10-р сарын 11
10 цаг 55 минут

Идээ ундааны соёл /43-46-р хэсэг/

Идээ ундааны соёл 43

Цагаан идээний соёл

 Гурван зөөлөн идээний хоёрдахь нь болох ээдэм бол халуун бүлээн сүүнд исгэлүү амтат тараг, айраг мэтийг холин зөөлөн зөөлөн булхан самарсаар байтал сүүний өтгөн хувь нь бөөн бөөн ээдмэг болон үлдсэн шингэн хувь нь шар өнгөт сүү болон хувирна. Бяслагийн урьд дүр болох ээдмэгээр бас элдэв зүйлийн ээдүүлэг идээ хийж болдог аж. Ээдмийг буриадууд “хоймог”, “шалхамаг” гэнэ. Модны үндсэн бор тагшинд буцламгай сүүн дээр тараг, цагаа хийж ээдүүлэн чихэр бурмаар хольцолж, бор тагшны ээдэм болгон хүүхэд багачуулд идүүлнэ. Халуун шар сүүтэй нь шөл мэт оочлон уухыг сайн гэдэг. Зарим нутагт үүнийг “аяганы ээдэм” хэмээн нэрлэдэг. Төв Халхад болохоор ээдмэгийнхээ шар сүүг нь шавхруулаад, аяганых нь хэлбэрээр пөмбийлгөн хатааснаа аяганы шахам гэх ба мөнхүү шар сүүг нь шавхруулсан ээдмээ дахин шингэн сүүгээр амтлан хэлгий уураг шиг шингэрүүлэн хутгаснаа хоормог гэдэг. Энэ нь сая төрсөн хүнийг тэнхрүүлэх, настныг сувилахуйд гаргуун ундаан болно.

 Идээ ундааны соёл 44

 Цагаан идээний соёл

 Гурван зөөлөн идээний сүүлийнх нь болох аарц бол ааруулын урьд дүр нь, номхон дүр нь гэсэн үг. Тогоо нэрсний дараа цагааг шүүхэд аарц болно. Олон монгол газар цагаа, аарц хоёрыг нэг идээгээр үзэж нэрлэдэг нь ч учиртай. Ер нь бол тараг хөрөнгийг буцалгасныг цагаа, цагааг хөргөн шүүснийг аарц хэмээн ойлгож болно. Харин цагааг шүүрүүлж гаргасныг шар ус хэмээн ээдмийг шүүрүүлсэн шар сүүнээс ялган нэрлэдэг ёс бий. Сүүлийнх нь хотгойдуудынхаар бол ангир үсү билээ. “Аарцны исгэлүү нь сайн, архины хатуу нь сайн” гэсэн монгол жор бий. Аарц бол монгол угсаатны хувьд өсч үржих, арвидан олшрохын бэлгэдэл болдог тул цагаан сарын цагаалгыг голдуу үр тариа, амуу будааны зүйлтэй хольсон аарц цагаагаар төлөөлүүлдэг. Сүүл үе болж ирээд, цагаалгандаа олон зүйл амттан шиттэн хольж, амт чанарыг нь гойд болгодог болжээ. Энэ бол цагаалга хэмээн бидний өнөө хэр нэрлээд байгаа тэр зүйл маань билээ. “Цагаа барих”, “цагаа дээж барих”, “цагаалах” гэдэг үгийн цаана аарц цагааны утга яваад байгаа гэж ойлгох хэрэгтэй. Хамгийн их хурим ёслол цагаагаар мялаалгүй, цагаалгагүй байж үл болохыг мэдвээс зохистой. Хүмүүний насны гурван хурим гэхэд заавал аарц цагаагаар цайлгадагаараа бусад найраас ялгарна. Учир нь аарц бол олон бутармал мөхлөгөөс бүрдснээрээ үржиж олшрохыг бэлгэдэхийн дээр аж хэрэглээнд ч гэсэн арьс шир идээлэх, дэвтээхийг ч гэсэн “цагаална” гэж хэлдэг. Эсвэл тариачин отгийнхон арвай, буудайгаа боловсрохыг бас аарцалж байна гэж хэлдэг нь утгын төрөлсөл гэж болох юм.

 Идээ ундааны соёл 45

Цагаан идээний соёл

 Аарцыг бусад хөх идээний зүйлтэй хольцолдуулан нутаг нутгийн сонин сайхан идээ олныг гаргаж авдаг. Хамгийн олноо түгсэн нь буцалгасан аарц бөгөөд чийг бамын гэмтэй хүнд тун сайн гэдэг. Үзэмтэй буцалгасан аарц, чацарганат аарцны хутгамш, хуурсан тариатай аарц, аарцтай тариан агшаамал, сүүтэй зуурсан аарц, өрөм аарцны хутгууш, зөөхийтэй зуурсан аарц, аарцтай амуун хутгамш, сэвэлгэнэтэй аарц, ямаахайтай аарц, цулхиртай аарц, аарцтай цагаан будаа, аарцтай шар будаа, аарцтай үзэмний хутгамш, гурил самарсан аарц, аарц хөх тарианы нухамш, жигдтэй аарцны нухамш, аарцтай хайлмаг, аарцтай чихэртэй хайлмаг, аарцтай үзэмтэй хайлмаг, аарцтай хольсон тос, аарцтай цулхирын гурилын хайлмаг, аарцтай бажууны гурилын хайлмаг, аарцтай бүүргэний гурилын хайлмаг, аарцтай ямаахайн гурилын хайлмаг, аарцтай гоёоны гурилын хайлмаг, аарцтай гичгэнийн гурилын хайлмаг, аарцтай арвайн гурилын хайлмаг, аарцтай сулийн гурилын хайлмаг, аарцтай божмогийн гурилын хайлмаг, аарцтай хөх тарианы гурилын хайлмаг, аарцтай зогооны гурилын хайлмаг, аарцтай сэвэлгэнийн багсармал, аарцтай нэрс, аарцтай үхрийн нүд, аарцтай гүзээлзгэнэ, аарцтай шар бударганын гурилын хайлмаг буюу аарцтай хүүрэг [Гонгоржав 2001, 468- 472] зэрэг болно. Үүн дээр аль ч махтай шөлөнд аарцаар амт оруулан болгодог аарцтай шөлийг онцлон дурдах ёстой. Учир нь Олгонууд овгийнхон дундаас сурвалжлаад үзэхэд аарцтай шөл бол Өэлүн эхийн гарын хоол бөгөөд дайны талбараас олдсон өнчин үрсээ өллөн тэжээж, өрлөг жанжин, хүлэг баатрын зэрэгт хүргэсэн хоол болно.

 Идээ ундааны соёл 46

 Цагаан идээний соёл

 Гурван хатуу идээ нь аарцыг шүүж, зүсэж, хатаадаг ааруул, хурууд, ээдмийг шүүж, зүсэж, хатаадаг бяслаг, ээдмийг буцалган ширгээж хатаадаг ээзгий гурав болно. Зарим нутагт ааруулын толгой, буланг өрөөл бусдад өгдөггүй, өөрийнхөө даллагын саванд хийж, өөрсдөө идэж уудаг нь идээний хишиг далладаг, дагуулдаг болохоор тэр гэнэ.

Цагааг шүүгээд аарц болгож, аарцаараа ааруул хийж байгаа маань сүүнээс уургийн хувийг нь ялгаруулан авч байна гэсэн үг. Ааруулыг баяд, дөрвөд, хотон ястанд “шүүрмэг”, буриадууд “айраhан”, хуруудыг баруун монголчууд “хурус”, “хурусун”, буриад, дархадууд “хуруhун” гэнэ. Торгуудад “хурус” гэдэг нь түүхий сүүний буцалсан аарцыг шүүж, аягын чинээ том ааруул хийснийг хэлдэг. Тараг юмуу цагааг таар юмуу бөс уутанд савлан шар усыг [шар сүүг биш] шүүрүүлэн гадагшлуулж, аглиун биетэй болгоод, уутных нь хэлбэрээр юмуу, эсвээс хоёр хавтгай чулуун завсар хашиж, шахмаллан хавтгар дүр оруулж, дараа нь тэмээний утсаар зүсч, дугариг болон урт гонзгой дүрстэй болгож, модон тавиур дэлгэц дээр хатааж, ааруул хийдэг. Аарцыг шүүж, том томоор тавьж хатаах нь удаан хадгалсан ч хатуурахгүй, чийгээ зуусан хэвээр, амтлагхан байна. Ийм ааруул зөөлөн бөгөөд идэхэд аятайхан байна. Том томоор зүсч тавьсныг хурууд, хурс гэж жижиг жижгээр зүсч тавьсан нь ааруул болно гэсэн үг. Эсвээс нойтон аарцаа элдэв хээ чимэгтэй хэвэнд шахаж хэвлээд, янз бүрийн урлаг дүрстэй ааруул хийж болно.

 С. Дулам – хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор. 

 

 

 

0
АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд zaluu.com хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан бөгөөд мөн IP хаяг ил гарсан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Холбогдох утас: 91777757

Сэтгэгдэл бичих

Шинэ мэдээ

Б.Баатарзориг: Мерит зарчим гэдэг бол хамгийн сайн хүнийг сонгох зарчим11 минутын өмнөЖ.Мягмарсүрэн: ХААБ ноолуур худалдаж авах гол дэд бүтэц нь болно11 минут 54 секундын өмнөХонинд явсан 13 настай охин сураггүй алга болоод зургаан сар болж байна15 минут 35 секундын өмнөДюсселдорфын Гранд слам тэмцээнд манай 19 жүдоч хүч үзнэ21 минут 12 секундын өмнөХиларид боломжоо алдсан хөгшин сенатор, 2020 онд Трампыг ялахаа амлав21 минут 54 секундын өмнө3x3 Сагсанбөмбөгийн ДАШТ-д эрэгтэй эмэгтэй багууд анх удаагаа хамтдаа өрсөлдөнө26 минут 54 секундын өмнөАхиж хордохгүйн тулд НМХГ-ынхны ажлыг сайжруулъя...31 минут 54 секундын өмнө1990-ээд оны загварыг тодорхойлогч Рэйчел Грин31 минут 54 секундын өмнөВенесуэлийн ГХЯ АНУ-д хариуцлага ногдуулжээ36 минут 54 секундын өмнөЧөлөөтийн эмэгтэй бөхчүүд Турк улсад хамтарсан бэлтгэл хийж байна41 минут 54 секундын өмнөНийт нутгийн 70 орчим хувь цасан бүрхүүлтэй байна46 минут 54 секундын өмнөЭрдэнийн чулууны анагаах увидас51 минут 54 секундын өмнөСонин хачин зурагнууд56 минут 54 секундын өмнөХойд Солонгосын багтай эхний тоглолтоо хийнэ1 цаг 2 минутын өмнөШилдэг 20 ухаалаг гар утсыг нэрлэжээ1 цаг 7 минутын өмнөС.Уилльям теннисчдийн чансааны 10-д багтлаа1 цаг 12 минутын өмнөХоолойн өвдөлтийг дур мэдэн эмчлэхээс зайлсхийх ЗУРГААН АЛХАМ1 цаг 17 минутын өмнөКовальчук амжилтаа ахиулжээ1 цаг 22 минутын өмнөНийгмийн даатгалын архив, бичиг хэрэг хариуцсан албан хаагчийн сургалт боллоо1 цаг 27 минутын өмнөШ.Абэ АНУ-ын Ерөнхийлөгчтэй утсаар ярина1 цаг 32 минутын өмнөХААН Галерейд үзэсгэлэнгээ гаргах хүсэлтэй уран бүтээлчдийг сонгон шалгаруулна1 цаг 37 минутын өмнөТамхигүй ажлын байр бодлогыг хэрэгжүүлнэ1 цаг 42 минутын өмнөИх Британи болон Израиль “Brexit”-ийн дараа худалдаагаа үргэлжлүүлнэ1 цаг 47 минутын өмнөХувиараа таксинд явж байсан иргэдийг 100.000 төгрөгөөр торгох ажлыг ЗТХЯ-наас зогсоолоо1 цаг 52 минутын өмнөГоломт банк нээлттэй ажлын байранд урьж байна1 цаг 57 минутын өмнөХөдөлмөрийн намын илүү олон гишүүн намаасаа гарч магадгүй2 цаг 2 минутын өмнөНАТО Эстонид цэргийн сургууль хийжээ2 цаг 7 минутын өмнөХятад үнсгэлжин2 цаг 12 минутын өмнөНарийн ширхэглэгт тоосонцорыг хянах гар утасны хавсралт танилцуулжээ2 цаг 17 минутын өмнөДомогт загвар зохион бүтээгч Карл Лагерфельд нас баржээ2 цаг 22 минутын өмнө
© 2008 - 2019 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан.