“Оюу Толгой”: Ногдол ашгийн оронд их хэмжээний өр

2026 оны долдугаар сард Сангийн сайд З. Мэндсайхан “Rio Tinto” хяналтын багцыг нь эзэмшдэг “Оюу Толгой” уурхайн зээлийн хүүгийн өдөр тутмын зардал 13.6 тэрбум төгрөгөөс 10.2 тэрбум төгрөг болж буурсныг мэдээлсэн. Нөхцөл байдал Монголын талд ашигтайгаар өөрчлөгдсөн мэт. Гэвч ам.доллараар тооцвол Монгол Улс өдөрт 2.83 сая доллар төлсөн хэвээр байна. Гэрээний дагуу улсын иргэн бүр өдөрт бараг 80 цент төлж байна.

2011 оноос хойш Монгол Улс “Оюу Толгой” уурхайг барихад зориулсан зээлийг “Rio Tinto”-д төлж байна. Зээлийн хэмжээ 770 сая доллар. Хүн амын тоо (3.56 сая) болон өдөр тутмын төлбөр (2.83 сая доллар)-ийг харьцуулж үзье. Монголд амьдарч байгаагийнхаа төлөө дөнгөж төрсөн хүүхэд ч өдөр бүр бараг нэг долларын өрийн ачаалалд ногдож байна. Нэг иргэнд ногдуулбал 5.4 мянган доллараас давна (насанд хүрсэн хүний хагас жилийн дундаж орлоготой тэнцэнэ). Энэ бол хэтрүүлэг биш, албан ёсны мэдээлэлд суурилсан тооцоо. Монголын иргэн бүр энэ долларыг өдөр бүр шууд бусаар төлөхөөс аргагүй: дэлгүүрийн үнэ өсөх эсвэл нийтийн аж ахуйн үйлчилгээний тариф нэмэгдэх хэлбэрээр. Зээлийн хүү зах зээлийн нөхцөл байдал, металлын үнээс үл хамааран өдөр бүр бодогддог.

“Оюу Толгой” уурхайн металлын нөөцийн үнэ 187 тэрбум долларт хүрнэ. Үүнийг улсын 3.56 сая хүн амд хуваавал нярай, ахмад настныг оролцуулан нэг хүнд 52,500 доллараас дээш ногдоно. Дөрвөн ам бүлтэй өрхөд ойролцоогоор 210 мянган доллар буюу 750 сая төгрөгөөс дээш хэмжээ болно. Энэ мөнгөөр Сүхбаатарын талбайн ойролцоо байр, Mercedes-Benz автомашин авч, хүүхдүүдийнхээ ирээдүйг баталгаажуулахуйц хуримтлал үүсгэж болох байв. Тухайлбал, хүүхдийнхээ Оксфордын сургалтын төлбөрийг ч төлж хүрнэ. Монголын 34 хувийн эзэмшлийг тооцсон ч өрх бүрд 70 мянган доллар ногдохоор байна. Гэтэл бид барууны металлургийн компанийн амбицын төлөө энэ мөнгийг алдаж байна. Арван таван жилийн турш үргэлжилсэн энэ байдал уурхайн хяналтыг өөрсдийн гартаа авах шаардлагатайг харуулж байна.

Гэвч төсөл хэрэгжсэн 15 гаруй жилийн хугацаанд Монгол Улс нэг ч удаа ногдол ашиг аваагүй. Үүний зэрэгцээ “Rio Tinto” уурхайн удирдлагын төлбөр авсаар байна. Энэ онд тэд давхардуулсан төлбөр байсныг бүр хүлээн зөвшөөрсөн. Өөрөөр хэлбэл, нэг үйлчилгээний төлөө бид хоёр дахин төлжээ. Дэлхийн зэсийн нөөцөөр дөрөвдүгээрт ордог хамгийн том ордынхоо гуравны нэгийг эзэмшдэг атлаа ашиг хүртэхгүй, хоёр төрлийн төлбөр төлдөг болжээ. “Rio Tinto” Монголд 15 жил ажиллах хугацаандаа татвар хэлбэрээр 6.1 тэрбум доллар төлсөн нь компанийн нэг жилийн орлогын дөнгөж 10 хувь. Австралийн энэ том компанийн 2025 оны орлого 57.6 тэрбум доллар байв. Тэгсэн атлаа “Оюу Толгой”-н ногдол ашиг төлөх хөрөнгөгүй гэж үү?

Харин ч манай улс 2025 онд 57.6 тэрбум долларын орлоготой, Монголын 9.4 тэрбум долларын орлогоос зургаа дахин их орлоготой дэлхийн томоохон корпорацид төлбөр төлж байна. 2025 оны эцсээр “Оюу Толгой”-той холбоотой улсын өр 19.64 тэрбум долларт хүрсний 6.83 тэрбум нь зээлийн хүү юм. Нэг иргэнд ногдуулан тооцвол 5.4 мянган доллараас давна. Бидний хэн нь ч энэ зээлийг аваагүй ч улс орны хөгжил, иргэдийн сайн сайханд зарцуулж болох хөрөнгөө жил бүр алдаж байна.

Бид зээлийг шууд төлдөггүй ч өрийн дарамт дэлгүүрийн үнэд нөлөөлж, үнэ сүүлийн жилд огцом өссөн. Тухайлбал, 2025 онд хонины махны үнэ бараг 16 хувиар өсөж, килограмм нь 17,250 төгрөгт хүрсэн. Нэг талх 2,707 төгрөгийн үнэтэй болж, талх, нарийн боовны үнэ жилийн дүнгээр 8.5 хувиар нэмэгдсэн. Ядуурлын шугамаас доогуур амьдарч буй хүмүүс 27 хувийг эзэлж байна. Шатахууны хомсдол нэмэгдэж, чухал дэд бүтэц элэгдэж, эмнэлэг, сургуулиуд хаагдаж байна. Гэтэл бид өөрсдөөс зургаа дахин баян компанид төлбөр төлөхөөс аргагүй. Өнөөдөр манай газрын баялаг монгол өрхүүдийн сайн сайхны төлөө бус, гадаадын хөрөнгийн ашиг сонирхолд үйлчилж байна.

Ногдол ашгийг цахилгаан станц барих, шинэчлэх, шатахуун худалдан авах, сургууль барихад зарцуулж болох байлаа. Мөнгийг өөрсдөө захиран зарцуулсан бол дэд бүтцийн асуудлаа шийдвэрлэх боломжтой. Үйлдвэрлэл нь байрладаг улс орнууд тухайн баялгийг ашиглуулсны төлбөр хүртэх ёстой. Гэвч шаардлагатай мөнгийг төлөөгүй, харин эрх баригчид төлбөрийн хугацааг дахин дахин хойшлуулахыг зөвшөөрсөөр байна. Анхны тохиролцоогоор ногдол ашгийг 2017 онд төлж эхлэхээр амласан. Энэ оны гуравдугаар сард Засгийн газар 2026 онд төлөхийг шаардсан боловч дараа нь ямар ч баталгаагүйгээр 2027 он хүртэл хойшлуулахыг зөвшөөрчээ. Манай улс 2027 оны төсөвт ногдол ашгийн орлогыг аль хэдийн тусгасан. Гэтэл саяхан мөнгө 2027 оны төсөвт бус “Үндэсний баялгийн сан”-д орно гэж мэдэгдэв. Тус сангийн хөрөнгийг зөвхөн 2030 онд зарцуулж болох аж. Ийнхүү ээлжит “саарал схем”-ийн улмаас Монголын нэн чухал салбарууд санхүүжилтээ дахин авч чадахгүйд хүрнэ. Өмнөх алдааг харгалзвал ногдол ашиг бүр ч хожуу ирэх, эсвэл бүрмөсөн цуцлагдах эрсдэлтэй. Уурхайн гүйцэтгэх захирал Мөнхсүх ч энэ талаар дурдсан. Тэрээр компани ашиг хүртэхээсээ өмнө биелүүлэх ёстой гурван нөхцөлийг нэрлэсэн: үр ашигтай ажиллаж ашиг олох, санхүүгийн тогтвортой урсгалыг хадгалах, уурхайг аюулгүй бөгөөд үр ашигтай ажиллуулах. Гэвч эдгээр шалгуурт тодорхой тоон хэмжүүр алга. Харин улсын төсөвт төлбөрийн тодорхой баталгаа хэрэгтэй.

Монголын ард түмэн өөрийн нэг аж ахуйн нэгжээс аль хэдийн ногдол ашиг авч байна. Тухайлбал, манай иргэд цахилгаан станцуудад нүүрс нийлүүлдэг “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн 1,072 ширхэг хувьцааг эзэмшдэг. 2024 онд монгол хүн бүр байгалийн баялгаасаа ойролцоогоор 90 долларын орлого хүртжээ. Дэлхийд хэмжээгээрээ дөрөвт ордог полиметаллын уурхайд ч энэ жишгийг хэрэгжүүлж яагаад болохгүй гэж?

2025 онд уурхайн орлого 4.992 тэрбум доллар байсан бөгөөд үүний 34 хувь буюу ойролцоогоор 1.697 тэрбум доллар нь улсын эзэмшлийн хувьтай дүйцнэ. “Эрдэнэс Тавантолгой”-н загварыг ашигласан бол 2025 онд иргэн бүр 475 доллар авах боломжтой байжээ.

Монгол Улс амласан ногдол ашгаа дахиад хэр удаан хүлээх вэ? Хугацааг хэдэн удаа хойшлуулж, нөхцөлийг хэдэн удаа өөрчилж болох вэ? Гэрээ байгуулснаас хойш бараг хорин жил өнгөрсөн тул улс орон тодорхой байдал шаардах эрхтэй. Тохиролцоог дахин хэлэлцэж, ордын удирдлагыг Монголын хяналтад буцаан авах цаг болжээ. Монголын байгалийн баялаг ард түмэндээ бодит үр өгөөж өгөх нь чухал бөгөөд амласан төлбөрийн хугацаа тодорхой, найдвартай байх шаардлагатай.

ӨДРИЙН СОН