсаалд 2500 орчим хүн оролцжээ11 сар 17. 17:25Хүн төрөлхтний өлгий нутгаар аялахуй11 сар 17. 17:20
© 2008 - 2018 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан.