10-р сарын 12
12 цаг 45 минут

Идээ ундааны соёл /47-50-р хэсэг/

 Идээ ундааны соёл 47

 Цагаан идээний соёл

 Дэлгэцтэй ааруулаа шувуу шүүрэхээс сэргийлэн үргээлгэ намируулж орхидог. Аарцаа түүхий сүүнд зуурч буцалган шүүж шахмалласан ааруул бол ихээхэн амтлаг идэнгэтэй болдог бол анх цагаа чигээр нь шүүж хийсэн ааруул бол исгэлүү, хүчтэй, чилгэрхэн болдог. Чингэхдээ ааруулыг сайтар зажилж идсэн хүний шүд, яс бөхжмүй. Учир нь ааруул, ээзгий зажилж идэх нь эрүүний ясны хөгжилд нөлөөлж, монголчууд өргөн шанаа түүштэй, яралзсан том цагаан шүдтэй байсны бас нэг үндэс юм. Тийм болохоор насан өтөлсөн ч гэсэн шүд нь барагтай унадаггүй, тэр хэрээрээ зөнөж монширдоггүй, ухаан саруул хэвээр байдаг байжээ. Мал малын сүү шимийн онцлогоор ялгарах үнээний [сүүний] ааруул, хонины ааруул, ямааны ааруул, ингэний ааруул, гүүний ааруул, бэсрэгийн ааруул [үнээ-гүүний сүүний г.м.] гэж байж болохоос гадна нутаг нутгийн ургац ногооны онцлогтой уялдсан үй олон төрөл зүйлийн ааруул байж болно. Нэгэн жишээ татахад, Говь-Алтай аймгийн Алтай сумынхан Ажийн бор ааруулаараа ихээхэн алдартай. Үүнийгээ тэд Ажийн бор нурууны үржил шимтэй холбон үздэг. Учир нь энэ нутгаас Хангайд нүүж ирсэн айлууд жилийн дараачаас л ийм ааруулаа хийж чадахаа больдог аж. Ажийн бор ааруулын мастер, малчин А.Сандагийн эхнэр Ц.Хумбанхүү гэж хүн бий гэнэ. Тэхлээр Ажийн бор ааруул бол энэ нутгаас өөр хаана ч байхгүй тамгат [brend] бүтээгдэхүүн ажгуу.

 Идээ ундааны соёл 48

 Цагаан идээний соёл

Бүтээж буй үйлдэхүүнээр нь таргийн ааруул, уургийн ааруул, [сүүгээр] амталсан ааруул хэмээн ялгахаас гадна тухайн орон нутагт ургадаг ургамал жимс, хөх идээний зүйлээр амталсан олон зүйл ааруул байна. Нэрстэй ааруул, хадтай ааруул, мойлтой ааруул, чацарганатай ааруул, үзэмтэй ааруул, жигдтэй ааруул, өрөлтэй ааруул, зээргэнэтэй ааруул, хармагтай ааруул, мэхээртэй ааруул, ямаахайтай өрөм, ааруулын нухамш, тутрагатай өрөм, ааруулын нухамш, тэмээн хөхтэй өрөм, ааруулын нухамш, гичгэнэтэй өрөм, ааруулын нухамш, бажуунатай өрөм, ааруулын нухамш, ааруул арвайн гурилын нухамш [Гонгоржав 2001, 466- 468] зэрэг болно. Ааруулын төрөл дотроос цүр буюу цөрөмийг онцлон дурдууштай нь сэрүүн улиралд хонь, ямааны сүүг түүхийгээр нь хураан гашилгаад, тавны нэг хувийг ширгэтэл буцалган шүүснийг хэлдэг. Тослог, зөөлөн амтлаг энэ идээг хатааж нөөцлөн цөрөмийн ааруул гэх нь бий. Цөрөм хийх нэг өвөрмөц арга нь долдугаар сарын дундуураас наймдугаар сарын эхэн хүртэл хонины түүхий сүүг гүзээнд хийж хураасаар амыг нь сайтар боож, хоёр мухар тохой орчим гүн нүх ухаж хийнэ.Тэгэхдээ нүхний доор тохой хэртэй аргалын үнс зузаалж дэвсэнэ. Гүзээтэй сүүний дээр ухсан нүхний амсар дүүртэл мөн л үнс хийнэ. Сар гаруйн дараа гүзээнд хуурай, тослог, сайхан цөрөм бий болсон байна [дээрх номд, 465].

Идээ ундааны соёл 49

Цагаан идээний соёл

Гурван хатуу идээний хоёрдахь байр нь бяслаг юм. Бяслагийг Завханы зарим сум, Дорноговь, Сүхбаатар аймагт “бушилаг”, Увс, Ховдын олон суманд “башилаг”, Ховдын баруун урд зарим суманд “бишилаг”, Хөвсгөлийн урд сумуудад “бясалага”, буриадууд “биhалаг” гэдэг байна. Дээр өгүүлсэн сүүний ээдмэгтсэн хэсгийг цэвэр сайхан бөс баадан юмуу уутанд хийж, шар сүүг нь шүүрүүлсний дараа дөрвөлжин хэлбэртэй эвхэн хоёр зузаандуу хавтгай чулууны завсар  шахан дээрээс нь мөн хоёр гурван хүнд чулуугаар дарж, хэдэн цаг байлгасны дараа “өөхөн цагаан, өөгүй дөрвөлжин” бяслаг бэлэн болно. Сүүнийх нь байдлаар түүхий [саагаад хөөрүүлээгүй] сүүний бяслаг, болсон [саагаад хөөрүүлж, өрмийн хувийг авсан] сүүний бяслаг гэж хоёр янз байдаг. Түүхий сүүний бяслагийг нөөцөлж, удаандаа идэх, болсон сүүний бяслагийг өдөр тутамдаа идэх дадгаалтай. Мин улсын Сиюу Да- хэнгийн “Монголын зан суртахууны тэмдэглэлд” монголчуудын тухайд: “нэгээхэн хэсэг бяслагийг идээд нэг шэн ус уувал хоёр гурван хоногийг өнгөрөөнө. Мөн хүйтэнд тэсвэртэй. Хэдэн тохой зузаан цасанд хөл гараа атируулан хэвтэж унтаад хүйтэн гэхгүй” [Boγda baγatur 1985, 283] гэхчлэн бичснээс үзвэл монголчууд XVII зууны үед гэхэд хээр хөдөө бяслагаараа аяганы хийц хийж, өл залгасаар явжээ.

Идээ ундааны соёл 50

Цагаан идээний соёл

 Идээ идээний дотроос бяслаг бол хэдэн хэсэг ээдмийг бөөнтгөн эвлүүлж дэвлүүлж нэгэн цул болгодгоороо ураг хуримын зан үйл, хүн зоны харилцаанд эв эеийг бэлгэдэгч болж явдаг. Цагаан сарын бэлэг, хувийн зүйлд ч гэсэн эв найрын бэлгэдэл болон зарагддаг билээ. Бат бөх, нэгэн цул юмыг “шаасан гадас шиг, шахсан бяслаг шиг” хэмээн зүйрлэдэг нь үүнтэй холбоотой. 1889-1901 оны хооронд Монгол, Камаар аялсан Оросын алдарт аялагч Петр Кузьмич Козлов “монголчууд намрын цагаар хурим найр маш их хийдэг. Хуримлахдаа эхлээд эцэг эх нь хүүгээсээ ямар бүсгүйтэй гэрлэхийг хүсч байгааг нь асууна. Өөрсдийн нь бодолтой нийцвэл даруй хоёроос гурван хүнийг бэр гуйгчаар томилон явуулна. Тэд ийм тохиолдолд ёс болсон модон бортого архи, бяслаг, гурван хадаг зэрэг идээ будаатай очно” [Козлов 2011, 84-85] хэмээн бичсэн нь ураг хуримын ёслолд шинэ бэр хүргэний ирээдүйн аж амьдралын эв найртай байхын бэлгэдэл болж байсныг гэрчилнэ.

С. Дулам – хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор. 

 

0
АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд zaluu.com хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан бөгөөд мөн IP хаяг ил гарсан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Холбогдох утас: 91777757

Сэтгэгдэл бичих

Шинэ мэдээ

Роботууд ажиллах хүчний хомсдолыг зохицуулахад тусалж байна2 минут 30 секундын өмнөЭнэ өдөр дэлхийн түүхэнд7 минут 30 секундын өмнөМ.Помпео, Т.Коно нар ирэх сард уулзана12 минут 30 секундын өмнөЦагаан гаа, нимбэгээр ядаргаа тайлах ШИДЭТ УС бэлтгэх арга17 минут 30 секундын өмнөХятад улс 2019 оныг "Цэвэр агаартай байлгах тэмцлийн жил" болгов22 минут 30 секундын өмнөӨнөөдрийн оргил барилдаан: Озеки Такаясү - Сэкиваке Такакейшо27 минут 30 секундын өмнөХийн асуудлаар Орос, Украин болон ЕХ уулзалт хийнэ32 минут 30 секундын өмнөГэрийн нөхцөлд хар батга арилгах зургаан арга37 минут 30 секундын өмнөКолумбид терроризмын эсрэг жагсаал цуглаан өрнөжээ42 минут 30 секундын өмнөҮндэсний үйлдвэрлэлийн үнийн талаар үйлдвэрлэгчид болон иргэд юу хэлэв47 минут 30 секундын өмнөДэлхийн тэргүүлэх 26 тэрбумтны хөрөнгө 3.8 тэрбум хүний хөрөнгөтэй тэнцэнэ52 минут 30 секундын өмнөӨнөөдөр болох үйл явдлууд57 минут 30 секундын өмнөМалайз улсад амь насаа алдсан Ш.Алтантуяагийн иргэний хэргийн шүүх хурал болно1 цаг 3 минутын өмнөАрабын улсууд Гаалийн холбоо байгуулахаар төлөвлөж байна1 цаг 8 минутын өмнөБНСУ-ын эмэгтэй тамирчин тэшүүрийн спорт дахь бэлгийн дарамтын талаар ярьжээ1 цаг 13 минутын өмнөГадаад паспорт ажлын тав хоногт гардаг болно1 цаг 23 минутын өмнөБайнгын хороо: Шанхайд консулын газар нээн ажиллуулах тогтоолын төслийг хэлэлцэнэ1 цаг 33 минутын өмнөЗурхайч А.Эрдэнэбат: Ерөнхийдөө жилийн ноён нуруу гайгүй гарч байгаа, жилдээ ялимгүй хямралтай1 цаг 43 минутын өмнө“Дундаж” хэмээх бөөрөнхийлөл буюу тодорхойгоос тойрох нь1 цаг 53 минутын өмнөЭнэ өдрийн зурхай2 цаг 23 минутын өмнөЦаг агаарын урьдчилсан мэдээ2 цаг 33 минутын өмнөХакүхо аваргын ЖУДАГ9 цаг 59 минутын өмнөКирибаяма Б.Лхагвасүрэн Монголын шинэ цолтон болох боломжтой боллоо1 сар 21. 22:05Хацү башё: Хакүхо аварга тэргүүлж буй 9 дэх өдрийн барилдаан1 сар 21. 21:31Малчид, иргэдэд зориулсан мэдээ1 сар 21. 18:10Япон тэнгисийн нэрний асуудлаар хоёр Солонгостой яриа хэлэлцээ хийхэд бэлэн байна1 сар 21. 18:00БНАСАУ-ын төлөөлөгчтэй хийсэн уулзалтаа үр дүнтэй гэж нэрлэжээ1 сар 21. 17:55110 жилийн настай алдарт гурвалжин шоколадны бүтсэн түүх1 сар 21. 17:50Америкийн шинжээчид Оросын зэвсгийг цөмийн зэвсгээс ч илүү аймшигтай гэжээ1 сар 21. 17:45“Bohemian Rhapsody” киноны талаарх сонирхолтой мэдээллүүд1 сар 21. 17:40
© 2008 - 2019 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан.