Өгүүллэг

Г.Аким: Гадаад хэлтэй хүн бүр орчуулагч биш8 сар 17. 12:43

Монголын сэхээтний тө­лөөлөл, цөөн хэдэн гүүшийн нэгд тооцогдох Г.Аким­ өнгөрсөн долоо хоногт Орчуулгын Клубын урилгаар манай сургуулиар зочилж, хэлний ангийн оюутнуудтай хөөрөлдлөө. Төв номын сангийн захирлын албыг ха­шиж явсан энэ эрх­мийг "Зуун жилийн ганцаар­дал” (Г.Мар­кес), "Цаазын тав­цан” (Чингиз Айтматов), "Тэнгэ­рийн нохой” зэрэг ор­чуулгын бүтээ­лээр нь оюутнууд андахгүй. Уулзалтын эхэнд тэрээр "Юугаа залж хуйхаа маажихаа мэдэхгүй байна” хэмээх даруухан үг хэлээд, даацтай үг, жинтэй сургаалиар үргэлжлүүллээ. Түүнчлэн ХИС-ийн оюутнуудад хандан "Яруу сайхан орчуулгын моринд дөрөөлөөд эмээл дээрээ баттайхан сууж аваад дэлхийн утга зохиол төгс соёлын гүнрүү дүүлцгээ” хэмээн ерөөсөн юм. Ингээд утга зохиолын доктор, профессор, соёлын гавьяат зүтгэлтэн, дуун хөрвүүлэгч, орос англи хэлтэй нэрт сэтгүүлчийн яриаг хүргэе.   -Орчуулга гэж чухам юу вэ? Таны хувьд? -Вавилоны цамхагийг барьж байсан нэг хэлтэй хүн төрөлхтөн "Яхуа” тэнгэрийг хилэгнүүлэн хилээ хутгуулаад олон хэлээр ярьдаг болсноос хойш Орчуулга хэмээх зүйл бий болсон. Тэгэхлээр нэн эртний түүхтэй байж таарах нь. Орчуулга гэдэг бол Улс үндэстний соёл, түүх, шинжлэх ухаан, уран зохиолыг  өөр хооронд нь танилцуулж өгдөг гайхамшигтай зүйл. Бид орчуулгын хүчээр дэлхийтэйгээ танилцаж байдаг. Магадгүй харь гарагийнхан хүрээд ирвэл, өнөөгийн оюутнууд хэлмэрч болохыг үгүйсгэхгүй. Монголчууд "Нэг хэл сурвал нэг нүдээ нээнэ, хоёрдахь хэлийг сурвал хоёр нүдээ нээнэ, гурав дахь хэлийг эзэмшвэл билгийн нүд нээгдэнэ” хэмээдэг. Гадаад хэлийг сураад бусад улс орны гайхамшигт агуу соёлыг өөрийн орны иргэдэд танилцуулна гэдэг бол ихээхэн хүндтэй хэрэг. Манай Бямбын Ренчин гуай орчуулагч хүнийг "Соёлын жинчин” хэмээн хэлсэн байдаг. Утга зохиол түүхэнд орчуулагчийн гүйцэтгэж буй үүрэг хэлжээлшгүй. Түүнчлэн Монголчууд 14-р зууны үеэс орчуулга хийж байсан баримт үндэсний номын санд хадгалагдаж байна.  Би боддог юм. Монголчууд орчуулгын онолыг хүн төрөлхтөнөөс түрүүлж нээсэн юм биш байгаа. 1742 онд хамгийг мэдэгч Жавзан Дамба хутагтийн "Мэргэд гарахын орон” гэх буддын гүн ухааны толь бичигт 22 зарчим бий. 300-аад жилийн өмнө гарсан уг зарчим өдгөөгийн орчуулгын зарчимтай яг таарна. Гэтэл орчуулгын онол 20-р зууны хагасаас бий болсон юм шүү дээ. Бид 1742 онд орчуулгын тогтсон онолтой байжээ. -Багадаа яг ямар хүн болно гэж боддог байсан бэ? Ер нь орчуулагч болно хэмээн төсөөлж байв уу?          -Хүүхдийн бодол янз бүр шүү дээ. Гуравдугаар ангидаа С.Эрдэнийн "Гуталчин” өгүүллэг уншчихаад гуталчин гоё юм байна. Дараа нь нисэгч болъё. Тэр бүү хэл долдугаар ангидаа тракторчин болохоор шийдээд сангийн аж ахуйд саналаа өгтөл багш зад загнаад ангид оруулчихав. Ингээд бага зэрэг зураг зурдаг хүүхэд байсан болохоор 10-р ангиа төгсөөд МУБИС-ийн шугам зургийн ангид хуваартай ирлээ. Гэтэл уг ангид дээд тоо боддог гэнэ. Би угийн тоонд муу. Хагас жилээр хасагдаад нутаг буцах нь гэж бодлоо. Хоёр найзынхаа дунд суугаад хариуг нь нийлүүлж, будаа иддэг хүүхэд барахгүй нь гээд Орос хэлний ангид орсон юм. Өдий зэрэгтэй яваа минь үүнээс эхтэй. Түүнчлэн Оросын мэргэжилтэн багш нарын гавъяа хэмээн бодож байдаг юм. Гэхдээ Их Оросын дээрэнгүй үзэл болоод жирийн иргэдийн бодол хоёрт ялгаа их. - Ном унших их дуртай хүүхэд байсан байх?   -Та нөхөд бараг ойлгохгүй дээ. Дээр үед хүүхдээ сургуульд өгөх дургүй, мал хариул, үгүй бол лам бол гэлцдэг байв. Тэр цагт миний аав Готов багш байсан. Улаанбаатар хотоос 600 гаруй километрийн цаана, бидний амьдардаг бөглүү суманд ном гэдэг бол нүдний гэм байлаа. Миний уншсан анхны ном "Залуу жуулчин” гэдэг нэртэй. Сургуулийн хэдэн хүүхэд зуныхаа амралтаар хөдөө аялж, элдэв адал явдалтай тулгардаг тухай өгүүлдэг. Уншиж дуусаад аялдаг болох юмсан хэмээн бодож байлаа. Дараа нь аав "Сталины түүхүүд” гэдэг хүрэн том ном авчирч өгөөд унш гэв. Нэг уншлаа. Тэгээд ойлгохгүй байна гээд аавд хэлтэл "Дахиад унш” гээд зандарчихав. Ааваасаа айсан би дахин гурав уншлаа. Одоо бодохнээ, аавын тэр оролдлого ном унших техникт намайг сургасан. Түүнээс хойш номноос салаагүй дээ. -Англи хэлийг хэрхэн судалсан тухайгаа яриач?   -Хөгширсөн хойноо сурсан юм. МУБИС-ийн багш байхад төлөвлөгөө өг гэв. Англи хэл сурах гээд биччихлээ. Удалгүй намайг шалгаагаад уналаа. Яагаад англи хэлийг сурах болов гээд. Тэгээд би айгаад больчихсон. Аягүй бол хөрөнгөтний үзэлтэн болно. Учир нь тухайн цагт англи хэлийг төдийлөн таашаадаггүй байсан. 1980-аад оны сүүлээр Горбачёвын шинэчлэл өөрчлөл эхэлсэнтэй зэрэгцээд би англи хэлийг нухаж эхлэв. Гэхдээ өөрийгөө би мундаг англи хэлтэй гэж хэлж чадахгүй. Та нөхөд надтай англиар яривал дүлий хүн шиг болчихно. Хөгширч сурсан миний хувьд англи хэлний айхтар авиа чихэнд маань наалдахгүй юм. Харин толь бичгээ шүүрдээд номоо бариад суувал аялуулаад, заримыг нь буудаад, заримыг нь оноод нэг юм оролдоод байгаа юм.   -Орчуулгын төрөл дундаас хамгийн хүнд нь уран зохиолын орчуулга гэж боддог. Өөрийн орны хэл соёлд тохируулан дахин цоо шинэ зохиол бичиж байна гэсэн үг. Та ихэвчлэн уран зохиолын орчуулга хийдэг. Энэ тухай яривал? -Өнөөгийн орчуулгын бүтээлийг хараад жаахан харамсаж явдаг. Манайхан уг нь хэл сурахдаа гаргууд. Ямар ч акцентгүй, маш цэвэрхэн сурна. Энэ нь монгол хэлний авиатай холбоотой. Гэтэл хэл найруулга авах юм алга. Хэлийг бичгийн хэл, ярианы хэл гэж хоёр хуваадаг. Манай Да багш зөвхөн ярианд зориулсан дүрэм зохиогоод бичгийн хэлийг орхигдуулсан. Түүнчлэн манай залуус юм уншихдаа тааруухан юм уу даа. Ялангуяа эртний сайхан найруулгатай уран зохиол. Одоогийн телевизийн нэвтрүүлэгчдийн яриа авах танаг алга. Монгол хэлийг тамтаглаж өглөө. Үг нийлүүлж, өгүүлбэр болгоно гэдэг өөрийн ёс, журамтай. Үүнийг багш нар заадаггүй юм уу? Хүүхдүүд сурдаггүй юм уу? Бүү мэд. Миний хувьд багш нарыг шүүмжилмээр байна. Юм сурахгүй хүүхэд гэж үгүй. Заагаад байхад сурдаггүй тийм тэнэг больчихсон гэж би ерөөсөө бодохгүй байна. Цөөн тэнэг багш нараас болоод монгол хэлийг баллажээ. Б.Ренчин гуайн "Монгол бичгийн хэлний зүй”-н 4-р ботийг уншсан оюутан өнөөдөр  алга. Энэ ном үзэлгүй монгол хэлний найруулга зүй сурна гэхээр миний ой тойнд буухгүй байгаа юм. Зургаан талтай дугуйгаар явж байгаа мэт түг таг гэлгүй хэрхэн найруулах тухай тэр номонд л байдаг. Ингэхлээр оюутнуудад ном уншуулж, ядаж тэр номын барааг үзүүлээгүй багш нарыг жоохон чимхмээр байна.   - Таны хувьд харь хэлнээс эх хэл рүүгээ, эсвэл эх хэлнээсээ харь хэл рүү орчуулах хоёрын аль нь илүү хүнд санагддаг вэ? Ер нь монгол хэлнээсээ харь хэл рүү орчуулах уу? -Би лав Монголоос гадаад хэлрүү орчуулга хийж чадахгүй. Өөрөөр хэлбэл зүрхэндээ хөх толботой шүлгийг орчуулах хэцүү. Энэ бол тусдаа ойлголт. Яахав Орос руу жаахан халтарлах байх. Гэхдээ Орос хүн шиг найруулаад жигтэйхэн сайхан болгоно гэж би өөртөө итгэхгүй байна. Харин монгол хэлрүүгээ хөрвүүлээд, хүнд ойлгогдохоор юм хийнэ гэж бодно. Ер нь орчуулгын бүтээлийг нэг уншаад ойлгож байх ёстой. Хэрэв дөрөв, тав уншуулаад байвал үүнийг орчуулга хэмээн тооцохгүй. Тийм учраас эх хэлнээс гадаад руу орчуулна гэх ойлголт хэцүү. Таниулах зорилгоор хийж болохоос биш эх хэлийг нь мэддэг хүн шиг хэмжээнд хүргэхэд тухайн хүнээс их сайн мэдлэг, чадвар шаардана. Цаад ард түмний сэтгэлгээний онцлог, хэлний бүтэц зэргийн байг ононо гэдэг дээд хэмжээний хүмүүсийн хийх ажил. Ийм хүн төрөхийг би үгүйсгэхгүй. Та нөхдийг чадахгүй гэж байгаа юм биш. Оролдох хэрэгтэй. Оролдлого сайт оройд нь, уйгагүй хүн уул нүхэлнэ гэх үг бий.   -Та өнгөрсөн хугацаанд орчуулгын хичнээн бүтээл туурвисан бэ? Хүндрэл юу байв? -Ерөнхийдөө 30-аад ном эрээчсэн. Орчуулгын явцад хэцүү юм зөндөө гарна. Алдаатай юм ч хийнэ. Алексей Толстойн "Гадюка” гээд өгүүллэгийг орчууллаа. Надтай хамт орчуулга хийдэг Цэрэнрагчаа гээд сайн залуу байсан юм. Одоо бурхандаа явж дээ. Тэр маань надад "Гадюка” гэдгийн утга нь "Чулуун дэгээ” гэх шиг болов. Түүний хэлснээр бичээд явуулчихав. Дараа нь нөгөөхөөсөө чи түрүүн юу гэлээ гээд асуутал. "Гадюка” гэдгийг манай буриадууд "Мэргэн дэгээ” гэдэг ш дээ гэнэ. Ингэж том алдаж байв. Өөрөөр хэлбэл Монголд байтугай дэлхийд байхгүй шинэ үг гаргасан. Иймэрхүү эндүүрэх явдал орчуулагч хүнд гардаг. Мэдэхгүй юм их гарна. Асуух хэрэгтэй. Хүнээс асуухаас нэрэлхэж огт болохгүй. Юм мэдэхгүй байна гэж нэг хүнд хэлүүлэх, алдаатай юм гаргачихаад түмэн олонд хэлүүлэх хоёр маш том ялгаатай. Түүнчлэн толь бичгээ сайн ашиглах хэрэгтэй. Гэхдээ зөвхөн толиор орчуулга хийнэ гэвэл бас худлаа. Толинд байхгүй олон утга бий.   -Таны сэтгэл зүрхэнд хоногшсон, эсвэл хамгийн нандигнаж явдаг орчуулгын ямар бүтээл байдаг вэ? -Арван хурууг нэг нэгээр нь хазахад адилхан өвддөг шиг зохиолч, орчуулагч хүмүүс өөрийнхөө бүхий л бүтээлд хайртай байдаг. Гэхдээ миний орчуулсан "Цаазын тавцан”,  "Зуун жилийн ганцаардал” хоёр  уншигчдын сэтгэлд  хамгийн их хүрсэн гэнэ лээ. Миний хувьд үнэхээр уран зохиол болж чадсан ном бол "Аранзалд дарвуулт хөлөг” гэж  би боддог. Уг ном гуравхан хэвлэлийн хуудастай бөгөөд бага хэмжээтэй. Залуучуудад зориулсан хайр сэтгэлийн уянгын тууж, үүнийг би гурван жил орчуулсан. -Хэл сайн мэддэг хүн болгон өнөө цагт орчуулга хийдэг болжээ. Энэ тухай? -Хүн бүр зохиолч байж чаддаггүй шиг хэл мэддэг хүн бүр орчуулга хийж үл чадна. Түүнчлэн авъяас үгүй бол орчуулга хийж бас чадахгүй. Гэтэл огт авъяасгүй хүн бас байхгүй. Гагцхүү тэр авъяасыг хэр зэрэг тэтгэж байна гэдгээс их юм шалтгаална. Гол нь оролдоод үзэх хэрэгтэй. Болохгүй бол больчихно биз. Би залуудаа шүлэг бичих гэж оролдоод бүтээгүй юм. Тэгээд л орхисон.   -Та сайн орчуулагч уу? Эсвэл сайн зохиолч уу? -Би зохиолч биш. Надад бичсэн ганц роман байхгүй. Гэхдээ бас сайн орчуулагч  биш. Орлон тоглогч. Уншигчиддаа юм хүргэх юмсан гэсэн сэтгэл надад байна. Энэ л намайг тэжээдэг. Тэгээд уйгагүй оролдсоны хүч. -Саяхан Цагаан толгойн дөрвөн үсгийг хасах тухай яригдаж эхэллээ. Энэ тухай таны бодол?   -Өнөөгийн залуус бүх үсгээ хасаад бичдэг болсон шүү дээ. Жишээ нь байна шүү дээ гэх үгийг "бна ш дээ” болгоод. Гэх мэт олон үсэг хасаж байхад дөрөвхөн үсэг хасах яах вэ дээ. Танхимд суугаа хоёр зуун оюутанд цээж бичиг хийлгэвэл бүгд алдаатай бичнэ. Учир нь монгол хэл 120 гаруй дүрэмтэй. Ийм дүрэмтэй хэл энэ орчлонд байхгүй. Дөрвөн гийгүүлэгч хасахын тухайд биш үгийн үндсийг эвдэхгүй гэж энэ тухай яриад байгаа юм. Үгийн үндсийг эвдэхгүйгээр -аар, -ээр, -ийг, -ууг  шууд залгавал алдаа гарах нь багасна. Яагаад гэвэл үгийн үндэс нь эвдрээгүй. Манайх шиг үгийн язгуураа эвдээд бичдэг ийм хэл хаа ч байхгүй. Үүнийг нэг мөр болгох ёстой юм. Тэгвэл бид зөв бичдэг болно. Ингээд ярихаар манайхан "Үгүй ээ алдаатай бичнэ” гээд зүтгээд байна. Яахлаараа бид зөв юмнаас зугтаж, буруу зүйл рүү тэмүүлдэг юм. Намайг ингэж ярихаар цахим хуудсаар элдвээр бичих юм. "Хөгшин төгцөг” гээд л эхэлнэ. Залуус маань бодмоор байна. Сэтгэлийн хөөрлөөр биш. Оюунаа чилээж, аль нь зөв болохыг сайн бодмоор байна. Жингийн туухай дээр тэнцүүлээд, эргэцүүлэх хэрэгтэй. -Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн санаачлагаар, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын ивээл дор Монголын их түүхийг агуулсан эртний ном, шашдируудыг цувралаар орчуулах ажлын хүрээнд цуврал бүтээлүүдийн дээж болох Рашидаддин Фазлуллахын "Шашдирын чуулган” номыг орчуулсан. Энэхүү бүтээлийг орчуулахад хэр хугацаа зарцуулсан бэ? Мөн маш эртний зохиол байсан гэдэг утгаараа ямар нэгэн хүндрэлтэй зүйл гарсан уу?   -Хуучин "Судрын чуулган” хэмээн нэрийдэж байсан уг номыг дахин орчуулсан. Судар гэдэг бол ном гэсэн үг. Гэтэл номын чуулган гэвэл энэ орчлонгийн бүх ном багтсан гэж ойлгоно. Уг ном түүх болон он дараалсан бичгийн чуулган юм. Шаштир гэдэг бол түүх гэсэн үг. 13-р зууны Персийн түүхч Рашидаддин бичсэн энэхүү ном "Нууц товчооны” дараа өсгий даран мэндэлсэн түүхийн ганц том сурвалж. Монголчуудын түүх гэж байгаа боловч Евро-Азийн түүхийг багтаасан. Судалгааны явцад олон хэлнээ орчуулагдсан хувилбарууд өөр хоорондоо зөрөх тохиолдол гарч байсан. Аль нь зөв болохыг би мэдэхгүй яагаад гэвэл Перс хэл мэдэхгүй. Гэхдээ хожмийн өдөр та бүхэн Перс хэл сураад орчуулахыг үгүйсгэхгүй юм. Агуулга талаасаа "Нууц товчоо”-ноос зөрөх зүйл байна. Түүнийг би засаагүй. "Мэргэд гарахын орон”-нд нэг айхтар үг бий. Цаад зохиолч буруу бичсэн байсан ч засан бүү үйлд. Буруу байвал буруу чигээр нь орчуул гэж. Тийм болохоор зарим үгийг тайлбарлаж өгсөн. Хэрэв би засаад орчуулчихвал, миний буруу бол яах вэ? Ийм учраас түүхийн нарийн зүйлд сэтгэлийн хөдөлгөөнөөр хандаж болохгүй. Сонирхуулахад, Рашидаддины ард монголын маш том Болод хэмээх эрдэмтэн байсан. Энэ хүний эрдэмд Хасан хаан ч хүрэхгүй. Өөрөөр хэлбэл тухайн үеийн хамгийн том жанжин хэмээн үнэлэгдсэн агуу хүн энэ номыг бүтээлцсэн. Энэ тухай оршилд оруулж өгсөн минь учиртай.   -Рашидаддиныг монголын түүхийг гуйвуулдаг хэмээн буруутгадаг. Орчуулж байх явцад ажиглав уу? -Уншаад үзэхэд мэднэ дээ. Гуйвуулсан юм огт байхгүй. Андуурах юм байж болно. Газар усны нэр, он цагийн дараалал гэх мэт. Харин монгол хүний зөвшөөрөхгүй ганцхан зүйл бий. Энэ хавьд байсан бүх овог аймаг, угсаатныг түрэг гэж бичсэн. Монголын удам бол түрэг биш. Бид Хүннү. Энэ тухай ч мөн оршилд бичсэн.   -Орчуулах эрдэмд шамдан суралцаж буй нийт оюутнууддаа хандаж юу гэж хэлмээр байна? -Энэ танхимд орчуулах эрдэм ухаанд суралцаж буй олон оюутан сууж байгаа болохоор ирээдүйд агуу орчуулагчид төрөн гарна гэх итгэл төрж байна. Яруу сайхан орчуулгын моринд дөрөөлөөд эмээл дээрээ баттайхан сууж аваад дэлхийн утга зохиол, төгс соёлын гүнрүү дүүлцгээ.   Ярилцсан-ХИС-ийн ХСС-ийн сургуулийн оюутнууд

Та үнэ цэнэтэй юу?8 сар 16. 9:06

Хүн амьдралдаа сэтгэл хангалуун, амжилттай байхын нэг үндэс нь өөртөө итгэх, өөрийгөө зөв үнэлэх явдал юм. Өөрөө өөрийгөө зөв үнэлж байж цаашдын алхмаа зөв тодорхойлох боломжтой болдог

Би Солонгосд аялах нэрийдлээр ирээд харалсан хөөрхий цалин багатай жирийн л нэгэн Монгол ээж8 сар 15. 21:05

Би Солонгосд аялах нэрийдлээр ирээд харалсан хөөрхий цалин багатай жирийн л нэгэн Монгол ээж. Хамаг л сайхан залуусаа гэрээний ажилтан нэрээр нүдлүүлж шүдлүүлж гаргадаг нь монгол төрийн эмгэнэл юм даа

Авгай гэдэг үг нь ав авсан хойноо гай гэдэг утгатай үг биш8 сар 11. 11:30

Авгай гэдэг үг нь ав авсан хойноо гай гэдэг утгатай үг биш.! Нийтлэг ойлголт нь: “Ав, авсан хойноо гай”. Эртний хэллэгт:Абагай эм хүний хүндэтгэлийн нэр. Абугай эрдэмтэн хүнийг хүндэтгэн дуудах нэр.   Манай эрдэмтэд “ав авсан хойноо гай” гэж тайлбарлаж, түүнийг ард түмэн даган буруу нэрлэсээр байна. Авгай гэдэг энэ үг эхийн эрхэт ёсны үед хэрэглэгдэж байсан үг байж тун болзошгүй бөгөөд он удаан жил амь бөхтэй тээгдэж, хэлэгдэж ирсэн байх өндөр магадлалтай. Энэ үгийн утга эхийн эрхт ёсны дуусгавар үеэс эрхэм хүндэт эрдэм мэдлэгтэй хүнийг дуудахад хэрэглэгдэх болсон байх

Багад нь хийлгэсэн давхраа гоё болдог гээд...8 сар 1. 13:25

Үүний унших тэр мөчийн мэндийг хүргэе. Өөрт тохиолдсон явдлаа бичье дээ өнөөдөр. Тоглоомын төв дотор хүүхдээ тоглуулж яваад нэг бүсгүйтэй танилцлаа

Сүүлчийн уулзалт (Өгүүллэг)7 сар 30. 13:00

Бүсгүй дөчин минут хүлээсний эцэст үзмэн хүрэн хослолтой залуу ирж ширээнд нь суулаа. - Би хоцорчихлоо. Хүлээлгэсэнд уучлаарай гэж тэрбээр хэлэв. - Өө, зүгээр ээ

Мэргэн бууч (Өгүүллэг)7 сар 23. 11:50

МОЭ-ээс жил бүр уламжлал болгон зохион явуулдаг "Дэлхийн сонгодог өгүүллэгийн орчуулгын уралдаан"-д ирүүлсэн шилдэг бүтээлүүдээс манай сайт уншигчдадаа цувралаар хүргэж байна.Үдшийн шар гэгээ тасарч хөл хөдөлгөөн зосглоо. Нам гүм ноёлох Дүблин хотыг шөнийн харанхуй нөмрөн авахад сэмэрсэн үүлний цаанаас тусах саран авхайн үл ялиг гэгээнд байшин барилгууд арайчүү ялгаран харагдана. Хотын захаар ганц хоёр удаа буун дуу хадах, нохой боргон хуцах нь шөнийн нам гүмийг хааяа нэг эвдэх ажээ

Г.Баасансүрэн: Яах вэ, доромжилж л байг, урт наслаг6 сар 19. 17:54

Яах вэ, доромжилж л байг, урт наслаг. Яах вэ, дээрэлхэж л байг, ажил нь бүтэг

Зовлон үзсэн халтар хэдэн төгрөг минь6 сар 14. 11:39

-Сүүлийн жилүүдэд мөнгөн дэвсгэртийн насжилт буурчээ-Монгол Улсын анхны сансрын нисгэгч Ж.Гүррагчаа 1981 онд сансарт нисэхэд ээж нь түүнд 10-тын мөнгөн дэвсгэрт өвөртлүүлээд явуулсан гэдэг. Энэ тухай Их зохиолч С.Удвал “Энгэртээ авч явахад ньХөнгөн нимгэн байг даа гэжЭэж аавын нь хөдөлмөр шингэснийЭнэхэн нэгэн тэмдэгт гэжАчит ээж нь хүүдээАрван төгрөг илгээлээ” хэмээн “Ээжий нь 10 төгрөг” шүлгэндээ бичсэн байдаг

Кант, Ницше нар Молор-Эрдэнэ шиг эх орноо муулж яваагүй6 сар 7. 8:29

Өөрийгөө том эрдэмтэн гэж үздэг Молор-Эрдэнээс өгүүллийнхээ гарчиг тутамд дурдсан шинжлэх ухааны салбар бүрээр’ няцаалт авч бут ниргүүлэх юм байхдаа гэж хүлээж суусан чинь байдаггүй шүү.   Харин түүний оронд тулга тойрсон хэрүүлийн шинжтэй, зарим газар заналхийлсэн шинжтэй,зарим газар мушгих гэж оролдсон ярилцлага маягийн юм л олж хардаг юм байна. Эрдэмтэн хүний хариулт гэж тэр хүний ойлголтоор иймэрхүү юм байдаг юм байх даа

Ц.Сувд-Эрдэнэ: "Хариултыг нь чи авч явж хүмүүстээ туслаарай"6 сар 3. 16:55

НЭГЭН УДАА Сайн дурын ажил хийж эхлээд удаагүй байсан. Тэгээд нэг өдөр нэг ах залгаад хүрээд ир гэж байнаа

Андын нурууны Папа6 сар 1. 11:15

Бурханы нөөцөлсөн бэлэг   Перу Улс нь төмсний төрөлх нутаг. Эдүгээ шинжлэх ухаанд танигдаад байгаа 4500 гаруй төрлийн төмсний 2500 гаруй нь энэ нутгийн төрмөл. Андын нурууны 3500-4600 метрийн өндөрт ургах зэрлэг төмсийг 8000 жилийн өмнөөс Инкүүд тариалж эхэлжээ. Одоо ч Андын нуруунд 100 гаруй төрлийн зэрлэг төмс ургадаг гэх бөгөөд өөрийгөө хамгаалах хорт бодисоос нь хэрхэн ангижруулан хоол хүнсэндээ хэрэглэх аргыг уугуулууд л мэднэ. Зөвхөн төмсөөр хооллон амьдардаг уугуул иргэд өнөө ч гэсэн өндөр ууландаа урт удаан наслан аж төрсөөр байдаг гэлцэнэ.    Перуд төмсийг “Папа” хэмээн өргөмжлөн нэрлэнэ. Хаана л бол хаана чанасан, шарсан, хатаасан папагаа зараад зогсож байх нь гадны бидэнд сонихон. Монголчууд махаа борцолдог шиг тэд төмсөө хатаан борцолж жилийн туршид хэрэглэнэ. Андын нурууны папагаас гадны зочид амссан л бол сална гэж байхгүй. Өнгө өнгийн төмсийг шаржигнуулан идсэн жуулчид гудамжаар нэг холхилдоно.    Анх 1536 онд Испанийн далайчин төмсийг ботаникийн төрөл зүйлийнх нь хувьд сонирхон Европт аваачиж байсан гэдэг. Харин 19-р зуунаас эхлэн төмсийг Европын олон оронд тариалж эхэлжээ.Төмс танил болсон даруйдаа дэлхий нийтэд хурдацтай тархсан бөгөөд эдүгээ 156 оронд байнгын тариалж, цагаан будаа, улаан буудайн дараа орох дэлхийн өргөн хэрэглээний хүнсний бүтээгдэхүүн болсон байна. Олон оронд төмс үндэснийх нь хоол болон нутагшсан байдаг. Дэлхийн хүн амыг зуун дамнан тэжээж буй Андын нурууны Папа нь хүн төрөлхтөнд илгээсэн бурханы бэлэг гэлтэй.    Төмсний гайхамшигт чанар   “Газар доогуур бэлчдэг гахай” хэмээн нэрлэгдэх төмс нь өөрийгөө хэд дахин үржүүлэн ургадаг гайхамшигт булцуутай. Хүн төрөлхтнийг олон удаагийн, ялангуяа Дэлхийн 1,2-р дайны үеийн өлсгөлөнгөөс аварч чадсан энэ хүнсний ногооны уураг хүний биед гойд сайн. “Заяатай төрсөн Өүлэн эхийн затгас, төмсөөр тэжээсэн хөвгүүд засагтан сайд болж өсөв” хэмээн Нууц товчоонд өгүүлдэг дээ. Энэ нь монголчуудын төмс хэмээн нэрлэх аливаа булцуут ургамлын тэжээллэг чанарыг үнэлэн бичсэн гайхалтай харьцуулалт юм. Үнэхээр ч кали, төмөр, цайр, В болон С амин дэмээр баялаг, эслэг ихтэй. Нэг ширхэг чанасан төмсөнд хүний нэг өдрийн хэрэглээний С амин дэмийн тал хувь агуулагдана. Төмсөнд орших антиоксидант нь хөгшрөлт болон хорт хавдраас урьдчилан сэргийлэх увидастай. Цусны даралт бууруулах, ходоодны шарх, аливаа үрэвсэл, түлэгдэлтийг эмчлэх ардын эмчилгээнд төмсийг хэрэглэж ирсэн олон зуун жилийн арга ухаан бий.    Орчин үеийн судалгаагаар төмс нь жимс, жимсгэнэ, үр самар, хүнсний ногооноос илүүтэй хүний биед ашигтай амин дэмүүдээр баялаг болохыг нээн харуулсаар байна. Тухайлбал: Төмс эслэг чанараараа гадилаас хоёр дахин, С витаминаар авокадоноос гурав дахин, самраас селений агууламжаараа хэд дахин илүүтэй гэнэ. Өдөрт хоёр удаа чанасан төмс хэрэглэхэд цусны даралт тогтворжиж, хорт хавдрын эрсдэлийг бууруулах шидтэйг мэргэжилтнүүд баталсаар байна.    Төмсөөр бэлтгэдэг 3000 гаруй нэр төрлийн хоол байдгаас гадна бал бурам, цардуул, спиртийн үйлдвэрийн голлох түүхий эд болдог. Зарим улс тухайлбал: Бразилд төмснөөс био шатахуун гарган байнга хэрэглэх боллоо. Мөн 1995 онд НАСА-гийнхан сансар огторгуйн орчинд төмсийг анх туршин ургуулж, сансрын хөлөгт удаан хугацаанд амьдарч байгаа судлаачдын хүнсэнд хэрэглэх болсон сонирхолтой баримт бий. Хөрс голохгүй ургаж, богино хугацаанд үрждэг, илчлэг ихтэй энэхүү хүнсний ногооны үр өгөөжийг дэлхий нийтээрээ хүртэцгээж, өргөмжлөн дээдлэх болжээ.    Олон улсын генийн банк    Перу Улсын нийслэл Лима хотод “Олон улсын төмсний төв” үйл ажиллагаагаа явуулна. Энэхүү бие даасан судалгааны байгууллага байгуулагдаад 45 жил болж буй бөгөөд эдүгээ дэлхийн 18 оронд салбартай, 723 судлаач, мэргэжилтэнтэй, 23 төрлийн төслийг олон улсад хэрэгжүүлж байна. Манай хөрш Хятадад Азийг хамарсан салбар нь байрладаг юм билээ.    Олон улсын төмсний төвийн гол зорилго төмсний төрөл бүрийн сортыг түгээн нутагшуулж, хүн төрөлхтний өмнө тулгамдаад буй хоол хүнсний дутагдал, тэжээлийн доройтлыг бууруулахад оршино. Дэлхийн 7 тэрбум хүнээс Ази тивд 4,3 тэрбум нь амьдарч байна. Хүнсний хангамж, хүртээмжийн асуудал Азийг төдийгүй бүх нийтийг түгшээх боллоо. Энэ эрэлт хэрэгцээг хангахад төмс нэн тохиромжтой хүнсний ногоо тул энэ төвийн үйл ажиллагаа өргөжин тэлсээр байгаа учир нь тэр. Тус төвд 7000 гаруй төрлийн зэрлэг,таримал, сайжруулсан төмсний генийн сан үр болон үрслүүлэг хэлбэрээр хадгалагдана.  Үүнийгээ “генийн банк” гэж нэрлэх агаад газар хөдлөхөд тэсвэртэй байгууламжид агуулна.    Төмсний нэр төрөл төсөөлөхийн аргагүй олон. Өнгөний хувьд цагаан, шар, улаан, ягаан, хөх, хар байхаас гадна бөөрөнхий, зууван, гонзгой, мушгирсан, гарын сарвуу шиг хэлбэртэй булцуунууд хүртэл байх юм. Шохойн чулуу шиг цагаан өнгөтэй нь зэрлэг төмс гэнэ. Төмсний булцууны хальсанд 3-7 хувийн соланин хэмээх алкалоид бүхий бодис агуулагдах ба хэрвээ энэ хэмжээ 20 хүртэл хувь нэмэгдэх аваас идэхэд хортой болно. Төмс ногоорсон, гашуун амттай болох тусмаа соланин ихтэй байгаагийн илрэл. Зэрлэг төмсөнд соланиний агуулагдах хэмжээ өндөр бөгөөд үүгээрээ ч өөрийгөө хортон шавьж болон халдварт өвчнөөс хамгаалах байгалийн зохиролтой. Уугуул иргэд зэрлэг төмсийг хураан авч голын урсгалд мулз угаадаг гэнэ. Улмаар өндөр уулын бэлд нарны хүчтэй туяанд шарж, хорт бодисоос нь ангижруулан хүнсэндээ хэрэглэдэг уламжлалтай. Наранд түлэгдсэн зэрлэг төмсний гадаргуу шохойждог учир нь тэр буюу.     Тус төвд намайг хүлээн авч нэлээдгүй цагаа зарцуулан, тал бүрийн мэдээлэл өгсөн эрдэмтэн бол Панам Улсын иргэн, Доктор Роберто Куйроз байсан юм. Тэрээр төмс судлалаар сүүлийн 10 гаруй жил дагнан ажиллаж байгаа хөдөө аж ахуйн мэргэжилтэн хүн  юм байна. Төвдийн өндөр ууланд долоон жил ажилласан энэ хүн сарлагийг хэнээс ч илүү мэднэ. Андын нуруунд дөрвөн жил амьдарч, судалгаа хийсэн тул нутгийн уугуулуудын төмсийг тарих, хэрэглэх арга туршлагыг гайгүй сайн өвлөсөн бололтой. Ер нь төмс судлаачид Андын нуруу руу тэмүүлнэ.Тэдний судалгааны обьект бол Андын нурууны алдарт Папа.    Өндөр уулын цаг агаар өдрийн хэд солигдож 23 хэмийн дулаанаас хэдхэн цагийн дотор 0 хэм рүү унах ч энүүхэнд. Чухам тэр тогтворгүй цаг уурын ая данг даан ургаж байгаа төмс манай орны онцлогт нэн тохиромжтой санагдав. Ялангуяа хүйтэнд тэсвэртэй төмс монголчуудын сонирхлыг ихэд татах нь эргэлзээгүй. Төмс эмзэгхэн булцуутай тул хасах нэгээс хоёр хэмд хайрагдах гээд байдаг харин хүйтэнд тэсвэртэй нь хасах таван хэм хүртэл ажрахгүй. Тиймээс ч  энэ төмсийг Перугээс Умард Солонгос руу амжилттай нутагшуулсан тухай сураг сонсогдож байна билээ.    Монголчууд бид төмсийг тариалаад хагас зууныг үджээ. Бидний хувьд төмс бол улаан буудайн дараа орох хоёр дахь талх болжээ. Монгол Улс сүүлийн жилүүдэд Атрын гуравдугаар аян, Төмс хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж, дотоодынхоо төмсний хэрэгцээг хангахыг зорьж байна. Чухам энэ цаг үед Олон улсын төмсний төвтэй хамтран ажиллах аваас тариалах төмсний нэр, төрлийг олшруулан, чанар, хүртээмжийг сайжруулж, эрдэмтэн судлаачдаа олон улсын төвшинд бэлтгэх боломжууд нээгдэнэ. Монголын ХХААХҮЯ болон Олон улсын төмсний төвийн хооронд албан ёсны хамтын ажиллагааны баримт бичиг тун удахгүй зурагдахаар зэхэж байна.   Мөнх цаст Андын сүрдэм өндөр ууланд монгол эрдэмтэдийн мөр гарч, нэрээ дуурсагдах бүтээлээ туурвих цаг асуй. Андын нурууны эрхэмсэг Папа эх оронд минь энх тунх үрслэх болтугай!       Ч.СОСОРМАА

Нөхрийн бичээс...6 сар 1. 9:56

Сайн байцгаана уу. Би эрчүүддээ сургамж өгөх үүднээс энэхүү захиаг илгээж байна

Өрнийн амьдрал нээрээ бидний бодсон шиг гэж үү?5 сар 31. 17:20

Шинэ зеландад олон жил амьдарсан туршлагаасаа бодох юм бол дэлхийд баян чинээлэг бөгөөд өртөг өндөртэйгээрээ дээгүүрт ордог энэ улс оронд, баян чинээлэг хүмүүс нь хичнээн өөр маягаар амьдарч байна. Манай монголд дөнгөж баяжиж эхэлсэн хүмүүс юмуу дундхан амьдралтай хүмүүс хүртэл хэрхэн яаж аяглаж байна гэдэг газар тэнгэр шиг ялгаатай байдаг

Р.Эмүжин: Тэр дэндүү хүүхдээрээ юм. Инээх нь, ярих нь, гуних нь хүүхдээрээ5 сар 30. 18:04

Тэр дэндүү хүүхдээрээ юм. Инээх нь, ярих нь, гуних нь хүүхдээрээ

School police: Хөөрөөд байгаарай чи цагдаа юмуу5 сар 29. 11:48

 Өнөөдөр сургууль дээр "School police" хийлээ. Сургуулийн хүүхдүүдийг хараад, өөрийнхөө хүүхэд насны алдарт тоглоомууд болох тэвэг, бөглөө, усан байлдаан, чулуун байлдаан, сега мегагаа бодож инээд алдаад л, жигтэйхэн сайхан байж байтал гэнэт нэг баагий гарч ирээд нөгөө сургуулийн нарийнхан зам дээр машинаа тавьчихаад буугаад явах гэж байдаг юм. Тэгэхээр нь Наанаа зогсож болохгүй ээ, машинаа холдуулаарай гэсэн чинь Хөөрөөд байгаарай чи цагдаа юмуу гэнээ

Өвөө эмээгээ би "миний хоёр амьд бурхан" гэж дуудаад загнуулдаг юм5 сар 19. 17:51

"Өвөө эмээгээ би "миний хоёр амьд бурхан" гэж дуудаад загнуулдаг юм. Эмээ "бурхан байхдаа яахав дээ" л гэдэг

Өчигдөр би нөхөртэйгөө маргалдаад аавын гэрт цүнхтэй хувцасаа аваад гүйгээд ирлээ5 сар 18. 11:03

Өчигдөр би нөхөртэйгөө маргалдаад аавын гэрт цүнхтэй хувцасаа аваад гүйгээд ирлээ. Ээж намайг тайвшруулах гэж хичээнэ

Номын сан, Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх албыг юу нэгтгэдэг вэ?5 сар 17. 8:22

“НОМЫН САН” + “ШҮҮХИЙН ШИЙДВЭР ГҮЙЦЭТГЭХ АЛБА” энэ 2 тэс өөр хоёр байгууллага, ажил үүрэг, бүтцийн хувьд тэс өөр. Харин биднийг юу нэгтгэдэг вэ? Мэдээж, номонд дуртай хүмүүс мөн мэргэжилдээ хайртай номын санчид. Манай номын санд урагдаж элэгдээд үйлчилгээнд гаргах боломжгүй, хавтасгүй болсон номнуудыг ШШГА-д хүмүүжиж байгаа хүмүүжигч нар яаж засаж сэлбэж өгсөнийг хар даа. Тэд ном бүрийг хавтаслаад, үдээслээд, өөрсдөө зурж чимэглээд, дээрээс нь монгол бичгээр нэр хаягийг бичжээ

Бурханлиг бяцхан авьяастан5 сар 16. 8:58

Телевизийн ярилцлагад орж байхдаа сурвалжлагчид “Та нар надаас олигтой юм асуугаад ярьчихаач” хэмээн хэвлүүхэн ярьж суусан хэрсүү хүүг монголчууд андахгүй болжээ. Гавьяат жүжигчин, дуучин С.Батсүхийн дуунуудыг дуулж хүмүүсийн хайрыг татаад буй Б.Бат-Энэрэл хүүг энэ удаагийн “Амьдралын тойрог” буландаа урилаа

Шинэ мэдээ

Италийн үзэсгэлэнт бүсгүй Моника Беллуччи3 минут 51 секундын өмнөХудлаа мэдээлэл байх нь7 минут 6 секундын өмнөХэрээ хог цуглуулах ажил эрхэлнэ10 минут 15 секундын өмнөМалайзийн нарийн боовчид батгатай тортоор алдаршиж байна13 минут 56 секундын өмнөТаргалалт таны өдөрт тутамдаа хэрэглэж буй хоол хүнснээс шалтгаалдаг гэдгийг мэдэх үү17 минут 56 секундын өмнөGame of Thrones-ын од бүсгүй алдартай дуучин залуутай гэрлэнэ21 минутын өмнө"Мөргөлдөөн дундаас олон улсын шинэ эмх журам гарах эсэх"-ээр геополитикчид хуралджээ25 минут 43 секундын өмнөНаснаасаа залуу, овор багатай харагдахад туслах долоон арга31 минут 9 секундын өмнөАмерик Оросын ялгаа...37 минут 23 секундын өмнөОрон орны шилдэг залуус Сочи хотод нөхөрсөгөөр өрсөлдөж байна43 минут 29 секундын өмнөГоломт банк Нидерландын Hands-On B.V коампанитай хамтран ажиллах гэрээ байгууллаа46 минут 17 секундын өмнөХайр дурлалд гадаад төрх хамаагүй гэдгийг харуулж чадсан хосууд49 минут 54 секундын өмнөХуурнин шуугигчид53 минут 50 секундын өмнөБодит амьдрал дээрх ”Бенжамин Баттонууд”58 минут 25 секундын өмнөТ.Мөнхтунгалаг: Олон нийтийн зөвлөл хяналт шалгалт хийх эрхгүй1 цаг 3 минутын өмнөДугарсүрэнгийн Оюунболд агсны нэрэмжит тэмцээн боллоо1 цаг 6 минутын өмнөӨвөр монголчууд бол “хужаа” биш1 цаг 7 минутын өмнөLouis Vuitton брэндийн загварын шоуг анх удаагаа африк гаралтай америк модель нээлээ1 цаг 10 минутын өмнө2017 оны хуримын шилдэг 30 фото зураг1 цаг 14 минутын өмнөШөнийн тарифын хөнгөлөлт1 цаг 18 минутын өмнөХойд Солонгосын хакерууд Их Британийн телевиз рүү халдах гэж оролджээ1 цаг 21 минутын өмнөДэлхийн II дайнаас 669 хүүхдийн амийг аварсан Англи эрхэм1 цаг 29 минутын өмнөЖ.Эванстыг илүү үнэлсэн санал1 цаг 36 минутын өмнөИракийн засгийн газрын цэрэг Киркук хотыг авч курдчууд зайлан оджээ1 цаг 40 минутын өмнөӨчигдрийн онцлох фото агшинууд1 цаг 43 минутын өмнөСайхан зүйлийг бодож ирээдүйгээ өөдрөгөөр хараарай1 цаг 46 минутын өмнөАйл гэрт зовлон дууддаг Феншуйгийн байрлалууд1 цаг 52 минутын өмнөТрампыг элэглэсэн зурагт хуудсууд Сөүлд цацагдах болжээ1 цаг 56 минутын өмнөИрина Шэйк эрчүүдийг хэрхэн уургалдаг вэ2 цагийн өмнөХөхний даруулга худалдан авахдаа заавал шалга2 цаг 5 минутын өмнө
© 2008 - 2017 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан. "ЭДИМVVН" ХХК.