Д.Амарзаяа: Уламжлалт анагаах ухаанд өвчин бүхнийг эдгээх эм тангийн эхлэл нь ширгээсэн ус гэж үздэг

“Алтан чагнуур-2026” арга хэмжээний “Уламжлалт анагаах ухаан, сэргээн засах судлал” төрөлд “Алтан чагнуур”-ын эзэн болсон Уламжлалт анагаах ухаан, технологийн хүрээлэнгийн Төрөлжсөн мэргэшлийн эмнэлгийн ЭМТҮЧАБ (Эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ, чанар аюулгүй байдлын алба)-ны дарга, зөвлөх зэргийн эмч, АУ-ы доктор Д.Амарзаяатай ярилцлаа.

-Эрүүл мэндийн салбарт хэдэн жил ажиллаж байна вэ. ажлын гараагаа хаанаас эхэлж байсан талаар яриагаа эхэлье?

-Миний хувьд 1998 онд Анагаах ухааны дээд сургуульд Уламжлалт анагаах ухааны чиглэлээр хүний их эмчээр төгссөн. Ингээд 28 дахь жилдээ Уламжлалт анагаах ухаан, технологийн хүрээлэнд хүний их эмч, тасгийн эрхлэгч, амбулаторийн эрхлэгч зэрэг ажлыг хашин ажиллаж байна. Хамт олноо төлөөлөн “Алтан чагнуур”-ын эзэн болсондоо туйлын их баяртай байна.

-Орчин үед уламжлалт анагаах ухаан хэр хөгжсөн байна вэ. Эмчилгээний ямар арга технологиуд нэвтэрч байна?

-1959 оноос хойш Монголын уламжлалт анагаах ухааныг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй сэргээн хөгжүүлэх үе эхэлсэн гэж үздэг. Харин сүүлийн үед уламжлалт анагаах ухааны салбар маш эрчимтэй хөгжиж байна. Уламжлалт анагаах ухааныг хөгжүүлэх талаар Ерөнхийлөгчийн зарлиг гарснаар уламжлалт анагаах ухааныг хөгжүүлэхэд төрийн зүгээс том итгэл хүлээлгэлээ. Одоо бид уламжлалт анагаах ухааны салбарын нийт эмч, мэргэжилтэн, багш, судлаач, эрдэмтэд зэрэг уламжлалт анагаах ухаанаар овоглосон хүн бүрд маш хариуцлагатай, хичээж ажиллах үе эхэлсэн гэж үзэж байна. Үүнээс үүдэн уламжлалт анагаах ухааны эмчилгээнүүд болон уламжлалтаас гарсан эмүүдийг орчин үеийн судалгаа шинжилгээний аргуудаар нотолгоожуулах зэрэг олон төрлийн ажлыг хийж, салбарын эмч нар маань тал бүрийн оролцоотойгоор хөгжиж байна. Уламжлалт анагаах ухаан бол 5000 жилийн тэртээгээс үүсч бий болсон. Энэ утгаараа ч өв сан ихтэй. Харин нэг онцлог нь хувь хүнд биеийг бүхэллэг нэгтгэмэл байдлаар оношилгоо, эмчилгээгээ хийдэг анагаах ухаан. Уламжлалт анагаах ухаанд өвчнөөс сэргийлэх, анагаан эдгэрүүлэх гэсэн хоёр том агуулга байдаг. Өвчнөөс сэргийлэх буюу урьдчилан сэргийлэх нь өвдсөн хойно биш, өвдөхөөс хэрхэн сэргийлэх вэ л гэсэн үг. Орчин үеийн хэллэгээр нийгмийн эрүүл мэнд юм. Уламжлалт анагаах ухаанд өвчнөөс урьдчилан сэргийлэхийн тулд хүн бүрийн өөрийн өвөрмөц чанарын онцлог, мөн тухайн улиралдаа тохируулж идээ ундаа, явдал мөрийг баримтлахыг заасан байдаг. Тухайлбал, хаврын улиралд бадган махбод хөдөлдөг тул идээ ундаанаас буцалгаж ширгээсэн ус, арвайн гурил, борц зэрэг идээ ундааг хэрэглэвэл ходоодны галын илч тэнцвэрждэг хэмээн заасан байдаг.

Дараагийнх нь, өвдсөний дараа яаж эмчлэх юм. Уламжлалт анагаах ухаанд өвчнийг дөрвөн ерөндгөөр эмчилдэг. Нэгдүгээрт, өвдсөн хүнд хамгийн түрүүнд идээ, ундаагаар зөвлөмж өгдгөөрөө онцлогтой, мөн явдал мөрийн эмчилгээ, дараа нь эм, заслын эмчилгээ хийдэг байна.

-Орчин үед нас, хүйс харгалзахгүйгээр төрөл бүрийн өвчин гарах болжээ. Ер нь ямар нэгэн өвчний үндсийг уламжлалт анагаах ухаанд хэрхэн тайлбарладаг вэ?

-Уламжлалт анагаах ухаанд өвчин үүсгэгчийг гадаад болон дотоод хүчин зүйл гэж ангилдаг. Дотоод хүчин зүйл нь бие махбодын хий шар бадган 36 махбод харьцангуй тэнцвэртэй байхыг хэлнэ. Ер нь уламжлалт анагаах ухаан бол өвчнийг зөвхөн нэг эрхтний гэмтэл гэхээсээ илүүтэйгээр бие махбодын тэнцвэрт байдал алдагддаг гэж үздэг. Гадаад хүчин зүйл нь олон шалтгаантай. Тухайлбал, гар утасны хэрэглээ хэт хөгжсөн орчин үед олон төрлийн мэдээлэл дунд стресс нь өвчнийг үүсгэх хүчин зүйл болохыг үгүйсгэхгүй. Хамгийн түрүүнд хувь хүн бүр эрүүл амьдрахын тулд зөв идээ ундаагаа зөв хэрэглэх, явдал мөрөө зохистой, зөв хэмнэлтэй байлгах нь эрүүл байх үндэс болно. Өөрөөр хэлбэл, амьдралын зохицлоо тэнцвэртэй байлгах нь эрүүл байх нөхцөл болно.

Ер нь уламжлалт анагаах ухаанд нийтдээ 404 өвчин байдаг гэж үздэг. Үүнийг цааш нь задалбал 1616 өвчин бий. Ерөнхийдөө уламжлалт анагаах ухаанд өвчин бүхний эхийг “эс шингэсэн” гэж үздэг. Энэ нь ходоодны галын илч буюу хоол идэх явцтай холбоотой. Өөрөөр хэлбэл, эрүүл хоолыг зөв цагт нь, зөв идвэл өвчин бүхний үндэс болохгүй.

-Эрүүл байхын үндсийг уламжлалт анагаах ухаанд юу гэж үздэг вэ?

-Уламжлалт анагаах ухаанд өвчин бүхнийг эдгээх эм тангийн эхлэл нь ширгээсэн ус гэж үздэг. Ер нь хүн өвдөхгүй байхын тулд идээ, ундааны гам дэглэмийг сайтар баримтлах хэрэгтэй. Уламжлалт анагаах ухааны тоон үзүүлэлтээс харвал европ анагаах ухаанаар эмчлэгдэхгүй архаг шинж чанар бүхий нуруу, үе мөч, таван цул, зургаан сав эрхтний өвчнийг уламжлалт анагаах ухаанаар эмчилсэн тохиолдол олон бий. Тухайлбал, нуруу, яс зэрэг явц удаантай хэрнээ амьдралын чанарт нөлөөлдөг олон өвчнийг уламжлал анагаах ухаанд бүрэн эдгэрүүлдэг тохиолдол олон байдаг.

Г.БАЛГАРМАА

ӨДРИЙН СОНИН