2019 оны 6-р сарын 17
11 цаг 45 минут

Домогт бөхчүүдийн домгоос

Лундаа арслангийн хөх чулуу

Архангай аймгийн Ихтамир сум эрт үеэсээ бөх сайтай. Энэ нутгийн алдарт бөхчүүдийн нэг Лундаа арслан нь бяр хүч сайтай, унаа холтой, хүчтэнд ааглуулдаггүй, мэхтэнд хууртдаггүй, тэвчээр хатуужил сайн, уужуу тайван зантай, уран сэтгэмж сайтай, уян хатан, ухаалаг тооцоотой бөх байжээ.

Өрсөлдөгч бөхдөө "өргөмж"-ийн даваа хайрладаггүй нэгэн онцлогтой. Энэ тухай дархан аварга Ж.Мөнхбат дурсан ярихдаа : Лундаа арсланг "Монгол хүү" кинонд тоглоход шороотын Цэвээнтэй барилдуулж, зургийг нь авчээ.

Өрсөлдөгч бөх Цэвээнд тухайн үеийн шаардлагаар өвдөг шороодсон юм. Хожим арслан киногоо үзээд "Би Цэвээнд өргөмжийн даваа хайрлаагүй /бууж өгөөгүй/ энэ киноноос миний зургийг арилгаж, ахин битгий гаргаарай" хэмээх захиж, тоглолтын шагнал 1000 төгрөгөө буцааж өгсөн юм гэдэг" хэмээжээ.

Лундаа арслан 1929 оны улсын наадамд 1000 орчим бөх барилдсанаас 8 давж, дөрөвт үлдэн нутгийн бөх Б.Банзар арсланд унажээ. 1935, 1937 оны ардын хувьсгалын 14, 16 жилийн ойгоор 720, 896 бөх барилдахад 32-т үлдсэн байна.

Тэр улсын баяр наадамд 5-аас дээш давж шөвгөрч байсан бөхчүүдийн нэрсийн жагсаалтад нэр нь мөнхрөн үлджээ. Ихтамир сумын Хөх нуур бригадын төвөөс баруун зүгт хөшгийн тал үргэлжлэн Хатуугийн аманд тулж очно. Энэ уужим амын ширээ шиг дэвсэг дээр хэвтэж байгаа үхэр мэт том цул чулуу бий.

Тэр чулууг Лундаа арслан өргөн авчирч тавьжээ. Арслан энэ чулууг бүсэлхийгээ хүртэл өргөвөл энэ жилийн наадмын бэлтгэл хангагдлаа гэж үздэг байжээ. Нутгийн хүчит бөхчүүд, үе тэнгийн залуучуудын дотроос миний хүргэн ах Галтын Лхамжав тэр чулууг газрын хөрснөөс нэг хуруу хөндийрүүлснийг эс тооцвол өнөөдрийг хүртэл хэн ч хөдөлгөж чадаагүй юм.

Энэ хүчит бөхийн хөтчөөр миний аав Лхагвын Шагдаржав хамт явдаг байжээ. Хөтөлгөө гурван морийг ээлжлэн унаж наадам болох газарт очно. Энэ хүчит арслангийн тухай аавын ярьж байсныг санахад улсын аварга Хадбаатар шиг нуруутай, их тэнхээтэй, биерхүү 130 кг орчим жинтэй бөх байжээ.

Аюурзана зааны улаан чулуу

Дархан хясаа уул их манан дунд алс тэртээгээс сүүмийн харагдана. Тэр сүрлэг уулын үргэлжлэл болох улаан хошууны үзүүрт алслан өнгө хослон үзэгдэх түүний бэлд улаан чулуу торойно. Нутагтаа нэртэй бөх Аюурзана заан баяр наадамд барилдах үедээ энэ чулууг өргөж хүчээ сорьдог байжээ.

Тэрнээс хойш Аюурзана зааны чулуу гэж нэрших болжээ. Архангай аймгийн Ихтамир сумын хоёрдугаар багийн хүчит Мулдаан ёндон гуайн хүү Пүрэв заан тэр улаан чулууг хоёр, гурван өргөж үзээд даагаагүй гэдэг сэн.

Жаахан Дамбий аварга

Халхын домогт аварга "Буур" Жамъян гуайн унаган нутаг хуучнаар Далай вангийн үйзэн бээсийн хошуу одоогийн Архангай аймгийн Мөрөн сум. Хэсэг аянчид үдлэж байтал эл нутгийн таван хүдэр эр омголон морьдынхоо бяр чадлаар гайхуулж зуузай холбон, хөр цас хага зүсэж, хүйтэн жавар сөрөн давхисаар аянчдын майхны гадаа дөрөө мултлав. Залуус амар мэндээ мэдэлцэн нутаг усаа асуун танилцаж бас аян замд учирсан адал явдал, зон олны сонин сайхан ярилцсаар нэг нь:

-Танай нутагт жаахан Дамбий гэдэг нэг сайхахн бөх гарч байгаа гэлүү? Аль хэр хүчтэй хүн бэ? гэхэд сайх залуусын нэг нь овоо сайн бөх дөө гэж хариулав. Ам халсан эрчүүдийн яриа үргэлжлэн хөвөрсөөр аянчдын тууж явсан бараг зэрлэгшсэн атар шарнуудаас хоёр, хоёрыг авахаар наймаа тохиров.

Нас бие гүйцсэн атар тарган амбан шарыг барих тийм амаргүй ээ. Гэтэл аянчдын нэг нь хажуугаараа дайрч гарсан амбан шарыг, ишиг шүүрч байгаа юм шиг сугандаа хавчуулан зогсож байхыг харсан хэн ч итгэмээргүй. Энэ бол хуучин далай вангийн Үйзэн бээсийн хошуунд төрсөн нутгийн хүү Улиастайн амбаны заан Цэрэнхүү гэгч мөнөөс мөн ажээ.

Дамбий аварга очиж эвэрдэж аваад тэвэрч ирэхэд амбан шар яаж ч чадахгүй байжээ. Тэгэхэд хамт байсан залуучууд гайхан дуу алдаж бие биесээ нудралдан гайхаш алдсан авай. Би айж бэргэн гэлдэрч очоод оосорлож уясаар амбан шарыг амархан барьж билээ. Ээ дээ, манай Дамбий аварга, Цэрэнхүү заан хоёр ч бяр чадалтай, мэх сайтай сайхан бөхчүүд байсан юм.

Ялангуяа монгол бөхийн арга мэхийг бүрэн эзэмшсэн бөхчүүд байлаа гэж Дамбий аваргын засуулч Жүгдэр гуай сэрүүн тунгалаг ахуйдаа хуучилж байсан билээ. Нутаг хошуундаа жаахан Дамбий, өөр нутаг хошуунд Олонбаяр аварга хэмээн нэршсэн энэ бөх арван засаг, долоон хошуу наадамд барилдаагүй юм байна.

Энэ бас их учир шалтгаантай. Нэгэн үе хуучин нь ул болж, шинэ нь зул болсон үзэл суртлын хоосон номлолыг зэвүүцэж эсэргүүцэж байсантай холбоотой. Гэвч Дамбий аварга монгол бөхийн домог болсон, түүхэнд нэрээ үлдээсэн Дугар, Лувсанжамбаа, годон Дампил нарыг дээрх наадмуудад хаяж, цацаж цалгиж явсан гэх яриа нутаг хошууны олны дунд домог болон үлдсэн байна.

Тухайлбал улиастайн амбан шөвгийн дөрөвт үлдэхэд нь барилдуулалгүй түрүүлсэн хэмээн түрүү бөхийн бай шагнал өгч байжээ. Энэ үед Дамбий аварга 57 настай байжээ. Аварга энэ насандаа эмнэг хангал азаргыг дэлдэж аваад, цавьдаж унага адил ногтолж байсан хэмээн ам дамжин яригдсаар өдий хүрлээ.

Дамбий аваргын зодог шуудаг, өмсгөл хэрэглэл, цол чимэг Тариат сумын Мөрөн бригадын даргаар ажиллаж байсан Сундуйжав түүний үзр хүүхдэд хадгалагдаж, нууцлагдаж байгаа тухай сураг дуулдсан учир олдож юун магад. Улиастайн амбан "босоо аварга" хэмээх цолоор шагнагдсан гэдгээс өөр баримт олдохгүй байна.

Ер нь энэ мэт бөхчүүдийн түүх домгийг лавшруулан сурвалжилбал нэн сонин болой. Дамбий аварга Тариатын хүрээн дээр бөхийн сорилго /одоогийнхоор дэвжээ, клуб/ байгуулж, бөх болох ирээдүйтэй залуучуудыг сургаж байжээ. Энд хичээллэж байсан бөхчүүдээс "буур" Жамъян аварга тэргүүтэй алдар цуут бөхчүүд төрөн гарчээ гэсэн баримт одоо бэлхнээ байна. Апдарт бөхийн домог хуучирч замхраагүй ээ.

Бөх сонирхогч Ш.Гантөмөр

Эх сурвалж: "Бөх" сонин

1
АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд zaluu.com хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан бөгөөд мөн IP хаяг ил гарсан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй.

1 сэтгэгдэлСэтгэгдэл бичих

66.181.181.155zochin   • 6 сарын 17. 14 цаг 12 минут

deer ueiin bokhchuud saihan tuuhtei baijdee. odoogiin muusain hiilsen guzeenuud ali baidag muu ner tsol avtsgaasan doping sergeesheer goloo zogooson archaagui tunia muutai eriin orotsoguud bolj dee. nairaa ene tereer bie bienee deesh tatsan archaagui baasnii huudiinuud odoogiin ene bokhontsoruud.

Шинэ мэдээ

Г.Дэнзэн өөрийгөө цагаатгуулах гэж хэрэгсэхгүй болсон хэргээ сөхөж гомдол гаргажээ1 цаг 57 минутын өмнөБагш шавийн барилдлагаас батжиж зузаарсан нөхөрлөл2 цаг 2 минутын өмнөБ.Махбалд холбогдох эрүүгийн хэргийг прокурорт буцаалаа2 цаг 4 минутын өмнөЯпон улсын Засгийн газрын "Өвсний үндэс - Хүний аюулгүй байдлыг хангах" хөтбөлбөр Хан-Уул дүүрэгт хэрэгжихээр боллоо2 цаг 5 минутын өмнөТасалгааны ургамлууд агаар цэвэршүүлдэггүй2 цаг 7 минутын өмнөМарк Цукерберг, эхнэр Присцилла Чан хоёр хөрөнгийнхөө 99 хувийг буяны үйлсд хандивлана2 цаг 12 минутын өмнөВИДЕО: Бүргэд, наймаалжны тулаан2 цаг 17 минутын өмнөЛэди Гага: Брэдли бид хоёрын харилцаа тавилттай үзүүлбэр байсан2 цаг 22 минутын өмнөХ.Нямбаатар: Д.Дорлигжав нарт холбогдох 4 сая ам.долларын хэрэг хэрэгсэхгүй болсон2 цаг 23 минутын өмнөХөл нүцгэн уралдсан охин гурван алтан медаль хүртжээ2 цаг 27 минутын өмнөАНУ-ыг тайван байдлыг алдагдуулагч хэмээн үзэж байгаагаа илэрхийлжээ2 цаг 32 минутын өмнөАзтай хүмүүс бусдаас юугаараа өөр болохыг эрдэмтэд тогтоожээ2 цаг 37 минутын өмнө“The National Interest” сэтгүүл дэлхийн хамгийн хүчирхэг флотуудыг нэрлэлээ2 цаг 42 минутын өмнөАвто зам ашигласны төлбөр нэмсэн шийдвэрийг ирэх долоо хоногт дахин хэлэлцэнэ2 цаг 44 минутын өмнө43 настай эрэгтэй ээжийнхээ өмнөөс жолооны шалгалт өгч байгаад баригджээ2 цаг 47 минутын өмнөХартай эхнэрийн хачин үйлдэл2 цаг 52 минутын өмнөТӨРИЙН БАНК: Хариултаа хадгалъя, хялбар аргаар ХУРИМТЛАЛТАЙ болъё2 цаг 57 минутын өмнөУлаанбаатар хот Дэлхийн банктай хамтын ажиллагаагаа үргэлжлүүлнэ2 цаг 57 минутын өмнө“Улаанбаатар- Цэвэр агаар төсөл”-ийн нэмэлт санхүүжилтийн хэлэлцээрт гарын үсэг зурлаа2 цаг 59 минутын өмнөШи Жиньпин Макаод бооцоо тавилаа3 цаг 2 минутын өмнөБагийн эмч цас ихтэй газруудад мориор очиж иргэддээ үйлчилж байна3 цаг 7 минутын өмнөЦагдаагийн алба хаагчийн аминд хүрсэн хоёр этгээдэд оноосон ялыг хэвээр үлдээлээ3 цаг 11 минутын өмнөХойд Солонгостой хийх хэлэлцээрт уян хатан хандана гэв3 цаг 12 минутын өмнө“Сонгогчдын нэрийн жагсаалтыг сонгогчийн оршин сууж байгаа хаягийн бүртгэлийн дагуу гаргахад тулгамдаж буй асуудал”-ыг хэлэлцлээ3 цаг 13 минутын өмнөОцон шувуу Их Британийн парламентын сонгуулийн дүнг урьдчилан таамагласан ч алджээ3 цаг 17 минутын өмнөХЗБХ: Хуулийн төслүүдийн анхны хэлэлцүүлгийг хийв3 цаг 17 минутын өмнөГялсбанкны урамшуулалт АЯНЫ 10 дахь АЗТАНЫГ өнөөдөр ТОДРУУЛНА3 цаг 22 минутын өмнөПол Маккартнийн ном дэлгэцийн бүтээл болно3 цаг 27 минутын өмнө“Дэлхийн гоо бүсгүй-2019”-ийн финалын шоуг Монгол миссийн танилцуулгаар эхлүүлнэ3 цаг 32 минутын өмнөКонсерватив нам “Brexit”-ийг хэрэгжүүлэхэд хүрэлцэхүйц тооны санал авсныг мэдэгджээ3 цаг 32 минутын өмнө
© 2008 - 2019 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан.