10-р сарын 5
14 цаг 53 минут

Идээ ундааны соёл /38-40-р хэсэг/

Идээ ундааны соёл 38

 Цагаан идээний соёл

 Өрөм байлгахдаа хонь, ямаа, үнээний сүүг саасан даруйд цэвэр сайхан ширмэн тогоонд аргалын гал дээр дөвийлгөн хөөрүүлж, шанагаар олонтаа самран хөөсрүүлээд, зөөлөн галаар халаан халаасаар хөөсийг замхруулж цоохортуулан, улмаар нэгэн хэсэгтээ хөргөн тослогийг зузаална. Хөргөн завдасны дараа зөөлөн галаар бага зэрэг дүмбийлгэн өрмийг язлахгүйгээр дахин халаавал тослогийн хувь улам зузаардаг. Тэхлээр өрөм загсаана гэдэг бол сүүний тослогийн хувийг ялгаруулан авч байна гэсэн үг. Хамгийн сүүлд нь гал дээрээс тогоотой өрөм, сүүгээ өргөн авч, нэгэн хоног хэртэй эргүүлийн доод тавиур хавьцаа сэрүүн газар загсаахад “дээрээ дэн шаргал [өрөм], дундаа дун цагаан [сүү], доороо азай буурал [хусам]” болмуй. Энэ нь тогоотой өрөм, сүү, хусам гурвыг дээрээс дорогшид үелсэн байдлаар нь дүрсэлсэн монгол оньсого юм. Ийнхүү бүрэн зузаарч загссан өрмийг гэрийн эзэгтэй гараа сайтар угааж байгаад, хусуураар тогоо болон өрмийн нийлэх заагаар тойруулан хөндийрүүлээд, тэг голоор нь нэг нугаласхийн хамж аваад цэвэр таваг, модон байлгац, хөнөг саванд гарган авснаар энэ ажил өндөрлөнө.

 Идээ ундааны соёл 39

 Цагаан идээний соёл

 Сүү сааль элбэгшсэн үед олон жижиг төмпөн саванд сүүгээ хөөсрүүлэн зуухны таг дээр өрж тавиад доороос нь халааснаар том жижиг өрөм олныг загсааж болно. Өрмөө хамж авсны дараа сүүгээ өөр хувин саванд юүлээд, тогоогоо хусч, хусам гаргадаг. Хусам нь голдуухан хүүхэд багачуулын амсуурга болдог бөгөөд том хүнд өгвөл доортгон дооршаасан хэрэг болно. Тэр ч байтугай, төв халхчууд айлын эрх энхэр хүүхдэд тогооны ёроол хуссан хусам өгөхийг цээрлэдэг байв. Эндээс идээг үйлтгэх дэс дарааллаар бэлгэдлийг бүтээдэг нь бас дахин харагдаж байна. Хусам нь хар, бор, цагаан гэж ялгагдах бөгөөд бор хусмыг хоолонд зориулдаг бол хар хусмыг иддэггүй. Өрөмний өнгийг дарж борлуулах учир хусмыг өрөмтэй хамт хураадаггүй [Бадамхатан I, 1987, 170]. Зарим үед сүүг саасан даруй хөөрүүлэлгүй, түүхийгээр сэрүүн газар удаан орхимогц аяндаан цөцгийрсөн өрөм загсдаг учир бий.

 Идээ ундааны соёл 40

 Цагаан идээний соёл

 Монголын нутаг нутагт өрмийг бусад идээтэй хольцолдуулан олон төрөл зүйл идээ болгодог. Үүнд миний багадаа өглөөний аяганы хийц болгон идэж өссөн өрөм ээзгийн хутгамш / хутгууш бол бараг өдрийн өл даахаар хоол болдог. Түүнээс гадна ээзгий хавчсан өрөм, өрөм арвайн хутгамш, өрөм арвайн гурилын нухамш, өрөм чангаамлын хутгамш, өрөм хуурсан гурилын нухамш, чихэр хавчсан өрөм, ааруул хавчсан өрөм, цөрөм хавчсан өрөм, үзэм хавчсан өрөм, чавга хавчсан өрөм, тутрага хавчсан өрөм, шар будаа хавчсан өрөм, сэвэлгэнэ хавчсан өрөм, тэмээн хөх хавчсан өрөм, ямаахай хавчсан өрөм, мэхээр хавчсан өрөм, үүргэнэ хавчсан өрөм, гичгэнэ хавчсан өрөм, бурам хавчсан өрөм, жигнэсэн улалжтай өрөм, төмстэй өрөмний нухамш, хуйлсан өрөм, өрөм бажууны гурилын нухамш, өрөм гоёоны нухамш, гоёотой өрөм, жигдтэй өрөм, өрөм, жигдийн нухамш, чацарганатай өрөм, өрөм бүүргэний гурилын нухамш, өрөм гичгэнийн гурилын нухамш, халгайн гурил өрөмний хутгамш, өрөм шар бударганын гурилын нухамш, өрөм сулийн гурилын нухамш, өрөм цулхирын гурилын нухамш, өрөм гарсны [царсны үрийн] нухамш, божмогийн гурилтай нухамш, өрөм бажууны гурилын нухамш, өрөм туулайн бөөрний нухамш гэхчлэн үй олон төрөл зүйл буйн үйлтгэх аргыг өтгөс Г.Гонгоржав абугайн номоос үзмүү [Гонгоржав 2001, 443- 446]. Энэ бүхэн бол тухайн нутагт ургадаг ургамлын зүйлтэй шууд хамаатай идээнүүд болно.

  С. Дулам – хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор. 

0
АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд zaluu.com хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан бөгөөд мөн IP хаяг ил гарсан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Холбогдох утас: 91777757

Сэтгэгдэл бичих

Шинэ мэдээ

Роботууд ажиллах хүчний хомсдолыг зохицуулахад тусалж байна4 минут 35 секундын өмнөЭнэ өдөр дэлхийн түүхэнд9 минут 35 секундын өмнөМ.Помпео, Т.Коно нар ирэх сард уулзана14 минут 35 секундын өмнөЦагаан гаа, нимбэгээр ядаргаа тайлах ШИДЭТ УС бэлтгэх арга19 минут 35 секундын өмнөХятад улс 2019 оныг "Цэвэр агаартай байлгах тэмцлийн жил" болгов24 минут 35 секундын өмнөӨнөөдрийн оргил барилдаан: Озеки Такаясү - Сэкиваке Такакейшо29 минут 35 секундын өмнөХийн асуудлаар Орос, Украин болон ЕХ уулзалт хийнэ34 минут 35 секундын өмнөГэрийн нөхцөлд хар батга арилгах зургаан арга39 минут 35 секундын өмнөКолумбид терроризмын эсрэг жагсаал цуглаан өрнөжээ44 минут 35 секундын өмнөҮндэсний үйлдвэрлэлийн үнийн талаар үйлдвэрлэгчид болон иргэд юу хэлэв49 минут 35 секундын өмнөДэлхийн тэргүүлэх 26 тэрбумтны хөрөнгө 3.8 тэрбум хүний хөрөнгөтэй тэнцэнэ54 минут 35 секундын өмнөӨнөөдөр болох үйл явдлууд59 минут 35 секундын өмнөМалайз улсад амь насаа алдсан Ш.Алтантуяагийн иргэний хэргийн шүүх хурал болно1 цаг 5 минутын өмнөАрабын улсууд Гаалийн холбоо байгуулахаар төлөвлөж байна1 цаг 10 минутын өмнөБНСУ-ын эмэгтэй тамирчин тэшүүрийн спорт дахь бэлгийн дарамтын талаар ярьжээ1 цаг 15 минутын өмнөГадаад паспорт ажлын тав хоногт гардаг болно1 цаг 25 минутын өмнөБайнгын хороо: Шанхайд консулын газар нээн ажиллуулах тогтоолын төслийг хэлэлцэнэ1 цаг 35 минутын өмнөЗурхайч А.Эрдэнэбат: Ерөнхийдөө жилийн ноён нуруу гайгүй гарч байгаа, жилдээ ялимгүй хямралтай1 цаг 45 минутын өмнө“Дундаж” хэмээх бөөрөнхийлөл буюу тодорхойгоос тойрох нь1 цаг 55 минутын өмнөЭнэ өдрийн зурхай2 цаг 25 минутын өмнөЦаг агаарын урьдчилсан мэдээ2 цаг 35 минутын өмнөХакүхо аваргын ЖУДАГ1 сар 22. 0:03Кирибаяма Б.Лхагвасүрэн Монголын шинэ цолтон болох боломжтой боллоо1 сар 21. 22:05Хацү башё: Хакүхо аварга тэргүүлж буй 9 дэх өдрийн барилдаан1 сар 21. 21:31Малчид, иргэдэд зориулсан мэдээ1 сар 21. 18:10Япон тэнгисийн нэрний асуудлаар хоёр Солонгостой яриа хэлэлцээ хийхэд бэлэн байна1 сар 21. 18:00БНАСАУ-ын төлөөлөгчтэй хийсэн уулзалтаа үр дүнтэй гэж нэрлэжээ1 сар 21. 17:55110 жилийн настай алдарт гурвалжин шоколадны бүтсэн түүх1 сар 21. 17:50Америкийн шинжээчид Оросын зэвсгийг цөмийн зэвсгээс ч илүү аймшигтай гэжээ1 сар 21. 17:45“Bohemian Rhapsody” киноны талаарх сонирхолтой мэдээллүүд1 сар 21. 17:40
© 2008 - 2019 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан.