Сошиал солиорлоо багасгавал яасан юм бэ, Монголчуудаа?

Монголчууд бид нэг л мэдэхэд сошиал сүлжээндээ амьдарч, тэндээ хэрэлдэж, тэндээ нэгнээ шүүж, тэндээ бүр ял оноодог болчихжээ. Өглөө сэрээд утсаа нээхэд л хэн нэгнийг буруутгасан, доромжилсон, үзэн ядсан, талцаж хуваагдсан мэдээлэл угтана. Орой унтахын өмнө ч өнөөх хэрүүл маргаан үргэлжилсээр. Маргааш нь өөр хүн, өөр сэдэв гарч ирэхээс биш мөнөөх л уур бухимдал, хараал зүхэл, дайсагнал өөрчлөгдөхгүй.

​​​​​​​

Монголын нийгэмд бухимдах шалтгаан олон бий. Шударга бус явдал, авлига, хүнд суртал, үнийн өсөлт гээд иргэдийн дуу хоолойгоо өргөхөөс өөр аргагүй асуудал хангалттай олон. Гэхдээ энэ бүхэн биднийг өдөр бүр нэгнээ үзэн ядаж, доромжилж, цахим орчинд дайн зарлах ёстой гэсэн үг биш.

Сүүлийн үед манай цахим орчинд нэг хачирхалтай үзэгдэл газар авч байна. Хэн нэгэн алдаа гаргавал алдааг нь засуулах биш, тухайн хүнийг нь бүрмөсөн үгүй хийхийг хүснэ. Нэг хүн буруу үг хэлбэл хэлсэн үгийг нь шүүмжлэхээсээ илүү амьдралыг нь ухаж, гэр бүл, үр хүүхэд, ойр дотнынхныг нь хүртэл дайрна. Хэн нэгэн өөр байр суурь илэрхийлбэл үзэл бодолтой нь маргахын оронд түүнийг дайсан болгоно.

 

Хамгийн аюултай нь энэ бүхнийг бид хэвийн үзэгдэл мэт хүлээн авдаг болжээ.

 

Өнөөдөр цахим орчинд хэн хамгийн чанга хашхирч, хэн хамгийн хурц үг хэрэглэж, хэн бусдыг хамгийн их доромжилж чадна, тэр хүн олны анхаарлын төвд ордог болчихсон мэт. Тайван, үндэслэлтэй, баримттай ярьсан хүн төдийлөн анзаарагдахгүй. Харин хэн нэгнийг гутаасан, олон нийтийг өдөөн хатгасан, дуулиан шуугиан тарьсан мэдээлэл хэдхэн минутын дотор түгнэ.

 

Ингээд бодохоор бид үнэн мөнийг эрэлхийлдэг нийгэм байгуулж байна уу, эсвэл шуугиан дэгдээж чадсан нь ялдаг нийгэм рүү явж байна уу?

 

Нэг бичлэг гарлаа гэхэд үйл явдлын өмнөх, дараах нөхцөл байдлыг мэдэхгүй хэрнээ хэдэн мянгуулаа дүгнэлт хийж эхэлнэ. Нэг хүний тухай мэдээлэл цацагдмагц үнэн эсэхийг нь нягтлахаас өмнө буруутныг тодруулж, шийтгэлийг нь хүртэл оноочихно. Хожим нь өнөөх мэдээлэл худал, эсвэл дутуу байсан нь тогтоогдсон ч анх тараасан хүмүүсийн ихэнх нь уучлал гуйхгүй. Харин тэр хүний нэр төр, гэр бүл, ажил амьдралд учирсан хохирол үлдэнэ.

 

Энэ бол шударга ёс биш. Энэ бол цахим орчин дахь олны түрэмгийлэл.

Шударга ёсыг шаардах нь зөв. Гэхдээ шударга ёс нэрийн дор хэн нэгнийг баримтгүйгээр яллаж болохгүй. Хүний эрхийг хамгаална гэж ярьдаг атлаа өөрийнхөө үзэл бодолд нийцээгүй хүний эрхийг уландаа гишгэж болохгүй. Үг хэлэх эрх чөлөөг эдэлж байгаа нэрээр бусдын нэр төр, хувийн амьдрал руу халдаж болохгүй.

 

Эрх чөлөө гэдэг хариуцлагаас ангид байх эрх биш.

 

Бидний бас нэг том асуудал бол аливаа зүйлийг заавал хар, цагаанаар харах болсон явдал. Нэг хүнийг дэмжвэл нөгөөг нь үзэн ядах ёстой мэт. Нэг намыг шүүмжилбэл нөгөө намын хүн болчихно. Төр засгийн зөв шийдвэрийг дэмжвэл долоогч, буруу шийдвэрийг шүүмжилбэл дайсан болно. Хэн нэгний сайн талыг хэлбэл худалдагдсан, алдааг нь хэлбэл захиалгатай гэж хардана.

Ингэж туйлширсаар бид эрүүл шүүмжлэл, бодитой хэлэлцүүлэг хийх орон зайгаа өөрсдөө улам хумиж байна.

Уг нь ардчилсан нийгмийн үнэ цэн нь хүн бүр ижил бодолтой байхад биш, өөр өөр бодолтой хүмүүс бие биеэ хүндэтгэн ярилцаж чаддагт оршдог. Гэтэл бид санал зөрөхийг дайсагнал гэж ойлгож, шүүмжлэлийг доромжлолтой андуурч, үзэл бодлын ялгааг хувийн өс хонзон болгон хувиргах нь ихэсчээ.

 

Энэ бүхний цаана цахим сүлжээний өөрийнх нь онцлог ч нөлөөлж байгаа. Хүмүүсийн уур бухимдлыг төрүүлсэн, хүчтэй сэтгэл хөдлөл өдөөсөн мэдээлэл олон хүний анхаарлыг татдаг. Анхаарал татах тусам түгээгдэнэ. Түгэх тусам дахиад л хэрүүл маргаан өрнөнө. Ийнхүү цахим орчинд уур бухимдал өөрөө анхаарал татах хэрэгсэл, зарим тохиолдолд ашиг орлого олох арга болж хувирч байна.

Үүнийг улс төрчид, нөлөөлөгчид, зарим хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл ч ашигладаг нь нууц биш. Олон нийтийн анхаарлыг татахын тулд зориуд дуулиан дэгдээх, нийгмийг талцуулах, хэн нэгнийг онилж дайруулах явдал гардаг. Бодит асуудлыг шийдэхээс илүү цахим орчинд ялалт байгуулахыг чухалчилдаг улс төрийн хандлага ч ажиглагдана.

Гэтэл сошиалд ялалт байгууллаа гээд улс орон хөгжчихгүй. Хэн нэгнийг хэдэн мянган хүнээр доромжлууллаа гээд шударга ёс тогтчихгүй. Нэг албан тушаалтныг цахим орчинд өдөржин хараалаа гээд авлига арилчихгүй. Хэдэн зуун сэтгэгдлээр бие биеэ дайрлаа гээд иргэдийн амьдрал сайжрахгүй.

 

Харин ч бид нийгмийнхээ үнэт цаг хугацаа, анхаарал, эрч хүчийг үр дүнгүй маргаанд зарцуулж байна.

 

Монголчууд бид цөөхүүлээ. Гурван сая гаруйхан хүнтэй улс. Гэтэл цахим орчинд бидний талцал, хуваагдал, нэгнээ үгүйсгэх явдад дэндүү том болжээ. Улс төрийн нам, үзэл бодол, нас, хүйс, хот хөдөө, баян ядуугаар нь хүртэл ялгаж, нэг хэсгийг нь нөгөөгийнх нь эсрэг турхирна.

 

Ингэж талцсаар байвал эцэст нь хэн хожих юм бэ?

Бидний амьдарч байгаа улс нэг. Ирээдүй нь ч нэг. Өнөөдөр цахим орчинд нэгнээ үзэн ядаж байгаа хүмүүс маргааш нэг гудамжаар алхаж, нэг эмнэлгээр үйлчлүүлж, хүүхдүүдээ нэг сургуульд сургаж, нэг улсын хөгжил дэвшлийн үр шимийг хамтдаа хүртэх учиртай хүмүүс.

Гэтэл бид нэгнээ ойлгох, сонсох, хүндэтгэх чадвараа аажмаар алдаж байгаа юм биш биз?

Үүнээс ч харамсалтай нэг зүйл байна. Сошиал сүлжээнд муу мэдээ, хэрүүл маргаан давамгайлах тусам бид Монголын нийгмийг тэр чигээрээ муу муухай болсон мэтээр төсөөлөх хандлагатай болжээ. Хэн нэгэн алдаа гаргавал монголчууд бүгдээрээ ийм болсон мэт дүгнэнэ. Нэг байгууллагад шударга бус явдал гарвал төрийн бүх албан хаагчийг буруутгана. Нэг залуу ёс зүйгүй үйлдэл хийвэл бүхэл бүтэн үеийг нь доромжилно.

 

Гэтэл Монголын нийгэм сошиал сүлжээн дэх хэрүүлээс хавьгүй өргөн, хавьгүй олон өнгөтэй.

 

Өглөө эрт ажилдаа явж, орой гэртээ ирээд үр хүүхдээ өсгөж байгаа эгэл жирийн хүмүүс бий. Хөдөө мал сүргээ хариулж, хотод үйлдвэр, үйлчилгээ эрхэлж, сургуульд хүүхэд сургаж, эмнэлэгт хүний амь аварч, улс орныхоо төлөө өдөр бүр чимээгүйхэн хөдөлмөрлөж байгаа олон мянган монгол хүн бий. Тэдний хийж бүтээсэн сайн сайхан бүхэн цахим хэрүүл шиг шуугиан тарьдаггүй болохоос манай нийгэмд гэрэл гэгээ үгүй болоогүй.

Харамсалтай нь бид сайн сайхныг анзаарахаасаа илүү муу муухайг хайдаг болж байна. Хэн нэгэн амжилт гаргавал баяр хүргэхээсээ өмнө ард нь ямар ашиг сонирхол байгааг сэжиглэнэ. Сайн үйлс хийвэл чин сэтгэлээсээ хийсэн гэдэгт нь итгэхээсээ өмнө сурталчилгаа гэж хардана. Бусдын амжилтад урамшихын оронд өө сэвийг нь олж харахыг хичээнэ.

Энэ хандлага өөрчлөгдөхгүй бол бид зөвхөн цахим харилцааны соёлоо алдаад зогсохгүй, нийгмийнхээ харилцан итгэлцлийг ч алдана.

 

Итгэлцэлгүй нийгэмд хамтын зорилго бий болгох хэцүү. Хамтын зорилгогүй нийгэмд том өөрчлөлт хийх бүр ч хэцүү.

 

Тиймээс цахим орчны энэ их уур бухимдлыг багасгах тухай ярих нь хэн нэгний амыг барих, шүүмжлэлийг хориглох тухай асуудал огт биш. Харин шүүмжлэлээ илүү хариуцлагатай, хэлэлцүүлгээ илүү соёлтой, байр сууриа илүү үндэслэлтэй болгох тухай асуудал юм. Төр засгийг шүүмжил. Албан тушаалтнаас хариуцлага нэх. Авлига, шударга бус явдлыг илчил. Нийгмийн болохгүй байгаа бүхний талаар дуугар. Гэхдээ баримттай ярь. Хүнийг биш, үйлдлийг нь шүүмжил. Хардлагаа үнэн мэт бүү түгээ. Буруутай нь тогтоогдоогүй хүнийг олноороо нийлж бүү ялла. Хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд ч энэ зарчмыг баримтлах ёстой. Нийгмийн бухимдлыг улам өдөөх бус, асуудлын учир шалтгааныг тайлбарлаж, олон нийтэд бодитой мэдээлэл хүргэх нь сэтгүүл зүйн үүрэг. Хэрүүл маргаан уншигч, үзэгч татдаг байж болно. Гэхдээ олон хүнд хүрсэн бүхэн үнэ цэнтэй гэсэн үг биш. Хүний нэр төр, нийгмийн итгэлцлээр төлсөн үзэлт, хандалт хэтэрхий өндөр үнэтэй. Бид цахим орчноо өөрчлөхийн тулд заавал шинэ хууль, шинэ хориг хүлээх шаардлагагүй. Хүн бүр өөрөөсөө эхэлж болно. Уншсан мэдээлэл бүрдээ шууд итгэхгүй байх, түгээхээсээ өмнө нягтлах, санал зөрсөн хүнийг доромжлохгүй байх, бусдын хувийн амьдралыг хүндэтгэх зэрэг энгийн зарчим л хэрэгтэй.

 

Хамгийн гол нь бид гар утасныхаа дэлгэцийн цаана ч хүнтэй харилцаж байгаагаа мартаж болохгүй.

 

Монгол Улсад өнөөдөр шийдэх ёстой том асуудал дэндүү олон байна. Эдийн засгаа хөгжүүлэх, ажлын байр нэмэгдүүлэх, иргэдийн амьдралыг сайжруулах, боловсрол, эрүүл мэндийн салбараа шинэчлэх, авлига, шударга бус явдалтай тэмцэх гээд хийх ажил мундахгүй. Эдгээр асуудлыг шийдэхэд бидэнд эрүүл шүүмжлэл, идэвхтэй иргэд, хариуцлагатай төр, хараат бус хэвлэл мэдээлэл хэрэгтэй. Харин өдөр бүр бие биеэ үзэн ядсан, аливааг хардаж сэрдсэн, талцаж хуваагдсан нийгэм бидэнд хэрэггүй. Бид нэгнийхээ бурууг олж харахдаа гаргууд болжээ. Одоо харин нэгнийхээ зөвийг олж харж сурмаар байна. Бусдын алдааг шүүмжилж чаддаг шигээ амжилтыг нь үнэлж сурмаар байна. Өөрийнхөө үзэл бодлыг хамгаалдаг шигээ бусдын үзэл бодлыг хүндэтгэж сурмаар байна.

 

Эцсийн эцэст бид сошиал сүлжээнд нэгнээ ялах гэж амьдраагүй. Нэг улс оронд хамтдаа сайхан амьдрах гэж яваа хүмүүс.

 

Сошиал сүлжээ бидний амьдралын нэг хэсэг болохоос амьдралын маань утга учир биш. Цахим хэрүүлд ялж болно. Харин бие биедээ итгэх итгэлээ алдвал бид бүгдээрээ ялагдана.

 

Тиймээс сошиал солиорлоо жаахан багасгавал яасан юм бэ, монголчуудаа?

Бидэнд хэрэлдэхээс илүү хийх ажил, талцахаас илүү нэгдэх шалтгаан, нэгнээ үзэн ядахаас илүү хайрлах эх орон байна.

 

 

М.Чойжал

sonin.mn