Ерөнхийлөгчийн засаглал гэдэг ерөөсөө ч айгаад байх хувилбар биш

Монгол Улс 1992 онд шинэ Үндсэн хуулиа баталснаас хойш албан ёсоор парламентын засаглалтай улс гэж өөрсдийгөө тодорхойлсон. Гэвч бодит байдал дээр парламентын ба Ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийг хослуулсан, олон улсын судлаачдын тодорхойлсоноор “холимог засаглалтай” тогтолцоотой гэхэд болно. Энэ нь Үндсэн хуулийг хэд хэдэн удаа өөрчилж, засаглалын бүтэц, эрх мэдлийг тодорхой болгох тухай яригдсаар ирсэн гол шалтгаан билээ.

Зарим хуульчид Ерөнхийлөгчийн засаглал Монголд тохирохгүй, хоёр хөршийн нөлөөлөл ихэснэ, улмаар дарангуйлагч төрнө гэх мэт жишээг хэлж, айдас төрүүлэхийг хичээдэг. Гэвч онолын хувьд Ерөнхийлөгчийн засаглал гэдэг нь шууд утгаараа дарангуйлал гэсэн үг биш.

Ерөнхийлөгчийн ба парламентын засаглалын үндсэн ялгаа нь ердөө л Засгийн газрын тэргүүнийг шууд бүх нийтээр сонгох уу, эсвэл парламентад суудалтай намыг сонгож, уг намын санал болгосон хүнийг Засгийн газрын тэргүүнээр томилуулах уу гэдэгт л оршдог. Ерөнхийлөгчийн засаглал нь иргэдэд Засгийн Газрын тэргүүнийг сонгох шууд боломж олгодог систем бөгөөд парламентын засаглалтай адил хууль тогтоох, хяналт тавих механизмтай хослуулж болдог.

Өөрөөр хэлбэл Ерөнхийлөгчийн засаглалтай болсон ч гадаад бодлогын болон олон улсын гэрээ хэлцэл, зээлтэй холбоотой асуудлыг парламент л яг өнөөгийнх шиг шийднэ гэсэн үг. Иймээс ч ямар ч тохиолдолд бид айдаст хөтлөгдөх биш, бодитой судалгаа хийн, хоёр засаглалын давуу болон сул талуудыг нь харж шийдвэр гаргах нь чухал.

Монголд маш сайн тохирох засаглалын хувилбар ямар байх вэ гэдэг нь зөвхөн онолын асуудал биш, ирээдүйд улс орны тогтвортой байдал, иргэдийн оролцоо, эрх чөлөөг хэрхэн хамгаалахтай шууд холбоотой. Иймээс ч Ерөнхийлөгчийн засаглал бол тэр чигтээ дарангуйлал гэсэн хуурмаг догма, зохиомол айдсаас ангижирч, өөрсдийн онцлогт тохирсон засаглалыг сонгох цаг нь болсон.

Ерөнхийлөгчийн засаглал гэдэг нь айдсаар дүүрсэн дарангуйллын тогтолцоо гэсэн үг биш. Харин иргэдийн саналыг шууд илэрхийлэх боломж, засаглалын ил тод байдлыг нэмэгдүүлэх нэгэн хувилбар гэдгийг ойлгох цаг болжээ.

Э.Солонго

www.SONIN.mn