Г.Ёндонгийн тэргүүлж буй “Эрдэнэт үйлдвэр”-ээс 116 тэрбум 515 сая төгрөгийн 14 зөрчил илэрчээ

Монголын ганц "саалийн үнээ" гэж олны мэддэг “Эрдэнэт үйлдвэр” нь Оросын мэдэлд 1978 оноос хойш явсан байдаг. Тус үйлдвэрийн 49 хувийг Монголын компани 2016 онд худалдан авч улмаар 2019 оны хавар өнөөх 49 хувийг төрд аван “Эрдэнэт үйлдвэр” 100 хувь төрийн өмчийнх болсон замналтай.

Ингэж төрийн өмчид 100 хувь авсны дараа зургаан сараар хоёр удаа буюу бүтэн жилийн хугацаагаар тус үйлдвэрт онцгой дэглэм тогтоосон. Тэгээд цар тахлын буюу ковидын жилүүдтэй золгосон билээ. Тэгвэл энэ үеэр тус үйлдвэрийн одоогийн Ерөнхий захирал Г.Ёндон 2022 оны есдүгээр сарын 08-нд Ковидын хуулиар томилогдож байв. Тэрхүү 2022 оны үеэс хойш тэнд юу болж байгаа нь бараг л нууцад орчихсон өнөөг хүртэл хаалттай хэвээр буй.

Ийнхүү хаалттай үйлдвэрт Үндэсний аудитын газрын шалгалт оржээ. Уг шалгалтаар Эрдэнэт үйлдвэрээс 116 тэрбум 515 сая төгрөгийн 14 зөрчил илрүүлжээ. Тодруулбал, Аудитаар нийт 116,515.6 сая төгрөгийн 14 зөрчил илэрснээс, 103,097.0 сая төгрөгийн 7 албан шаардлага хүргүүлсэн байна. Мөн 13,419.6 сая төгрөгийн 7 зөвлөмж өгч ажиллажээ.

Дээрх Үндэсний аудитын илрүүлсэн 14 зөрчлийг задалбал, 

-Ачит Ихт ХХК-аас 3 тэрбум 478.2 сая төгрөгийн төлбөрөө авч чадаагүй байна-

• Эрдэнэт үйлдвэр Ачит ихт ХХК-иас 3 тэрбум 478.2 сая төгрөгийн, Эрдэнэт-Ус, ДТС ОНӨХК-ийн 15 тэрбум 167.9 сая төгрөгийн, Өргөө констракшн ХХК- ийн 9 тэрбум 766.2 сая төгрөгийн авлагатай. Уг асуудлыг хуулийн байгууллага шалгаж байгаа гэжээ.
• 62 тэрбум 213.2 сая төгрөгийг нийгмийн шинжтэй хөрөнгө оруулалтын ажилд зарцуулсан гэх ч дэлгэрэнгүй тайлан нь байхгүй аж.
• Белаз хүнд даацын өөрөө буулгагчийн сэлбэг, эд ангийг худалдан авах" тендерт Бүгд Найрамдах Беларус Улсын Белаз Холдинг ХХК-ийн бүтээгдэхүүн борлуулах албан ёсны эрхтэй Юнайтед мерес машинери ХХК- ийг гэрээний үүргээ биелүүлээгүй шалтгаанаар Эрдэнэт үйлдвэр ТӨҮГ- ын хүсэлтээр “Эрхээ хязгаарлуулсан этгээдийн бүртгэл”-д бүртгэсэн байдаг. Гэтэл дээрх хуулийн этгээдийн хувьцаа эзэмшигчийн давхар хувь эзэмшилтэй Беллинк ХХК нь Белаз Холдинг ХХК- ийн албан ёсны эрхийг хэрэгжүүлж эхэлсэн нь ихээхэн анхаарал татав. Учир нь Беллинк ХХК-тай тайлант онд автомашины сэлбэг 3 тэрбум 872.1 сая төгрөг, хүнд даацын автомашины цахилгаан тоноглолын сэлбэг 3 тэрбум 749.4 сая төгрөг, нийт 7 тэрбум 621.4 сая төгрөгийн гэрээ байгуулжээ.

Дээрхийг Аудитаар хянаж үзэхэд Беллинк ХХК нь дээрх байгуулсан 2024/05-20-0435, 2024/05-20-0432 дугаар гэрээнд заасан хугацаанд барааг нийлүүлээгүйгээс алданги тооцох нөхцөл бий болсон гэжээ. Эрдэнэт үйлдвэр ХХК (хуучин нэрээр), Ачит Ихт ХХК-тай хүдрийн овоолгыг ашиглаж, үйлдвэрлэсэн катодын зэсийг боловсруулсан борлуулалтын орлогоос авах төлбөрийн хэмжээг 0.5-2.0 хувийн хооронд жил бүр нэмэгдүүлэх байдлаар тохиролцон 2034 он хүртэл ашиглахаар гэрээ байгуулжээ. Гэвч Эрдэнэт үйлдвэрийн удирдлагууд ажилдаа хариуцлагагүй хандаж, борлуулалтын дүнг валютын ханштай уялдуулан ашиглалтын төлбөр, түүнээс хэрхэн НӨАТ тооцох эсэхийг гэрээнд нарийвчлан тохиролцоогүйгээс тус үйлдвэрийн тооцоолсон 2015-2024 онд Ачит Ихт ХХК-аас авах 3 тэрбум 478.2 сая төгрөгийн овоолго ашигласны төлбөрийг авч чадалгүй өнөөг хүрсэн гэжээ.

Түүнчлэн Ачит Ихт ХХК-тай Эрдэнэт Үйлдвэр ХХК (хуучин нэрээр) байгуулсан 2010, 2013 оны гэрээгээр талууд харилцан тохиролцсон 34 хувьд ногдох ногдол ашгийг Эрдэнэт үйлдвэр ТӨҮГ-т нөхөн төлүүлэх, овоолго ашиглалтаас байгаль орчинд учирсан хохирол, байгаль орчны нөхөн сэргээлтийн төлбөрийн үнэлгээг мэргэжлийн байгууллагаар хийлгүүлж, зохих төлбөрийг гаргуулах талаар шаардлагатай арга хэмжээг авч ажиллахыг төрийн захиргааны байгууллагуудад даалгасан боловч Ачит Ихт ХХК ногдол ашгийг нөхөж төлөөгүй байгаа аж.

-Зарцуулсан хөрөнгө нь салхинд хийсэхээр болжээ-

• Эрдэнэт үйлдвэр ТӨҮГ-ыг түшиглэн үйлдвэрлэл, технологийн парк байгуулах зорилтын хүрээнд зэсийн баяжмал хайлуулах, боловсруулах металлург-химийн үйлдвэрийн ТЭЗҮ-д 4.1 тэрбум төгрөгийг зарцуулсан боловч ажил яваагүй, ашиглалтад ороогүй байна.  Ингэснээр хөрөнгө оруулалтын ажлын төсөвт өртөг нэмэгдэх эрсдэл үүссэн, шаардагдах санхүүжилтийн эх үүсвэр тодорхойгүй болжээ.
• Эрдэнэт үйлдвэр ТӨҮГ-ын дэргэдэх катодын зэсийн үйлдвэр нэмэгдсэн өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, бий болсон орлогоос санхүүжүүлэгч, донор байгууллагын хөрөнгө оруулалт, зээлийн эргэн төлөлтийг төлж чадахгүй байх эрсдэл үүсжээ.

-Цалин, урамшууллын олголтоо 40 сая төгрөгөөр хэтрүүлжээ-

• Эрдэнэт үйлдвэрийн Улаанбаатар хотын төлөөлөгчийн газар 674.1 сая төгрөг, ОХУ-ын Москва хот дах худалдааны төлөөлөгчийн газар 439.3 сая, БНХАУ-ын Бээжин хот дах төлөөлөгчийн газар 528.8 сая, нийт 1.6 тэрбум төгрөгийг 2024 онд зарцуулжээ.
• Үүнээс Улаанбаатар хот дахь төлөөлөгчийн газар тус оны баталсан цалингийн зардлыг 9.9 сая төгрөгөөр хэтрүүлсэн, гадаад албан томилолтын зардлыг 30.7 сая төгрөгийг зарцуулжээ. 
• Эрдэнэт үйлдвэр ТӨҮГ-ын санхүүгийн тайланд урьдчилж гарсан зардал/тооцооны 55.3 тэрбум төгрөгийн үлдэгдэл байгаагаас хуулийн байгууллагад шилжүүлсэн, шүүхийн шатанд байгаа зэрэг 81 хуулийн этгээдийн 17.6 тэрбум төгрөгийн урьдчилгааны үлдэгдэл байгаа гэжээ.
• Найдваргүй болох эрсдэлтэй гэрээт ажил, бэлтгэн нийлүүлэгчид олгосон урьдчилгаа үүссэн шалтгаан болон тендерийн баримт бичиг, шалгарсан тендерийн үр дүнгээс үзэхэд анхны гэрээ, хэлцэл байгуулагдсаны дараа тухайн гэрээнд нэмэлт өөрчлөлт оруулан урьдчилгаа төлбөрийн нөхцөлийг нэмж тусган төлбөрийг бүрэн олгосон, анх тохирсон хугацаанаас хойш удаа дараа өөрчлөлт оруулж, хугацааг сунгасан зэргээс шалтгаалан захиалагч тал гэрээний хэрэгжилтийг бүрэн хангуулж чадахгүй байх эрсдэлийг үүсгэсэн хэмээн Аудитор  дүгнэлтдээ онцолжээ.

-Эрдэнэт үйлдвэр ТӨҮГ Арбитрын шүүхийн шийдвэрээр 102 тэрбум төгрөг төлжээ-

Медипас ХХК, Медипас нийгэмлэгийн нэхэмжлэлтэй холбоотой асуудлаар Сингапурын Арбитрын 2024 оны 01 дүгээр сарын 31-ний өдрийн 12 дугаар шийдвэрээр Эрдэнэт үйлдвэр ХХК (хуучин нэрээр), Медипас ХХК, Медипас нийгэмлэгтэй хүчин төгөлдөр бус гэрээ байгуулсан гэх үндэслэлээр Эрдэнэт үйлдвэр ТӨҮГ-аас 29.285.938.58 ам.доллар буюу 101 тэрбум 874.2 сая төгрөгийг гаргуулан төлүүлэх шийдвэр гарсан байна. 

Тус шийдвэрийн дагуу Орхон аймаг дахь Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэлийн 2024 оны 10 дугаар сарын 11-ний өдрөөс 10 дугаар сарын 31-ний өдрийг хүртэлх 20 хоногийн хугацааны хүү 202.3 сая төгрөг, албадан ажиллагааны зардал 2.5 сая төгрөг, нийт 102.079.0 сая төгрөгийг төлжээ.

-28 тэрбум 112.2 сая төгрөгийн 3 асуудалд зөрчлийг таслан зогсоох, сахилгын хариуцлага тооцуулах албан шаардлага тус тус хүргүүлжээ-

• Эрдэнэт үйлдвэр ТӨҮГ 2024 онд 229.0 сая төгрөгийн үндсэн чиг үүрэг, үйл ажиллагаатай холбоогүй  хандив, тусламжийг хууль, тогтоомжид зааснаас өөр хэлбэрээр олгосон нь дээрх аудитын тайлангаас тод харагдаж байна. Мөн 69.9 сая төгрөгийн албан томилолтын зардлыг Сангийн сайдын баталсан тарифаас илүү тооцож олгожээ.
• Санхүүгийн тайлангийн аудитаар 28 тэрбум 112.2 сая төгрөгийн 3 асуудалд зөрчлийг таслан зогсоох, сахилгын хариуцлага тооцуулах албан шаардлага тус тус хүргүүлжээ. 
• Эрдэнэт үйлдвэр ТӨҮГ-ын жилийн эцсийн байдлаар худалдан авсан 116 ажлын 274 тэрбум 827.3 сая төгрөг, 699 бараа материалын 609 тэрбум 848.0 сая төгрөг, 54 үйлчилгээний 27 тэрбум 81.1 сая төгрөгийн нийт 869 гэрээ хэлцлийн 911 тэрбум 756.5 сая төгрөгийн гэрээ, хэлцэл түүний хэрэгжилтийг цахим системд ил тод, нээлттэй хөтөлж, мэдээлээгүй аж.

Ийн Монголын "саалийн үнээ" гэгддэг үйлдвэрт ковидын үед томилогдсон Г.Ёндон нь удалгүй захирлын суудлаас буух ёстой байсан ч үлдсэн байдаг. Угтаа  хуулийнхаа дагуу 2023 оны нэгдүгээр сарын 01 гэхэд “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн ерөнхий захирлын албан тушаалд сонгон шалгаруулалт явагдаад, дараагийн захирал тодорчихсон байх байв.

Гэвч тийм үйл ажиллагаа явагдаагүй өнөөдрийг хүрснээр Г.Ёндон болон түүний удирдлагын баг тус үйлдвэрийг тун хариуцлагагүй удирдаж яваа нь Үндэсний аудитын тайлангаас тодхон харагдаж байна. Өмнө нь Худалдан авах ажиллагааны 2023 оны төлөвлөгөөнд тусгаагүй 7,839.6 сая төгрөгийн 17 гэрээ байгуулж байсныг ч хэвлэлүүд онцлон хүргэж байсан удаатай. 

Сэтгүүлч: Х.Даваа