Монгол Улсын ураны төслүүдийн гацаа ба сэргэлтийн он дараалал

Монгол Улсад уран хайж эхэлсэн үеэс нь эхлүүлж, ураны орд нээсэн түүх, ашиглалт, гадаадын хөрөнгө оруулалт, 2009 оны хуулийн өөрчлөлт, төрийн шийдвэрүүд, алдагдсан боломжийн асуудлыг он дарааллаар нэгтгэн харуульяа.

 

Эхний чухал баримт: Монголд ураны эрэл, хайгуулын эхлэл Дэлхийн II дайны дараах 1940-өөд оны дунд үеэс тавигдсан. Харин Зөвлөлт–Монголын хамтарсан системтэй геологийн судалгаа 1970–1990 онд өргөжсөн байна.

 

1943–1957 Ураны анхны эрэл, судалгаа

 

Монгол, Зөвлөлтийн геологичдын эрэл хайгуул, цацраг идэвхт байдлын хэмжилт эхэлсэн үе. 1945–1960 онд зүүн Монголын хүрэн нүүрсний ордуудаас ураны олон илрэл тогтоожээ.

 

1950-аад он Монгол–Зөвлөлтийн хамтарсан хайгуул

 

Ураны орд илрүүлэх зорилготой хамтарсан судалгаа өргөжиж, зүүн болон зүүн хойд Монголын ураны хэтийн төлөвийг судалж эхлэв.

 

1970 Системтэй геологийн хайгуулын шинэ үе

 

Монгол–Зөвлөлтийн Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрийн хүрээнд нарийвчилсан геологийн зураглал, өрөмдлөг, агаарын гамма-спектрометрийн судалгаа эрчимжив.

 

1972 Дорнодын ураны ордын нээлт

 

Дорнодын ураны орд, Мардайн бүсийн судалгаа эдийн засгийн ач холбогдолтой түвшинд хүрсэн. Энэ нь Монголын ураны үйлдвэрлэлийн түүхийн гол зангилаа болов.

 

1970–1990 Улсын хэмжээний хайгуул

 

Олон бүсийг хамарсан судалгаагаар ураны 1,600 орчим цацраг идэвхт гажил, олон арван илрэл тогтоосон тухай салбарын тайлангуудад дурддаг.

 

1988 Дорнодын ордод олборлолт эхлэв

 

Зөвлөлтийн талын Приаргуны уул уурхайн байгууллага олборлолт явуулж эхэлсэн.

 

1990–1995 Шилжилтийн үе ба олборлолтын зогсолт

 

Социалист систем задран унасны дараа олборлолт, хайгуулын үйл ажиллагаа хумигдаж, Дорнодын ураны олборлолт 1995 он гэхэд зогсов.

 

1990-ээд оны сүүл Гадаадын хөрөнгө оруулалт дахин орж ирэв

 

Канадын Khan Resources болон түүнтэй холбоотой компаниуд Дорнодын төсөлд оролцож, Монголын төр, Оросын талтай хамтран ажиллах бүтэц бий болов.

 

1997 Францын талын хайгуул эхлэв

 

Өнөөгийн Orano компанийн өмнөх бүтэц Монголын говьд ураны хайгуул хийж эхэлсэн.

 

2002 Дулаан-Уулын орд илрэв

 

Францын талын хайгуулын үр дүнд Дулаан-Уулын ураны орд илэрсэн.

 

2008.12 Японы хөрөнгө оруулалтын сонирхол

 

Marubeni компани Дорнод, Гурванбулаг зэрэг ураны ордын техник-эдийн засгийн судалгаанд оролцох эрх авч, хөрөнгө оруулалтын боломж судалсан.

 

2009.03 Дорнодын төслийн ТЭЗҮ

 

Khan Resources-ийн нарийвчилсан ТЭЗҮ-д жилд ойролцоогоор 1,150 тонн уран олборлох, 15 жилийн хугацаанд үйлдвэрлэл явуулах хувилбар туссан. Энэ нь тухайн үеийн төлөвлөгөө болохоос бодит олборлолтын баталгаа биш юм.

 

2009.07.16 Цөмийн энергийн тухай хууль батлагдав

 

Төрийн эзэмшил, лицензийн бүртгэл, стратегийн ордын ашиглалтын эрх зүйн орчин өөрчлөгдөв. Энэ хуулийн хэрэгжилт Дорнодын төсөл болон гадаадын хөрөнгө оруулагчидтай үүссэн маргааны гол хэсэг болсон.

 

2009–2010 Дорнодын лицензийн маргаан

 

Лицензүүдийг түдгэлзүүлж, хүчингүй болгосон шийдвэрүүдийн дараа Монголын төр, МонАтом, Оросын ARMZ, Канадын Khan Resources-ийн ашиг сонирхол зөрчилдөв.

 

2010 Зөөвч-Овоогийн томоохон орд илрэв

 

Orano-гийн хайгуулын үр дүнд Зөөвч-Овоогийн орд илэрч, Монголын ураны ирээдүйн томоохон төслийн нэг болов.

 

2011–2012 Олон улсын арбитрын маргаан

 

Khan Resources Монгол Улсын эсрэг арбитрын ажиллагаа эхлүүлж, 2012 онд арбитрын харьяаллын талаарх шийдвэр гарсан.

 

2015.03 Арбитрын нөхөн төлбөрийн шийдвэр

 

Арбитрын бүрэлдэхүүн Khan Resources-ийн талд шийдвэр гаргаж, 80 сая ам.долларын нөхөн төлбөр тогтоосон.

 

2016.03 Маргааныг төлбөрийн тохиролцоогоор шийдвэрлэв

 

Монгол Улс Khan Resources-тэй тохиролцож, 70 сая ам.долларын төлбөрөөр маргааныг эцэслэхээр болсон.

 

2021–2022 Зөөвч-Овоогийн туршилтын олборлолт

 

МонАтом, Orano-гийн хамтарсан Бадрах Энержи талбай дээрх туршилтаар газар доор уусган олборлох технологийн боломжийг шалгав.

 

2023.10.12 Монгол–Францын төслийн протокол

 

Зөөвч-Овоог ашиглах хөрөнгө оруулалтын гэрээний суурь тохиролцоонд хүрэв.

 

2025.01.17 Зөөвч-Овоогийн хөрөнгө оруулалтын гэрээ

 

Монголын Засгийн газар, Orano хөрөнгө оруулалтын гэрээнд гарын үсэг зурав. Төслийн нийт хугацааны хөрөнгө оруулалтыг 1.6 тэрбум ам.доллар, эхний хөрөнгө оруулалтыг 500 сая ам.доллар орчим, үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг жилд 2,500 тонн уран олборлохоор тооцсон.

 

Он дарааллын түүхээс

 

Монгол Улс ураны нөөцөө олон арван жил судалж, Дорнодод олборлолт хийж үзсэн атлаа яагаад 1995 оноос хойш удаан хугацаанд үйлдвэрлэлгүй явсан бэ?

• 1988–1995: Дорнодын ордын олборлолтоос Монгол Улсад бодитоор ямар орлого, технологи, дэд бүтэц үлдсэн бэ?

• 1990-ээд оны сүүл–2009: Дорнодын лиценз, хөрөнгө оруулалтын эрхийг төр хэрхэн зохицуулсан бэ?

• 2009 он: Цөмийн энергийн тухай хуулийн өөрчлөлт яагаад хөрөнгө оруулалтын маргаанд хүрэв?

• 2015–2016: Арбитрын шийдвэр, 70 сая ам.долларын тохиролцооноос Монгол Улс ямар сургамж авах ёстой байсан бэ?

• 2025 оноос цааш: Зөөвч-Овоогийн төсөл өмнөх алдааг давтахгүй байхын тулд төрийн эзэмшил, татвар, ногдол ашиг, байгаль орчны баталгааг хэрхэн хэрэгжүүлэх вэ?

 

Нэг чухал ялгаа: Дорнодын төсөл саатсан нь бодит үйл явдал, харин үүнийг тодорхой нэг хүний шахалт, санаатай хорлон сүйтгэлтэй холбож ярьдаг ч баримтаар нотлоогүй байна. Мөн Дорнодын төслийн боломжит орлогыг Зөөвч-Овоогийн өнөөгийн төлөвлөгөөтэй шууд адилтгах боломжгүй юм.

 

Дорнодын ураны гацаа ба Зөөвч овоо хүртэлх замнал

 

Монголын ураны асуудлын цаана байсан болон одоо өрнөж буй геополитикийн өрсөлдөөн, хамгийн сүүлийн үеийн оны үйл явдлын чухал дараалал:

 

1. 2009 оны тавдугаар сар: Владимир Путины Монголд хийсэн айлчлал.

2009 оны долдугаар сар: Цөмийн энергийн тухай хууль батлагдсан үе, ураны лицензтэй холбоотой шийдвэрүүд.

2009 оны наймдугаар сарын 25: Дмитрий Медведевийн үеийн Орос–Монголын Дорнодын ураны төслийн хэлэлцээр.

Орос, Хятад болон бусад улсын өрсөлдөөн: Дорнодын ордын төлөөх ашиг сонирхол, лицензийн маргаан, төслүүдийн саатал.

Эдгээр үйл явдлын цаг хугацааны давхцал нь судалгааны гол асуудал байсан. Гэхдээ Оросын тал хууль батлуулахад шууд нөлөөлсөн гэж үзэхэд дан ганц цаг хугацааны дараалал хангалттай нотолгоо болохгүй.

 

2. 2026 оны шинэ үйл явдал — Зөөвч-Овоо

 

2026 оны зургаадугаар сарын 8-нд Зөөвч-Овоогийн төслийн барилгын үе шат эхэлсэн тухай мэдээлжээ. Энэ нь 2025 оны хөрөнгө оруулалтын гэрээнээс бодит бүтээн байгуулалт руу шилжсэн чухал өөрчлөлт юм.

 

3. Франц ба Монголын “гуравдагч хөрш”-ийн бодлого

 

2025 оны нэгдүгээр сарын 17-ны гэрээний дагуу Зөөвч-Овоогийн төсөлд эхний ээлжид ойролцоогоор 500 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийхээр төлөвлөсөн. Францын Орано компанийн хувьд энэ төсөл нь ураны нийлүүлэлтийн эх үүсвэрээ төрөлжүүлэх стратегитай холбоотой.

 

4. Орос–Хятадын өрсөлдөөн ба Дорнодын ордын түүх

 

2009–2010 онд Оросын ARMZ, Хятадын CNNC, Канадын Khan Resources болон Монголын төрийн оролцоо Дорнодын төсөл дээр огтлолцсон. Энэ түүхийг лицензийн шийдвэрүүд, олон улсын арбитр болон тухайн үеийн Засгийн газрын бодлоготой тулган судлах хэрэгтэй.

 

5. 2026 оны стратегийн нөхцөл байдал

 

АНУ-ын Конгрессын Судалгааны албаны 2026 оны есдүгээр сарын тайланд Монгол Улсын гадаад бодлогын гол сорилтыг Орос, Хятадын хөршийн нөлөөтэй харилцаагаа хадгалах зуур АНУ болон бусад “гуравдагч хөрш”-тэй хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлэх явдал гэж тайлбарлажээ.

 

"Хуурамч мэдээлэл, манипуляцын эсрэг "Асуу-2" аяны хүрээнд хийсэн "Баримт нэн тэргүүнд" сүлжээний олон нийтийн төлөөх бүтээл"

 

 

Ц.МЯГМАРБАЯР

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин