10-р сарын 5
14 цаг 53 минут

Идээ ундааны соёл /38-40-р хэсэг/

Идээ ундааны соёл 38

 Цагаан идээний соёл

 Өрөм байлгахдаа хонь, ямаа, үнээний сүүг саасан даруйд цэвэр сайхан ширмэн тогоонд аргалын гал дээр дөвийлгөн хөөрүүлж, шанагаар олонтаа самран хөөсрүүлээд, зөөлөн галаар халаан халаасаар хөөсийг замхруулж цоохортуулан, улмаар нэгэн хэсэгтээ хөргөн тослогийг зузаална. Хөргөн завдасны дараа зөөлөн галаар бага зэрэг дүмбийлгэн өрмийг язлахгүйгээр дахин халаавал тослогийн хувь улам зузаардаг. Тэхлээр өрөм загсаана гэдэг бол сүүний тослогийн хувийг ялгаруулан авч байна гэсэн үг. Хамгийн сүүлд нь гал дээрээс тогоотой өрөм, сүүгээ өргөн авч, нэгэн хоног хэртэй эргүүлийн доод тавиур хавьцаа сэрүүн газар загсаахад “дээрээ дэн шаргал [өрөм], дундаа дун цагаан [сүү], доороо азай буурал [хусам]” болмуй. Энэ нь тогоотой өрөм, сүү, хусам гурвыг дээрээс дорогшид үелсэн байдлаар нь дүрсэлсэн монгол оньсого юм. Ийнхүү бүрэн зузаарч загссан өрмийг гэрийн эзэгтэй гараа сайтар угааж байгаад, хусуураар тогоо болон өрмийн нийлэх заагаар тойруулан хөндийрүүлээд, тэг голоор нь нэг нугаласхийн хамж аваад цэвэр таваг, модон байлгац, хөнөг саванд гарган авснаар энэ ажил өндөрлөнө.

 Идээ ундааны соёл 39

 Цагаан идээний соёл

 Сүү сааль элбэгшсэн үед олон жижиг төмпөн саванд сүүгээ хөөсрүүлэн зуухны таг дээр өрж тавиад доороос нь халааснаар том жижиг өрөм олныг загсааж болно. Өрмөө хамж авсны дараа сүүгээ өөр хувин саванд юүлээд, тогоогоо хусч, хусам гаргадаг. Хусам нь голдуухан хүүхэд багачуулын амсуурга болдог бөгөөд том хүнд өгвөл доортгон дооршаасан хэрэг болно. Тэр ч байтугай, төв халхчууд айлын эрх энхэр хүүхдэд тогооны ёроол хуссан хусам өгөхийг цээрлэдэг байв. Эндээс идээг үйлтгэх дэс дарааллаар бэлгэдлийг бүтээдэг нь бас дахин харагдаж байна. Хусам нь хар, бор, цагаан гэж ялгагдах бөгөөд бор хусмыг хоолонд зориулдаг бол хар хусмыг иддэггүй. Өрөмний өнгийг дарж борлуулах учир хусмыг өрөмтэй хамт хураадаггүй [Бадамхатан I, 1987, 170]. Зарим үед сүүг саасан даруй хөөрүүлэлгүй, түүхийгээр сэрүүн газар удаан орхимогц аяндаан цөцгийрсөн өрөм загсдаг учир бий.

 Идээ ундааны соёл 40

 Цагаан идээний соёл

 Монголын нутаг нутагт өрмийг бусад идээтэй хольцолдуулан олон төрөл зүйл идээ болгодог. Үүнд миний багадаа өглөөний аяганы хийц болгон идэж өссөн өрөм ээзгийн хутгамш / хутгууш бол бараг өдрийн өл даахаар хоол болдог. Түүнээс гадна ээзгий хавчсан өрөм, өрөм арвайн хутгамш, өрөм арвайн гурилын нухамш, өрөм чангаамлын хутгамш, өрөм хуурсан гурилын нухамш, чихэр хавчсан өрөм, ааруул хавчсан өрөм, цөрөм хавчсан өрөм, үзэм хавчсан өрөм, чавга хавчсан өрөм, тутрага хавчсан өрөм, шар будаа хавчсан өрөм, сэвэлгэнэ хавчсан өрөм, тэмээн хөх хавчсан өрөм, ямаахай хавчсан өрөм, мэхээр хавчсан өрөм, үүргэнэ хавчсан өрөм, гичгэнэ хавчсан өрөм, бурам хавчсан өрөм, жигнэсэн улалжтай өрөм, төмстэй өрөмний нухамш, хуйлсан өрөм, өрөм бажууны гурилын нухамш, өрөм гоёоны нухамш, гоёотой өрөм, жигдтэй өрөм, өрөм, жигдийн нухамш, чацарганатай өрөм, өрөм бүүргэний гурилын нухамш, өрөм гичгэнийн гурилын нухамш, халгайн гурил өрөмний хутгамш, өрөм шар бударганын гурилын нухамш, өрөм сулийн гурилын нухамш, өрөм цулхирын гурилын нухамш, өрөм гарсны [царсны үрийн] нухамш, божмогийн гурилтай нухамш, өрөм бажууны гурилын нухамш, өрөм туулайн бөөрний нухамш гэхчлэн үй олон төрөл зүйл буйн үйлтгэх аргыг өтгөс Г.Гонгоржав абугайн номоос үзмүү [Гонгоржав 2001, 443- 446]. Энэ бүхэн бол тухайн нутагт ургадаг ургамлын зүйлтэй шууд хамаатай идээнүүд болно.

