9-р сарын 12
11 цаг 15 минут

Идээ ундааны соёл /Үргэлжлэл/

Идээ ундааны соёл 6

 Цагаан идээний соёл

 Цагаан идээний эхэлж гарах, ид элбэгжих, багасаж ховордох бүхий л явц нь мал төллөх, саалийн мал тарга тэвээрэг авч сааль сүү орох, ширгэх зэрэгтэй ихээхэн холбогдох бөгөөд хонин болон адуун сааль богино, үхэр, ямаан сааль түүнээс арай урт, харин тэмээн сааль хамгийн урт хугацаанд үргэлжилдэг [Бадамхатан I, 1987, 168] Бүтээх аргын хувьд ч гэсэн бөсгөж болгодог уураг, бүрж бүрэлдүүлдэг тараг, бүлж исгэдэг айраг гурав буй. Хөгнөндөө уяад, хөхүүртээ саагаад, хөрөнгө цэдийгээд, хөхт саалиа гаргадаг. Хувиндаа саа, хөхүүртээ бүл, тогоондоо шүү гэсэн үг энэ гурван идээтэй холбоотой. Цагаан идээний эх дээж нь сүү байдаг бол сүүний эх дээж нь уураг юм. Эхийн уураг сүүний ач тусын тухай:

“Мал төллөсний дараа хэдэн мөчийн дотор уургийг нь амлуулах ёстой. Уургийг нь амсуулах хугацаа уртассанаас төл малын гэдэс дотор үймцэж зайлагдах юм уу амлуулахын хамт ховдоглож хөхөөд өвчин тусч болно. Эхийн уураг гэдэг төл малд юугаар ч орлуулж болшгүй шим тэжээл, тэр чигээрээ “амьд гал” юм. Өвлийн хүйтэн ид тачигнаж байхад гарсан нойтон хурга чих нь дэржийтэл хөлдөөд, үс нь зайрмагтан цантаж байхад гал уургийг нь хэд балгуулангуут үснийх нь цан арилаад бие нь тавиран хэсэг унтдаг. Дараа нь дахин сэрж, гал уургаа хөхөөд, хоёр дахиа унтсан байхад тэр төл цаашаа огт алзахгүй. Тэсвэр хатуужлаараа ч шалгарсан мал болдог” хэмээн хашир малчид ярьдаг билээ. Чингэхлээр манай малчид эх малын уургийг “гал уураг”, “амьд гал” гэхчлэн нэрлэж байна.

Идээ ундааны соёл 7

 Цагаан идээний соёл

Эхийн уураг хэдүй өл шимтэй боловч дангаар удаан, ихээр хөхүүлбэл төл малд сайнгүй учир цэвэр ариун хөнөг саванд сааж аваад, бөсгөж [бэсгэж] болгон, хүүхэд багачууд, хөгшин хөвөөгүй амтархан иддэг. Чингэхдээ хавар цагт үхрийн уургийг голчлон ийн үйлтгэмүй. Уургийг зогсоогоор идэхийг цээрлэдэг нь мал зогсоогоор төрөхийн ёр гэнэ. Уураг гэгч ямар эрхэм хүндэтгэлт идээн болох нь төв халхчуудын бөө мөргөлд сарлагийн уургаар урлан хийсэн бухын дүр дүрсийг онгодын тахилд оруулдаг байснаас илэрхий (Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр сумын нутаг “Шар ширэнгэ”, “Бүгсийн гол” гэдэг газар 2010 оны 8-р сарын 10-11-нд болсон удган модны тахилгын үеэр Өвөрхангайн Зүүнбаян-Улаан сумаас гаралтай, халх удган Д. Буянхишигээс бичиж авав). Мал төллөснөөс хойш эхний нэг, хоёр хоногийн доторхи уургийг ангир уураг, гурваас таван өдрийн доторхи уургийг хэлгий уураг гэж нэрлэнэ. Харин уургийн дараах сүүг шинэ сүү буюу түүхий сүү гэнэ. Уураг нь дотроо бөсгөмөл уураг, агшаамал уураг, нурмалсан уураг, хэлгийлсэн уураг, чангаамалт уураг, уургийн ээзгий, уургийн ааруул, уургийн бяслаг, уургийн эгшээмэл, уургийн ээдмэг, уургийн жигнэмэг [Гонгоржав 2001, 442-443] гэсэн олон зүйл идээ болдог. Ингээд та бүхэн гүйцээн нэрлэнэ үү!

С. Дулам – хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор.

 

 

0
АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд zaluu.com хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан бөгөөд мөн IP хаяг ил гарсан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Холбогдох утас: 91777757

Сэтгэгдэл бичих

Шинэ мэдээ

Дюсселдорфын Гранд слам ШУУД5 цаг 24 минутын өмнө“Ойрхи Дорнодын НАТО” байгуулах асуудлаар зөвлөлджээ6 цаг 44 минутын өмнөКим-Трампын уулзалтыг 2500 гаруй сэтгүүлч сурвалжилна6 цаг 49 минутын өмнөХолливудын эрэгтэй жүжигчид ингэж өөрчлөгджээ6 цаг 54 минутын өмнөХүнийх шиг шүдтэй учир битүүлэг амьтан Аргентинаас олдов6 цаг 59 минутын өмнөИжил хүйстэнтэйгээ гэрлэхийг зөвшөөрсөн хуулийн төслийг баталжээ7 цаг 4 минутын өмнөӨнгөрсөн онд БНХАУ илүү олон кибер халдлагад өртжээ7 цаг 9 минутын өмнөЦайр дутсанаар дархлаа мууддаг7 цаг 14 минутын өмнөХятадын Хэнань муж нүүрсний хэрэглээгээ 5 хувиар багасгахыг зорьж байна7 цаг 19 минутын өмнө“Шонхор-2” Рюгу солир дээр газарджээ7 цаг 24 минутын өмнөОвечкин 650 дахь шайбаа оруулав7 цаг 29 минутын өмнөShaqtin' A Fool (19.02.23)7 цаг 34 минутын өмнөКонсервативчууд Тереза Мэйд анхааруулга өгчээ7 цаг 39 минутын өмнөМонголчуудын Манжийн хаанд бэлэглэсэн дуулга7 цаг 44 минутын өмнөАНУ, БНАСАУ-ын дээд хэмжээний уулзалтын бэлтгэл ажил амжилттай болжээ7 цаг 49 минутын өмнөҮнсэлт (Өгүүллэг)7 цаг 54 минутын өмнөВенесуэл-Бразилын хилийн ойролцоо сөргөлдөөн үүсжээ7 цаг 59 минутын өмнөАнгли хэл анхлан суралцагчид уншвал тохиромжтой 5 ном8 цаг 4 минутын өмнөБНХАУ-Саудын Араб эдийн засгийн хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлнэ8 цаг 9 минутын өмнөХүнсний бүтээгдэхүүнд үрэлгэн хандахын эсрэг тэмцэл өрнүүлж байна8 цаг 14 минутын өмнөҮглэлт ба залхалт8 цаг 19 минутын өмнөГ.Занданшатар: Бидний хамгийн нэгдүгээрт эрхэмлэх ёстой зүйл бол ард түмний хүсэл зориг. Төрийн бүх эрх мэдэл гагцхүү ард түмнийх8 цаг 24 минутын өмнөБүх оддын тоглолтын Shaqtin a fool8 цаг 29 минутын өмнөФото: Амьтдын селфи8 цаг 34 минутын өмнөЛас-Вегаст цас оржээ8 цаг 39 минутын өмнөХар тамхины хэрэгт 20-30 насныхан холбогдож байна8 цаг 44 минутын өмнөАНУ-БНХАУ-ын худалдааны ээлжит яриа хэлэлцээ эхэллээ8 цаг 49 минутын өмнөХӨСҮТ: Гар, хөл, амны өвчнөөс сэргийлнэ үү8 цаг 54 минутын өмнөД.Трамп Хятадын Төрийн зөвлөлийн Шадар сайдтай уулзана8 цаг 59 минутын өмнөБНСУ-ын тусгай төлөөлөгч Ханой хотыг зорьжээ9 цаг 4 минутын өмнө
© 2008 - 2019 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан.