Хөдөөгийн эмэгтэйчүүдийн үүрч байгаа хүнд ачаа

Монгол Улс 21 аймаг, 330 сумтай. Өргөн уудам газар нутгаараа бахархдаг хэдий ч нийслэл хотдоо тэн хагас нь шахцалдан амьдарч байна. Харин дэд бүтэц төдийлөн хөгжөөгүй, одоо л хар замаар дөнгөж холбогдож байгаа 1.5 сая хавтгай дөрвөлжин газар нутгийг хөдөө амьдарч байгаа нэг сая орчим иргэд л эзэнтэй байлгаж өдийг хүрсэн. Гэвч сүүлийн жилүүдэд хөдөөнөөс хотыг чиглэсэн, суурин газар бараадсан нүүдэл элсний нүүдэл шиг алгуур боловч эргэлт буцалтгүй нүүсээр хөдөөгийнхний асуудал бараг хөсөр хаягдахдаа тулсаныг ч бид анзааралгүй өдийг хүрчээ.

Тиймээс ч нийтийн эрх ашгийн төлөөх бүтээлээрээ энэ удаад хөдөө орон нутагт ажиллаж амьдарч байгаа иргэд, тэр дундаа эмэгтэйчүүдийн асуудлуудыг хөндөж байна.

Тэнд ямар асуудал байна, нийгмийн харилцаанд орж чадаж байна уу, төрийн болоод эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээг хангалттай авч чадаж байна уу, нийгмийн ужгирсан асуудлууд далд байдлаар цэцэглэсээр нуруун дээр нь ачаа болж байна уу эсрэгээрээ эмэгтэйчүүдээс шалтгаалсан нийгмийн асуудлууд үүсээд байгаа юм биш биз гээд олон асуултад хариулт хайхаар энэ нийтлэлээ эхлүүлж байна.

Орон нутгийн эмэгтэйчүүдийн асуудал гэдэг тийм ч шинэ сэдэв биш. Жил бүрийн аравдугаар сарын 22-ныг Олон улсын хөдөөгийн эмэгтэйчүүдийн өдөр болгон тэмдэглэдэг гэдгийг бид төдийлөн мэддэггүй. Бүр 1982 онд манай улс НҮБ-д санаачлан батлуулсан Хөдөөгийн охид эмэгтэйчүүдийн эрхийн тухай тогтоол бий. Энэхүү тогтоолыг хоёр жил тутамд дахин батлуулдаг бөгөөд хамгийн сүүлийн удаа 2023, 2025 онуудад шинэчлэн батлаад байгаа юм.

НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей 1982 онд энэхүү тогтоолыг баталсан нь хөдөөгийн эмэгтэйчүүдийн эрх, эдийн засгийн оролцоо, нийгмийн хамгааллын асуудлыг олон улсын түвшинд анх удаа системтэйгээр хөндсөн түүхэн шийдвэр болсон юм.

Дэлхий нийтээр авч үзвэл хүн амын 22 орчим хувийг хөдөөгийн охид, эмэгтэйчүүд эзэлдэг. Таван хүн тутмын нэг гэж тооцвол тэд нийгэмд тодорхой үүрэг гүйцэтгэсээр ч ирсэн, тодорхой асуудлуудтай ч тулгарсаар иржээ.

2019 оны байдлаар дэлхийн хэмжээнд хөдөлмөр эрхэлж буй эмэгтэйчүүдийн 36 хувь нь хөдөө аж ахуйн хүнсний салбарт ажиллаж байгаа судалгаа гарсан. Харин манай улсын хувьд 2023 оны байдлаар нийт малчдын 39.9 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Тийм учраас хөдөөгийн эмэгтэйчүүдийн асуудал гэдэг нийт эмэгтэйчүүдийн 40 хувьд тулгарч буй бэрхшээл юм.

Нийтлэлийн эхэнд мэдээж хөдөөгийн эмэгтэйчүүдийн асуудлуудын талаар онцлон бичихээр үзгээ шүүрсэн ч асуудал эмэгтэй хүйсэнд гэхээс илүүтэй эрэгтэй хүйсэнд ачаа болж байгаа жишээ ч олон таарч байсныг онцлон дурдмаар байна.

Доорх жишээнүүд бидний олж авсан хөдөөгийн эмэгтэйчүүдэд илүүтэй тулгараад байгаа асуудлуудын зах зух нь.

Хүүхдийнхээ боловсролыг хөөх үү, гэр бүлээ бүтэн авч үлдэх үү?

Хөдөө орон нутагт амьдарч байгаа гэр бүлүүдийн тулгамдаж байгаа хамгийн гол асуудлуудын тэргүүн эгнээнд хүүхдийнхээ сургууль соёлыг нь бараадаж хоёр талд амьдрах шинэ хэв маяг зонхилж байна.

Нэг хүүхэд маань тавдугаар анги, нөгөө нь энэ жил нэгдүгээр ангид орох юм. Манай эхнэр багш мэргэжилтэй, хүүхдүүдтэйгээ сумын төвд байдаг. Би хоёр гэрийн хооронд л явж байна даа. Хөдөөд эхнэрүүд төв суурин газар хүүхдээ хараад, эрчүүд малаа маллана гэсэн амьдралтай л байна даа. Ихэнх нь хоёр тусдаа л амьдарч байна. (Өвөрхангай аймгийн малчин эрэгтэй, 34 настай).

Эхнэрээсээ тусдаа амьдарч байгаа Өвөрхангайн иргэн шиг яг ийм нөхцөл байдалтай олон зуун гэр бүл хөдөөд байгааг судалгааны олон тайланд дурджээ.

Тодруулбал, МУБИС-ийн Боловсролын судалгааны хүрээлэнгийн захирал, доктор Я.Шийлэгмаагийн "Малчин өрхийн амьдралын хэв маяг ба эцэг, эхчүүдийн оролцоо хандлага" судалгаанд хамрагдсан 92 хүүхдийн 55 хувь нь ээжтэйгээ төв суурин газарт амьдардаг. Өөрөөр хэлбэл, ээж нар хүүхдээ сургуульд хамруулахын тулд гэр бүлээсээ тусдаа байж, суурин газарт амьдрах нь хамгийн өргөн хэрэглэгдэж буй загвар болж байгаа төдийгүй энэ нь гэр бүл тусдаа амьдрах, мал аж ахуйн уламжлалт амьдралын хэв маягаас тасрах эрсдэл дагуулж байна хэмээн судлаач тайландаа дүгнэжээ.

Мөн Жендэрийн үндэсний хорооноос Эрэгтэй, эмэгтэй залуу малчдын амьдрал ахуй дахь жендэрийн дүн шижилгээ судалгааны тайлангийн дүгнэлтэд ч энэ талаар дурдсан байна. Ялангуяа хүүхдүүдийг зургаан настай сургуульд оруулдаг болсноор энэ нөхцөл байдал илүү даамжирсан болохыг МУБИС-ийн Я.Шийлэгмаа багшийн удирдсан судалгаанд онцгойлон бичжээ. Тус судалгааны хувьд зургаан настай хүүхдийг сургуульд оруулахад эцэг эхчүүд бэлэн байна уу гэсэн өргөн агуулгаар судалгаагаа бэлтгэж тэр хүрээнд энэхүү асуудал нэлээд их газар авч бүр загвар болтлоо өргөжсөнийг онцолсон байна. Эхэндээ тусдаа амьдарч, цаашлаад тэр нь салалтад дагуулах нэг шалтгаан нөхцөл болж байгааг дараагийн судалгаа харуулна.

Тусдаа амьдрал төсөөлөөгүй салалтад хөтөлж байна

Гэр бүлийн байдал. 
ХЭҮК-оос хийсэн Малчин эмэгтэйчүүдийн хүний эрхийн хэрэгжилт: Хүчирхийллээс ангид байх эрх, бэлгийн болон нөхөн үржихүйн эрүүл мэнд, эрхийн зарим асуудал судалгааны тайлангаас. 

Жендэрийн үндэсний хорооноос гаргасан тайланд “анхаарах ёстой асуудал” хэмээн онцгойлон дурдаж зөвлөмж бичсэн нэг өгүүлбэрт хөдөөгийн гэр бүлд тулгараад байгаа олон асуудлыг бүгдийг шахуу багтаан бичсэн нь анхаарал татлаа. 2021 онд гарсан энэ тайланд дурдсанаар “…Залуу малчин гэр бүлд тулгарч байгаа гэр бүлийн харилцаатай холбоотой асуудлуудын 15.8 хувь нь гэр  бүлийн маргаан зөрчил, үл ойлголцол, 10 хувь нь хоёр тусдаа амьдрах, 7.3 хувь нь хардалт, 5.1 хувь нь хадмуудын оролцоо, 3.6 хувь нь архидалт, 1.8 хувь нь салалт, 1.6 хувь нь гэр бүлийн хүчирхийлэл байна” хэмээн бичсэн байна. Ганцхан энэ өгүүлбэрт хөдөө орон нутагт амьдарч байгаа гэр бүлд тулгардаг бүхий л асуудлуудыг багцлаад гаргаад ирснийг, нийлбэр хувь нь багагүй өндөр байгааг та бүхэн харж байна.

Товчхондоо бол хүүхдүүдийнхээ боловсролд анхаарч хоёр талд амьдарч эхэлснээр гэр бүлийн хамтын амьдралд ан цав үүсэх, хүчирхийлэл, үл ойлголцол бий болох цаашлаад салалтад хүрэхүйц ноцтой үр дагавар бий болж байгаа хэрэг. Эхнэр нь сумын төвд ажилтай ч юм шиг ажилгүй юм шиг олдсон ажлаа хийж тогтвортой ажиллах боломж байдаггүй, нөхөр нь хөдөө мал ахуйн бүхий л ажлыг нуруун дээрээ авснаас гэр бүлийн зөрчил ихэснэ. Үүнээс үүдээд хааяа нэг гэртээ уулзахаар жижиг асуудлууд дээрээс ч бие биенээ ойлгохоо больчихдог, түүнээс болоод хэрүүл маргаан тасрахгүй, гэр бүлийн хүчирхийллийн гол шалтгаан болно.

Ковидын үед салалт нэмэгдсэн тухай олон улсад мэдээлж байсан. Үүний гол шалтгаан нь бие биедээ төдийлөн цаг гаргадаггүй, байнга хамт байдаггүй байсантай холбоотой гэж дүгнэж байв. Яг түүн шиг хоёр талд амьдарч байгаад эргээд нийлсэн ч учраа олохгүй салах тохиолдол орон нутагт олширч байна.

…Иргэн Х хүүхдүүдээ том болтол хоёр гурван жил нөхрөөсөө тусдаа амьдарчээ. Эргээд хүүхдүүдээ дотуур байранд оруулаад нөхөртэйгөө цуг сумандаа амьдарсан ч таарч тохирсонгүй. Үе үе агсам тавих нөхрийнхөө талаар ойр хавийнхандаа хэлж чадахгүй айдастай байсаар нэгэн удаагийн хэрүүлийн дараа гэрээсээ гарч яваад осгосон байдалтай олдсон эмэгтэйн тохиолдол ч бий.

Нөгөө талаар суманд ажлын байр байхгүй, архидалт их, гэр бүлээс гадуурх харилцаа гээд олон асуудал бидний нүднээс далд байсаар л байна. Эхнэр нь сумын төвд хүүхдээ харж байгаа учир эрхэлсэн тогтвортой ажилгүй байх нь олонтой. Нөгөө талд нөхөр мал маллах гол ажлыг нуруундаа үүрснээр эхнэрээ хардах, аль аль нь гэр бүлээс гадуурх харилцаа үүсгэх, архидан согтуурах явдал ч түгээмэл байгааг энгийн жишээнүүд хэлж байна. Эхнэр нь суурин газрын амьдралд ороод найз нөхөд, нийгмийн хүрээлэлд орсноор уулзалт, шоу, наргианд хэт автахаас эхлээд айл гэрийн жижиг мэт боловч ахуйн зөрчлүүд нь нийгмийн том асуудал болж хувирч байгаа хэрэг.Мөн хөдөө орон нутагт амьдарч байгаа хосуудын хувьд нөхөр нь ахиу цалинг нь бодож өөр сум руу, уурхай руу ажилд явах, уурхайд очоод өөр эмэгтэйтэй амьдрах, бүр түүнийг нь мэдсээр байж, гэр бүлээ бодоод хүлээн зөвшөөрсөн тохиолдлууд ч гарч байна.

“…Иргэн Ц Архангай аймгийн нэгэн суманд цэцэрлэгийн багшаар ажилладаг. Суманд нь цэцэрлэг хомс учраас хажуу сумын цэцэрлэгт ажиллах болж, нөхөр нь уугуул сумандаа амьдарч байна. Амралтын өдрөөр л уулздаг. Ингэж хоёр талд амьдрахаар өрхийн эдийн засагт ч, хувийн амьдралд ч хүндрэл үүсдэг.

“…37 настай З-ийн уурхайд ажилладаг нөхөртэй. Сүүлийн үед нөхрийгөө нэг л өөр байгааг нь мэдрээд байж. Нэг өдөр утсыг нь шалгаад үзтэл олон хүүхэн рүү чат бичсэн, заримтай нь уулзаж ч байсан нь тодорхой болжээ. Ингээд салъя гэвч дөрвөн хүүхэдтэй учраас хүүхдүүдээ бодъё гээд уучлаад мэдээгүй юм шиг эвлэрч амьдардаг гэдгээ хэлэв.

Эдгээр жишээнүүд бол бидний өдөр тутамдаа сонссоор байгаа олон өнгийн амьдралын нэгээхэн хэсэг нь. Нийгмийн асуудлууд мэдээж хотод ч, орон нутагт ч адилхан байдаг боловч хөдөө алслагдмал газар амьдарч байгаагаас үүссэн амьдралын ачаа арай илүү хүнд тусч байна. Өөрөөр хэлбэл, хүүхдийнхээ боловсролыг бодож тусдаа амьдрах эхнэрийг, сум оронд нь хангалттай ажлын байр байхгүйгээр өөр суманд очиж ахиу цалин харж гэр бүлээ орхин явах нөхөр гээд аль алиныг нь буруутгах аргагүй. Гэвч нөгөө талд нөхцөл байдлаас шалтгаалсан төлөвлөж, төсөөлж байгаагүй ноцтой нөлөө гэр бүл салалтын шалтгаан нөхцөл болсоор байна. Ядаж л хэдхэн хүнтэй, орон нутагт хүн бүр мэддэг учраас нэр төр, гэр бүлийн үнэт зүйлээ “хайрлаад” хүчирхийллийн хохирогч болсон ч нуусаар байгаа олон эмэгтэй нүдэндээ нулимстай амьдарсаар байна.

Хүчирхийлэгчийг хаана "ховлох"-оо ч мэддэггүй

Хүчирхийллийн хэлбэрээ тодорхойлсон байдал
ХЭҮК-оос хийсэн Малчин эмэгтэйчүүдийн хүний эрхийн хэрэгжилт: Хүчирхийллээс ангид байх эрх, бэлгийн болон нөхөн үржихүйн эрүүл мэнд, эрхийн зарим асуудал судалгааны тайлангаас. 

ХЭҮК-оос малчин эмэгтэйчүүдийн гэр бүлийн хүчирхийлэлд өртөж байгаа асуудлаар хийсэн судалгаанд сэтгэл сэрдхийм олон жишээ байна. Судалгаанд оролцсон 631 малчин эмэгтэйгээс ямар нэгэн хүчирхийлэлд өртөж байсан эсэхийг тодруулахад 560 нь хариулжээ. Тэдгээрийн 75.7 хувь "хүчирхийлэлд өртдөггүй" гэсэн бол 24.3 нь хүчирхийлэлд өртсөн буюу өртдөг талаараа дурджээ. Хүчирхийллийг ихэвчлэн хэн үйлдэж байгааг тодруулахад судалгаанд хамрагдсан 631 эмэгтэйгээс 127 хариулжээ. Тэдний 70 хувь нь хүчирхийллийг “нөхөр/хамтран амьдрагч нь үйлдсэн” гэсэн байна. Мөн жилд дунджаар хэдэн удаа хүчирхийлэлд өртдөг талаар тодруулахад 27.1 хувь “3-5 удаа”, 33.9 хувь нь “байнга” гэж хариулжээ. Хүчирхийлэлд өртсөн малчин эмэгтэйчүүд дахин хүчирхийлэлд өртсөн тохиолдолд аль болох гэрээсээ дайжин зугтахыг хичээдэг бөгөөд хэрвээ зугтсан бол хөдөө хээр хонох, эсхүл танил айлаар хоног төөрүүлдэг талаараа ганцаарчилсан болон бүлгийн ярилцлагын үед хэлж байжээ. Хамгийн гол нь хүчирхийлэлд өртсөн малчин эмэгтэйчүүдийн 80 хувь нь ямар дугаарт дуудлага, мэдээлэл өгөхөө мэдэхгүй, 14.6 хувь нь дуудлага, мэдээлэл өгөөгүй, 5.3 хувь нь дуудлага, мэдээлэл өгсөн гэж хариулжээ.

Мөн санал асуулгад оролцсон 225 малчин эмэгтэйн 83.6 хувь бүгд бие биеэ таньдаг учир санаа зовдог, хэнд хандахаа шийдэж чаддаггүй гэсэн бол 12.4 хувь үгүй, 4 хувь нь тийм гэж хариулжээ. Энэхүү судалгаа нь хэдийгээр 2019 онд хийгдсэн ч малчин эмэгтэйчүүдэд зориулсан зорилтот бүлэгт чиглэснээрээ илүү бодитой судалгааны дүн хэмээн үзэж онцолж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл гэр бүлийн хүчирхийлэл бугшмал байдлаар орон нутагт ямар ноцтой төвшинд хүрснийг дээрх тоон мэдээллүүдээс харж болно. Энэхүү судалгааны тайлан дотор Увс аймагт богтлогдож танихгүй айлд эхнэр болон очиж, нөхөртөө зодуулан хүчирхийлэлд өртөх болсон эмэгтэйн жишээ ч байсныг дурдахгүй өнгөрч боломгүй.

Гэр бүлийн хүчирхийлэл салалтаас гадна хамтдаа амьдраад ч шийдэж чадахгүй олон асуудал орон нутагт амьдарч байгаа олон гэр бүлийн өмнө байсаар байна. Эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ авч чадахгүй байх, цөөн малтай айлууд банкны зээлд хамрагдах боломж хомс, шинээр мал маллаж амьдарч байгаа залуу гэр бүлд бэлчээрийн газар олдохгүй байх гээд бидний олж хардаггүй ч өдөр тутамд асуудал болон бугшсаар байдаг бэрхшээлүүдийг тэд төдийлөн ил хэлдэггүй ч судалгааны баримт, тайлангийн хуудаснаа энэ бүхэн илхэн байгааг бид сийрүүлэхийг хичээсэн нь энэ.

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2026 ОНЫ ГУРАВДУГААР САРЫН 11. ЛХАГВА ГАРАГ. № 45 (7787)