  С. Дулам – хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор. 

0
АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд zaluu.com хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан бөгөөд мөн IP хаяг ил гарсан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй.

Сэтгэгдэл бичих

Шинэ мэдээ

ОСНААГ болон Дайцэцэн ХХК-ийн ажилчид бохирын худагт унаж амиа алдлаа1 минут 5 секундын өмнөАнгараг дээр амьдрал байж магадгүй шинж тэмдгийг илрүүлжээ3 минут 23 секундын өмнөЕвропын зуны спортын гуравдугаар наадам Краковт болно8 минут 23 секундын өмнөБ.Жонсоныг тойрсон дуулиан шуугиан чансааг нь унагаажээ13 минут 23 секундын өмнө“Сайнцагаан-95” спортын бага наадамд иргэдийн оролцоо сайн байлаа18 минут 23 секундын өмнөЯг түүн шиг П.Баярцэнгэлийн содон гоёл23 минут 23 секундын өмнөBox office: "Тоглоомын түүх'' эргэн ирлээ28 минут 23 секундын өмнөУлсын шалталтад дээд оноо авсан Путин амжилтын нууцаа дэлгэжээ33 минут 23 секундын өмнөАСЕАН-ы орнууд хөл бөмбөгийн ДАШТ-ийг хамтран зохион байгуулах хүсэлт гаргана38 минут 23 секундын өмнөПарис хот хэт халуунтай хэрхэн тэмцэж байна вэ43 минут 23 секундын өмнөОросыг буруутгасан дүрс бичлэгт одууд үг хэлжээ48 минут 23 секундын өмнөӨнөөдөр 32 нас хүрсэн Лионель Мессигийн амьдралын дүрэм53 минут 23 секундын өмнөЭнэ долоо хоногт цаг агаар ямар байх вэ58 минут 23 секундын өмнөЭ.Батзаяа: Талын тайга нохой миний үнэнч анд1 цаг 4 минутын өмнөАвстралийн хойд нутагт 7,2 магнитудын хүчтэй газар хөдлөв Австралийн хойд нутагт 7,2 магнитудын хүчтэй газар хөдлөв1 цаг 9 минутын өмнөМаргааш цахилгаан шугам тоноглолд засвар үйлчилгээ хийх хуваарь1 цаг 14 минутын өмнөШШГЕГ-аас Л.Пүрэвбаатарын 1.4 тэрбумын хаусыг албадан чөлөөллөө1 цаг 16 минутын өмнөСур харвааны төрлийн тухайд ...1 цаг 19 минутын өмнөЯмар ч бичиг баримтгүй 16 шуудай химийн бодис нэвтрүүлэхийг завджээ1 цаг 23 минутын өмнө“Boeing” компанийн эсрэг 400 гаруй нисгэгч гомдол мэдүүлжээ1 цаг 24 минутын өмнөЭмэгтэйчүүдийн 1/3 нь үнэгүй хоолны төлөө болзоонд явдаг гэв1 цаг 29 минутын өмнөОсака хотын төмөр замын өртөөнүүдэд хогийн сав, тээш хадгалах хайрцаг ашиглахыг хориглов1 цаг 34 минутын өмнөБатбаяр: Э.Сумьяагаас дэлхийн томчууд жийрхэж байсан1 цаг 39 минутын өмнөАмралтын өдрүүдэд зам тээврийн ослоор гурван хүн амиа алджээ1 цаг 44 минутын өмнө15-р сургуульд сурч байгаад сүрьеэгээр нас барсан хүүгийн ээж дахин ярилцлага өглөө1 цаг 49 минутын өмнөРоманаас болж ойд амиа хорлох нь ихэсчээ1 цаг 54 минутын өмнө“Сонгино лиг-2019” тэмцээн өрсөлдөөн ихтэй боллоо1 цаг 58 минутын өмнөМэргэжлийн сумо бөхийн Нагоя башёгийн банцүкэг зарлажээ1 цаг 59 минутын өмнөФОТО: Л.Пүрэвбаатарын 1.5 тэрбум төгрөгийн үнэтэй хаусыг битүүмжиллээ2 цагийн өмнөО.Амгаланбаатар: Төсвийн хомсдолоос шалтгаалан шүүхийн хараат бус байдал алдагдаж байна2 цаг 3 минутын өмнө
© 2008 - 2019 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан.