10-р сарын 1
10 цаг 39 минут

Идээ ундааны соёл /28-30-р хэсэг/

Идээ ундааны соёл 28

 Цагаан идээний соёл

 Гүү барьж айраг исгэх уламжлалт ёс заншил маш нарийн бэлгэдлийн утгатай байдаг, тухайлбал, гүүний үрс гаргах (гүүгээ барьж, тавих) ёс нь адуун сүргийн өсч үржих, айраг нэрт ариун чанарт, амтат идээний аривжихын бэлгэдэл юм. Малчин ардууд (зарим их уугч) гүүний саамны хооронд арван литр айргийг өлхөн уучихна, найр дээр шахааны арван литрийн хултай айргийг хоёр гурвантаа амарсхийгээд нэг цаг орчмын хугацаанд залгилчихна. Зарим их аатай, шартай нэг нь “хулаар ярихгүй хувингаар ярина, хөнөгөөр ярихгүй хөхүүрээр ярина шүү” хэмээн ам гарч бооцоо тавьж ууцгаана. Айраг уухдаа айргийн хулыг ёроолд тултал уухыг цээрлэж, заавал хэдэн балгыг үлдээх ёстой нь сөн дундрахгүй байхын бэлгэдэл гэлтэй. Ер нь айраг найр дэлгэрсэн налгар цагаар нутгийн залуусын дунд орой ажлаа дууссаны дараа “айрагдах” гэж нэгэн сайхан зугаа буй. Голын, довын, айл саахалтын найр гээд зунжин, намаржин найрлана. Хуруу гаргах, дэмбээдэх, хуалах зэргээр талцах буюу нэг нэгээр тэмцэлдэнэ, бас харилцаа дууны тэмцээн хийж, бие биесээ “шогнойлгохыг” эрмэлзэнэ. Тэр их сайхан найрч хүн дээ гэж бие биесээ өргөмжлөнө. Айраг найр бол зөвхөн наргиан цэнгээний төдий зүйл биш, эвсэг найртай өөдрөг бадрангуй аж төрөхүйн нэгэн хэсэг болдог.

 Идээ ундааны соёл 29

 Цагаан идээний соёл

 Иймэрхүү айраг найрын цагаар хоол хийж идэхийг огт түвдэхгүй тул учир мэдэхгүй зочин гийчнийг өлсгөж мэдэх талтай. Харин өөрсдөө бол зунжин намаржин айрагдаад, тос дааварласан бор хүмүүс болчихоод л яваад байна. Ер нь монголчуудын айргийн соёл бол тусгайлан судлууштай сонирхолтой сэдэв билээ. Үүнд айлын гүүн зэлэн дээр очсон хүн уясан унаганых нь тоо, саадаг гүүнийх нь тоог асууж сураглаж болдоггүй. Зарим нутагт гүү барьсан айлд ороход “шавааны сандал” гэгч буй эсэхийг ажиж, мэдэж байхад илүүдэхгүй. Үүнийг үл мэдээчин юмуу анзааргагүй нэг нь энэ сандал суудлыг оноод суучих юм бол гэрт буй бүх хүнтэй хуруудаж, дэмбээдэж айраг уух учиртай болдог. Тэгээд хуруу гаргаж, дэмбээдээд хожигдох юм бол айргаа заавал уух торгуультай байдаг. Хатуу тоглоомтой ийм газар таарах юм бол танд тийм ч амаргүй болох буй заа. Чухам ийм болохоор нь л төвдүүд Монгол орныг “гүүний сүүгээр цэнгэгчдийн орон” гэсэн буй заа.

 Идээ ундааны соёл 30

 Цагаан идээний соёл

 Монгол угсаатны олон зүйл найр хуримын дотроос уламжлалт “Дөрвөн цагийн хуримын” гурав дахь нь болох “ногт сэргийн хуримын” өдгөө үед уламжилсан ул мөр нь боржигин овогтны дyнд ихэд дэлгэрсэн (1940-1950) ”унага тамгалах найр” болно. Энэ найрыг намар наймдугаар сарын дундуур, есдүгээр сарын эхээр хийдэг. Айраг нь багтах шингэх газаргүй болоод ирэхлээр сав суулгаа дундруулах гэж хоёр гурав хоног өдөр шөнөгүй найрладаг байв. Найрч өвөгчүүл энэ найрыг огт тасалж байсангүй. Түүнээс хойш намрын адаг сард түрүү цас ортол гүүгээ барьдаг айл ч бий. Энэ найр нь бусад найртай, дуу хуур, эрэмбэ дараа адил боловч эхлээд зэлнийхээ тэнд “тамганыхаа галыг” түлж, тамгаа улайсгаад, гүүгээ сааж, унагаа нэг хөхүүлээд, чадамгай улс нь зэлэнд буй ногттой унагыг нэг хүн нь дараад, нөгөө хүн нь тамгалаад байдаг. Тэгэхдээ хонгор юм уу хонгор халзан зүсмийн унагаар эхэлж байсан аж.

 С. Дулам – хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор.

0
АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд zaluu.com хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан бөгөөд мөн IP хаяг ил гарсан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй.

Сэтгэгдэл бичих

Шинэ мэдээ

ШУУРХАЙ: “Тэди” төвд үл мэдэгдэх хий алдагджээ6 сар 17. 19:47Оманы буланд болсон халдлагуудыг мөрдөн шалгахыг уриалжээ6 сар 17. 18:00Б.Жонсон "BBC" сувгийн мэтгэлцээнд оpолцоно6 сар 17. 17:55Аянга гэж юу вэ6 сар 17. 17:50КПОП: Нитизүүд "Цусгүй алуурчин" Хан Со Хиг Astro хамтлагийн гишүүн ЫнВүгаас хол байхыг шаарджээ6 сар 17. 17:45Уутат имж айлд хүндрэв6 сар 17. 17:40NBA-гийн хамгийн нууцлаг супер од Кавай Леонард6 сар 17. 17:35Хятадад 100 сая орчим жилийн настай үлэг гүрвэлийн мөр олджээ6 сар 17. 17:30Трампын рейтингийн талаар ам нээсэн ажилтнууд халагдана6 сар 17. 17:25Сексийн “зуд” Японыг нөмөрч байна6 сар 17. 17:20Шинээр мэндэлсэн эрэгтэй хүүхдэд Ананд, эмэгтэй хүүхдэдээ Сондор гэсэн нэрийг хамгийн их өгчээ6 сар 17. 17:15Синди Кроуфорд “тайчихынхаа” өмнө Виагра уудаг6 сар 17. 17:10Хачигнаас хэрхэн биеэ хамгаалах вэ6 сар 17. 17:05“Хуулиа хэрэгжүүлээгүйгээс сүүлийн нэг жилд аргаль, угалз 60-80 толгойгоор хорогдож байна”6 сар 17. 17:00“С-400”-гийн асуудлаар АНУ-ын шаардлагыг хүлээж авахгүй гэжээ6 сар 17. 16:55Фото: Алс зэлүүд нутгийн оршин суугчдын дүр төрх6 сар 17. 16:50Голаны өндөрлөг дэх тосгоныг Д.Трампын нэрээр нэрлэжээ6 сар 17. 16:45Ш.Баатар: Аяга угаах ариун буянтай ажил6 сар 17. 16:40Д.Сэржбүдээ: Хийн халаагуураар агаарын бохирдлыг арилгана6 сар 17. 16:35Сиднейн кино наадмын шилдгээр “Шимэгч” кино шалгарчээ6 сар 17. 16:35Оросын багийн Евро-2020-д магадлал дээшиллээ6 сар 17. 16:30Мексикт бичиг баримтгүй 800 орчим цагаачийг баривчилжээ6 сар 17. 16:25“Эдийн засгийн форум-2019”-ийг зохион байгуулах ажлын хэсэг хуралдлаа6 сар 17. 16:24“Ромео Жульетта”-гийн найруулагч Франко Дзеффирелли таалал төгсжээ6 сар 17. 16:20Зон олны намын дүрмийн өөрчлөлтийг бүртгэлээ6 сар 17. 16:18Бүх цаг үеийн шилдэг 500 дуу: №80 The Kinks, ‘You Really Got Me’6 сар 17. 16:15Тэжээвэр нохой бамбаруушаа дагуулсан эвштэй “тулалджээ”6 сар 17. 16:10Эрүүл мэндийн байгууллагууд өндөржүүлсэн бэлэн байдалд ажиллаж байна6 сар 17. 16:09О.Башир төрийн эргэлтээс хойш олны өмнө анх удаа харагджээ6 сар 17. 16:05Таны заавал мэдэх ёстой 8 фэйсбүүк тохиргоо6 сар 17. 16:00
© 2008 - 2019 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан.