2018 оны 9-р сарын 12
11 цаг 15 минут

Идээ ундааны соёл /Үргэлжлэл/

Идээ ундааны соёл 6

 Цагаан идээний соёл

 Цагаан идээний эхэлж гарах, ид элбэгжих, багасаж ховордох бүхий л явц нь мал төллөх, саалийн мал тарга тэвээрэг авч сааль сүү орох, ширгэх зэрэгтэй ихээхэн холбогдох бөгөөд хонин болон адуун сааль богино, үхэр, ямаан сааль түүнээс арай урт, харин тэмээн сааль хамгийн урт хугацаанд үргэлжилдэг [Бадамхатан I, 1987, 168] Бүтээх аргын хувьд ч гэсэн бөсгөж болгодог уураг, бүрж бүрэлдүүлдэг тараг, бүлж исгэдэг айраг гурав буй. Хөгнөндөө уяад, хөхүүртээ саагаад, хөрөнгө цэдийгээд, хөхт саалиа гаргадаг. Хувиндаа саа, хөхүүртээ бүл, тогоондоо шүү гэсэн үг энэ гурван идээтэй холбоотой. Цагаан идээний эх дээж нь сүү байдаг бол сүүний эх дээж нь уураг юм. Эхийн уураг сүүний ач тусын тухай:

“Мал төллөсний дараа хэдэн мөчийн дотор уургийг нь амлуулах ёстой. Уургийг нь амсуулах хугацаа уртассанаас төл малын гэдэс дотор үймцэж зайлагдах юм уу амлуулахын хамт ховдоглож хөхөөд өвчин тусч болно. Эхийн уураг гэдэг төл малд юугаар ч орлуулж болшгүй шим тэжээл, тэр чигээрээ “амьд гал” юм. Өвлийн хүйтэн ид тачигнаж байхад гарсан нойтон хурга чих нь дэржийтэл хөлдөөд, үс нь зайрмагтан цантаж байхад гал уургийг нь хэд балгуулангуут үснийх нь цан арилаад бие нь тавиран хэсэг унтдаг. Дараа нь дахин сэрж, гал уургаа хөхөөд, хоёр дахиа унтсан байхад тэр төл цаашаа огт алзахгүй. Тэсвэр хатуужлаараа ч шалгарсан мал болдог” хэмээн хашир малчид ярьдаг билээ. Чингэхлээр манай малчид эх малын уургийг “гал уураг”, “амьд гал” гэхчлэн нэрлэж байна.

Идээ ундааны соёл 7

 Цагаан идээний соёл

Эхийн уураг хэдүй өл шимтэй боловч дангаар удаан, ихээр хөхүүлбэл төл малд сайнгүй учир цэвэр ариун хөнөг саванд сааж аваад, бөсгөж [бэсгэж] болгон, хүүхэд багачууд, хөгшин хөвөөгүй амтархан иддэг. Чингэхдээ хавар цагт үхрийн уургийг голчлон ийн үйлтгэмүй. Уургийг зогсоогоор идэхийг цээрлэдэг нь мал зогсоогоор төрөхийн ёр гэнэ. Уураг гэгч ямар эрхэм хүндэтгэлт идээн болох нь төв халхчуудын бөө мөргөлд сарлагийн уургаар урлан хийсэн бухын дүр дүрсийг онгодын тахилд оруулдаг байснаас илэрхий (Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр сумын нутаг “Шар ширэнгэ”, “Бүгсийн гол” гэдэг газар 2010 оны 8-р сарын 10-11-нд болсон удган модны тахилгын үеэр Өвөрхангайн Зүүнбаян-Улаан сумаас гаралтай, халх удган Д. Буянхишигээс бичиж авав). Мал төллөснөөс хойш эхний нэг, хоёр хоногийн доторхи уургийг ангир уураг, гурваас таван өдрийн доторхи уургийг хэлгий уураг гэж нэрлэнэ. Харин уургийн дараах сүүг шинэ сүү буюу түүхий сүү гэнэ. Уураг нь дотроо бөсгөмөл уураг, агшаамал уураг, нурмалсан уураг, хэлгийлсэн уураг, чангаамалт уураг, уургийн ээзгий, уургийн ааруул, уургийн бяслаг, уургийн эгшээмэл, уургийн ээдмэг, уургийн жигнэмэг [Гонгоржав 2001, 442-443] гэсэн олон зүйл идээ болдог. Ингээд та бүхэн гүйцээн нэрлэнэ үү!

С. Дулам – хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор.

 

 

0
АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд zaluu.com хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан бөгөөд мөн IP хаяг ил гарсан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй.

Сэтгэгдэл бичих

Шинэ мэдээ

Хонины  ястай махны үнэ 36 төгрөгөөр буурчээ1 цаг 23 минутын өмнөАвстралийн сурагчид уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэхийг уриалжээ1 цаг 26 минутын өмнөОХУ-ын хамгийн том худалдааны төв шатжээ1 цаг 31 минутын өмнөХ.Цагаанбаатар шигшээ багт багтсангүй1 цаг 36 минутын өмнө“Lay's” чипсийн савлагааг шинэчилжээ1 цаг 41 минутын өмнөӨДРИЙН СУРВАЛЖИЛГА: Долларын худалдан авалт багассан учир ханш харьцангуй тогтвортой байна1 цаг 46 минутын өмнөТомуу өвчний үед гэрийн орчинд хэрэглэж болох энгийн аргууд1 цаг 51 минутын өмнөГ.Мандахнаран: Бусдын амжилтанд баярлаж сур1 цаг 56 минутын өмнө“Facebook”-ийн ажилтан амиа егүүтгэсэн байж магадгүй2 цаг 1 минутын өмнөЗидан: “Реал Мадрид” Аваргуудын лигийн түвшинд тоглоогүй2 цаг 6 минутын өмнөБүлэг этгээдүүдийг баривчиллаа2 цаг 11 минутын өмнө“Madness” хамтлагийн гитарчин, ая зохиогч Г.Ганг таалал төгсчээ2 цаг 16 минутын өмнөАНУ Саудын Аpаб руу цэpгүүдээ илгээнэ2 цаг 21 минутын өмнөМалчны хотонд баавгай орж гэрийг нь сүйтгэжээ2 цаг 26 минутын өмнөАНУ-ын нээлттэй тэмцээнд үзүүрлэсэн орос залуу Медведев: Түүхэн дэх Оросын шилдэг гурван теннисчин Кафельников, Сафин, Давыденко.2 цаг 31 минутын өмнөБ.Болортуяа: Тив дэлхий, олимпийн наадамд амжилттай өрсөлдөж шилдэг тамирчин болохын тулд хичээх болно оо2 цаг 36 минутын өмнөДональд Трамп өөр улсын төрийн тэргүүнд амлалт өгсөн гэх мэдээлэл дуулиан тарьж байна2 цаг 41 минутын өмнөМ.Аманбекийн цолны мялаалга наадамд улсын начин Б.Серик түрүүллээ2 цаг 46 минутын өмнөЗэвүүн Барсааг мөн ч олон хүн үзэн ядна...2 цаг 51 минутын өмнөЯпонд 200 гаруй нислэгийг цуцалжээ2 цаг 56 минутын өмнөДеми Мур экс нөхөртэйгээ групп секс хийдэг байжээ3 цаг 1 минутын өмнөНийслэл өнгөрсөн долоо хоногт3 цаг 6 минутын өмнөИнтернэтэд тавигдсан бичлэгийг дуурайх гэж байгаад амиа алджээ3 цаг 11 минутын өмнөЖүдогийн шигшээ багийг хэн хэн  дасгалжуулах вэ3 цаг 16 минутын өмнөБаллистик пуужин тээх чадвартай шумбагч хөлөг онгоцоо усанд тавихаар бэлтгэж байна3 цаг 21 минутын өмнөТохижилт үйлчилгээний байгууллагуудын “Хот өвөлд бэлэн” тэмцээн боллоо3 цаг 26 минутын өмнөКлэй Томпсон Зазад Rolls-Royce бэлэглэв3 цаг 31 минутын өмнөСайжруулсан шахмал түлшний бөөний болон жижиглэнгийн цэгүүдийн үйл ажиллагааг шалгав3 цаг 36 минутын өмнөЗүрхний шигдээсээс хамгаалах энгийн аргыг хэлжээ3 цаг 41 минутын өмнөТАНИЛЦ: УИХ-ын ирэх долоо хоногт хэлэлцэх асуудал3 цаг 46 минутын өмнө
© 2008 - 2019 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан.