Өгүүллэг

"ДОРНЫН ЭГШИГЛЭНТ АЛТАН АЯЛГУУ"9 сар 17. 14:25

Анхны цас унаж, айлууд өвөлжөөндөө буухын цагт ачаа хөсөг харгалдсан намрын уварч цуварсан их нүүдлийн ард шивээ ганхсан шаргалхан талд Бөтөөрий уул гав ганцаараа сүүмэлзэн хоцорно. Таваг нь халсан атан тэмээд нэвт шувт гулс гулс алхалсаар их талын хаяа руу нүүдэл тонгойхын алдад өөжинд суусан хүүхдийн нулимстай нүдэнд мөнөөхөн хөвхөр хөх уулс адуу дагасан чөдөртэй ганц бүгээн морь шиг тэнгэр, газрын савслаганд бүдчин дэгсээр бараа тасарна

Өнөөдөр маршал Ю.Цэдэнбал агсны мэндэлсэн өдөр9 сар 17. 12:40

Миний мэдэх Бал дарга   Манай ард түмний хайрт удирдагч Ю.Цэдэнбал асан Монголын түүхэнд хамгийн олон жил буюу сангийн сайдаас нь өгсүүлээд 44 жил төрийн жолоог барилцсан хүн гэдэгтэй хэн ч маргахгүй. Монголын эзэнт гүрнийг анх эмхлэн байгуулсан их хаан эзэн Чингис 21 жил хаанчилж, дараа нь гуравдахь хүү Өгөөдэй залгамжлан 12 жил, ач хүү Хубилай 34 жил гэх мэтээр түүний дараа дараагийн үр удмын их бага хаадууд үүнээс олон жилээр бидний үеийг хүртэл төрийн тэргүүнд сууж байсангүй. Энэ гашуун үнэн нь атаач жөтөөч олон хүний зүрхэнд одоо хүртэл шар ус хуруулдаг ч байж магадгүй.  Хэдий дэргэд нь хамт ажиллаж амьдарч яваагүй ч өчүүхэн миний судалж ойлгож, мэдэж мэдэрснээр энэ хүн тухайн цаг үед аргагүй өөрийн төрөлхийн авьяас билэг, мэдлэг чадвар, хичээл зүтгэлээр тасархай байсан учир дээдчүүд болон дэргэдэх нөхдөдөө үнэлэгдэж энэ олон жил алдаа дутагдал гаргахгүйгээр түүхэн хэцүү цаг үеийг туулан улс эх орныхоо тусгаар тогтнол бүрэн бүтэн байдлыг хадгалан авч үлдсэн гэдэгт би эргэлздэггүй.    Бал даргыг ардчиллын он жилүүдийн эхээр учиргүй буруутган муулж тэртээ тэргүй хүний газар цөлөгдөн хоригдож байсан түүнийг тохуурхан доромжилсоор нүд аньсан хойно нь ч ясыг нь өндөлзүүлж байсанд одоо зарим хүмүүс ичиж нүүрээ хийх газаргүй явдаг болов уу гэж боддог юм. Эхнэр Анастасия Ивановна нь Алтан өлгий дэх түүний шарилын дэргэд хэлсэн эцсийн үгэндээ ”...Миний ханийн хийсэн бүтээснийг монголын ард түмэн үнэлэх цаг нь тун удахгүй ирнэ...” гэж итгэл төгс хэлж байсан дуу нь одоо ч чихэнд сонсогдох шиг.  ЗХУ тэргүүтэй дэлхийн социалист систем хэмээх зуу зуун сая, тэрбум хүнийг нэгтгэсэн  хоорондоо угсраатай хүчирхэг том жижиг дугуйнууд араа шүд нь тачигнан эргэж байлаа. Үүний нэг жижигхэн араа нь монгол улс байсан бөгөөд хуйлран эргэлдэх энэхүү агуу механизмыг ухраах, зогсоох тэр бүү хэл хурдыг сааруулах хүч хаа ч байгаагүй билээ. Түүнийг сөрөх гэсэн өчүүхэн төдий оролдлого ямар эмгэнэлтэйгээр төгсөж байсныг ардын хувьсгалын гэгдэх эхний жилүүдэд долоон төрийн  тэргүүнээ алуулж сор болсон гурван түмэн иргэдээ булшлуулж байсан бидний үе хэзээ ч мартахгүй ээ. Бал даргын онцгой чанар гэвэл тэр хүн тухайн тэр л цаг үеийн захиалгаар “бий болж” түүндээ хэлбэршгүй тууштай үнэнч байсанд оршино.  Кремлийн эрх баригчид анхнаас нь залуу Цэдэнбалыг “халамжиндаа авч” гарын дороо байлгах бодлого явуулж байсан авч сүүлдээ “социалист интернациональ” гэгч үзэл санааны хүрээнд үзүүлэх тэдний дарамт шахалтын эсрэг тэмцэж эхэлсэн учир арга буюу хүчээр зайлуулан Москвад гэрийн хорионд байлгаж байгаад зүйл дуусгасныг  бид сайн мэдэх билээ. Тэр үед түүнд Москвагаас тулгаж байсан ЗХУ-тай бүх талаар ойртон нягтрах бодлогыг улс төр эдийн засгийн хүрээнд яаж эсэргүүцэж байсныг  ерөнхий сайд асан Д.Бямбасүрэн гуайн дурсамжинд тодорхой өгүүлсэн байдаг. Тэрээр өөрийн зарчимч шударга зан чанартаа эхнээсээ эцсээ хүртэл тууштай байж чадсан хүн юм.  1963-1966 онд хэрэгжсэн Ю.Цэдэнбалын гарын үсэгтэй  "БНМАУ-д ажиллаж, амьдарч, суурьшсан Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын бүх иргэдийг БНМАУ-ын нутаг дэвсгэрээс хөөн гаргах тухай." Тогтоолыг Хятадууд эрс эсэргүүцэж, Монголын элчин сайдын яамны гадна "Цэдэнбалын нохойн толгойг хага цохь" гэж бичиж, Хятадын удирдлага болох Мао Зедун, Жоу Энь Лай нар "Нөхөр Цэдэнбал дипломат ёсыг уландаа гишгэж байна." Гэх мэтээр шүүмжилсэн өнгөтэй захиа илгээсэнд манай орны удирдагч Ю.Цэдэнбал: "Би дөөрсдийн тусгаар тогтнол, бие даасан байдал, үндэсний эрх чөлөөгөө ямагт хамгаалах болно." гэсэн хариу илгээж байжээ.   Бал дарга багаасаа ядуу зүдүү амьдрал туулж өнгөрүүлсний хувьд эх орон, элгэн саднаа богино хугацаанд өөд татахын тулд өөрийн хүч авьяас билгээ дайчлан ажилладаг байсныг харуулах олон баримт бий. Тэрээр өөрийнхөө бага насыг дурсан ярихдаа “Тэр үед манай нэг авга ах Улаангомын хүрээнд шавилан суудаг байсан юм. Би түүнийг дагаад сайн лам болохыг үнэхээр хүсэж байсан боловч манайх чинь ам бүл олуулаа, амьдрал ядуу хувцас хунар муутай байлаа шүү дээ. Надад лам дээл байгаагүй учир хүсэл маань хойшлогдож танхимд \сургуульд\ орчихсон. Би танхимд орохдоо тун дургүй байлаа. Гурван ч удаа оргож баригдаж билээ. Сүүлийн удаад баригдахдаа багшаасаа тун айж байлаа. Гэтэл багш маань зодсонгүй, харин нэг домбон ёотон өгөөд толгойг минь илж дахиад ингэж битгий оргож босож байлдаа гэж билээ. Би ч үнэхээр баярлаж дахиж оргоогүй шүү” гэж ярьж байжээ. Энэ хүнийг хар багаасаа хайрлан хүндэтгэж явдгийн хувьд түүнтэй хамран зүтгэж улс эх орноо гэсэн нэгэн сэтгэл зүрхээр ажиллаж амьдарч явсан хүмүүсийн дурсамжтай танилцаж заримтай нь уулзаж учирч ярилцаж явахад түүний тухай ам нэгтэй өгүүлэх хэд хэдэн чухал чанарууд байдаг юм билээ.  Цэдэнбал гуайд одоогийн төрийн өндөрлөгийнхөн шиг албан тушаалаа ашиглан хувийн ашиг хөөцөлдөх тухай санаа  бодол толгойд нь нэг хором ч төрж байгаагүйг түүх баталдаг. Түүнд хувийн өмч гэж юу ч байсангүй, тэрээр ухамсарт бүхий л амьдралаа эх орныхоо буюу бидний төлөө зориулжээ. 1988 онд буцаж ирээд хувийн эд хогшлоо аваад буцахад нь түүнийг ихээхэн зүйл эх орноосоо авч явах гэж байна гэж хардан ачааг нь дээрээс зориуд зохион байгуулан гаалийн үзлэгээр дахин оруулахаар болжээ. Дарга тэр үед өөрт нь бэлгэнд өгсөн байсан бүх буу сэлэм, мөнгөн аяга зэрэг үнэт эдлэлүүдийг улсын эрдэнэсийн сан, НАХЯаманд тушааж, үлдсэн зүйлүүдээ нэгэнт боож баглачихсан байж. Гэрийнхээ хуучин тавилгыг хүртэл сангийн яамаар үнэлүүлэн тэр үеийн ханшаар 13 мянган төгрөг тушааж, таван тоннын чингэлэгт ачуулахаар бэлдүүлэн жагсаалтыг нь гаргасан байж. Өвгөн үүнд нь өчүүхэн ч уурлаж уцаарласангүй харин энэ үзлэгт ихэд талархаж бүх зүйлээ дахин задлан үзүүлтэл тэдний сэжиглэж байсан бараанд юу байсан гээч. Хорин цаасан  хайрцагт нь дан ном, үлдсэн хэдэн хайрцагт хуучин хувцас ор дэрний цагаан хэрэглэл байжээ. Итгэмээргүй байгаа биз?  Түүнд тэр үеийн зүүн Европын зарим удирдагчид тухайлбал Румыны Чаушеску шиг Швейцарын банкинд хэзээ нэгэн цагт хэрэг болно гэж байршуулсан нэг ч доллар байсангүй. Ямар сайндаа тэр үед Филатова гуайг хүүхдүүдтэйгээ даргыг оршуулах гэж ирээд гурав хоноод буцахад нь  манайхан буудал, байр хоолны мөнгө гэж 30 мянган төгрөг нэхэж шогтож байхав.  Түүнийг нь төлөх мөнгөгүй хөгшин, монгол дахь ЭСЯ-наасаа зээлж дараа нь увуу цувуу тэтгэврээсээ төлж барагдуулсан юм билээ. Даанч ичмээр шүү. Өөрийгөө улс орноо хөгжүүлэх үйлсэд бүрэн золиосолж чадсан ганцхан хүн. Түүнд хувийн гэх амьдрал бараг байсангүй. Бусадтай адил зугаа цэнгэл хөөх мөч заяа түүнд оногдсонгүй. Эргэн тойрон харуул хамгаалалт, идэх хоол, ярих уулзах хүнийг нь дэргэд нь үргэлж цагдах хатуу орос эхнэр ийм л “халамж” нүдэнд бууна. Тэрээр ан гөрөө хийх ч юм уу тоглож наадаж хайран цагаа өнгөрөөнө гэхээс ёстой толгойтой үс нь арзайдаг байж. Дарга мэдлэг боловсролоо байнга дээшлүүлж чөлөөт цагаараа ном л уншиж тархиа “амраадаг” байж. Түүний үлгэр жишээгээр ажиллахаар олон хүн хичээж байсан авч хоногт гурав дөрөвхөн цаг унтаад “амарсан болчихдог” чанарыг нь тухайн үеийн хэнбугай ч дагаж дууриаж чаддаггүй байсан гэх. Тэдний хувийн номын санд арав гаруй мянган ном байсан талаар комиссаруудын дурдатгалд байдаг юм билээ. Түүний аминаасаа илүү нандигнан хадгалж орсон гарсан хүн болгонд үзүүлэх дуртай үндсэн хөрөнгө нь ердөө л энэ номнууд байжээ. Тэр үед хамт ажиллаж байсан ерөнхий сайд асан Д.Содном гуай дурсамжиндаа “ Биднийг Цэдэнбалыг тойрон хүрээлж байсан гэдэг шалтгаанаар  найман жил хүртэл шоронд хорих ял төлөвлөөд прокурор хоёр жил мөрдсөн. Намайг яллах гэж байсан нэг зүйл нь Цэдэнбал гуайн хадгаламжийн мөнгийг Орос руу гуйвуулж, өөрт нь өгсөн хэрэг байлаа.   Тэр үед Цэдэнбал гуай улсад 40 гаруй жил ажиллахдаа авч байсан цалингаасаа банкинд хуримтлуулсан нэг сая төгрөг байсан юм. Хойно гэр бүлтэйгээ амьдарч байхдаа “тэр мөнгөө гуйвуулж аваад ашиглъя” гэсэн. Би Сайд нарын зөвлөлийн дарга байсан учраас зөвшөөрсөн. Хүн өөрийнхөө хувийн юмыг аваад ашиглъя гэхэд хориг тавина гэдэг юу гэсэн үг вэ. Хэрвээ хүний өөрийнх нь хувийн хөрөнгийг ашиглах эрхийг нь хаана гэвэл би өөрөө хүний эрхийг зөрчсөн хэрэгтэн болох байсан. Намайг буруу хэрэг хийсэн гэж шүүх шийд гаргавал шүүх өөрөө хүний эрхэнд халдсан шийд гаргасан болно шүү гэсэн тайлбар хэлдэг байлаа. Ямар нэгэн аргаар буруутгах гэж хоёр жил гаруй биднийг зовоосон доо. Дуудахаар нь очоод өнөөхөө л хэлдэг. Тэгж тэгж нэг юм дуусч нийслэлийн шүүхэд шилжүүлсэн. Шүүх авч үзээд ямар ч хэрэг хийсэн юм алга гээд хурал энэ тэр бололгүйгээр шийдээ гаргасан даа.  Ийм л муухай зүйл болж байсан юм. Ийм явдал болсныг одоогийн залуучууд мэдэж байх ёстой” гэсэн байдаг.  Бал дарга Эрхүүд сургууль төгсөж ирснийхээ дараахнаас 23 насандаа ядуу улсынхаа сангийн яамыг удирдан ажиллаж 1939 оны Халх голын дайнд монголын зэвсэгт хүчний арын албыг удирдан зохион байгуулах амаргүй ажилд томилогдон үүргээ гарамгай амжилттай гүйцэтгэжээ. 1940 онд хуралдсан МАХН-ын Х их хурлаас тэрээр МАХН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдож улмаар армийн комиссар цолтойгоор улс төрийн газрын даргаар хавсран томилогдож байжээ. Дарга бол хүн чанар ноён нуруугаа хэзээ ч алдаж үзээгүй хүн байсны нэг баримт бий.  Өөрт нь эцэг шиг нь ханддаг байсан маршал Чойбалсангийн гаргасан нугалаа, тахин шүтэж байсан асуудлыг Хрущевын шүүмжлэлийн адилаар сөхөн тавихыг  дээрээс нь Кремль, дэргэдээс нь хамтран зүтгэгч нар нь гарган дахин дахин  шахалт үзүүлэхэд тэрбээр “Тэр хүний алдаа оноо, алдар гавьяаг алсдаа түүхэн цаг хугацаа харуулна” хэмээн гүрийсээр байгаад асуудлыг дорвитой авч хэлэлцэлгүй бүр хөшөө дурсгалыг нь хүртэл хөндөлгүй байлгасаар бидний үед шилжүүлэн өгч чадаж байжээ. Би энэ хүнийг хар багаасаа хайрлан хүндэтгэж явдгийн хувьд түүнтэй хамтран зүтгэж, улс эх орныхоо төлөө гэсэн нэгэн зүрхээр ажиллаж явсан хүмүүсийн дурсамжтай танилцаж, заримтай нь биечлэн уулзаж ярилцаж явахад түүний тухай ам нэгтэй өгүүлэх хэд хэдэн чухал шинж чанарууд байдаг юм билээ. БХЯ-ны сайд асан Ж.Ёндон гуай нисдэг тэрэгтэй  чоно хөөж яваад осолджээ. Үнэ цэнэтэй онгоц эвдсэн хэрэг мандан Санжийн Батаа тэргvvтэй тургай комисс томилогдож,. МАХН-ын УТТ-оор оруулан "зад авч" байтал Ю.Цэдэнбал дарга ам нээж “Чи тэгээд тэр чоноо алж чадсан уу” гэж асууснаар Товчооныхныг хөгжөөж уур амьсгалыг зөөлрvvлсэн аж. Ингэснээр эцсийн шийдвэр нь уг онгоц хуучин муу, актлах хугацаа нь болсон эд гэж vзээд төлбөр ялбаргvй салж, Ёндон генерал цол бууран, Цэргийн дээд сургуулийн захирал болсон тvvхтэй.  “Бидний дунд Цэдэнбал шиг мэдлэг боловсролтой хүн байгаагүй” гэж улс төрийн товчооны гишүүнээр олон жил хамт ажилласан Майдар гуай дурссан байдаг. Бал даргад эх орон ард түмэндээ мартагдахааргүй байгуулсан гавьяат үйлс олон буй. Үүний дотроос онцгой нэг зүйл бол бүх нийтийн боловсрол. Энэ хүний  ач гавьяагаар бичиг үсэггүй таг сохор мэт ард түмэн богино хугацааны дотор нийтээрээ бичиг үсэгт тайлагджээ. Дөчөөд оныг хүртэл цаасан дээр бичсэн захидал бичгийг уншдаг хүн хөдөөд ховор байсан учир айл саахалт руугаа тавь жаран км газар давхилддаг байсан гэдэг. Бүх нийтээр бичиг үсгийн боловсролтой болгосон оронд олгодог ЮНЕСКО-гийн тусгай шагналыг 1970 онд манай улсад олгож байжээ. Энэ бол том үзүүлэлт. Тэрээр дайны хүнд бэрх жилүүдэд буюу 1942 онд ЗХУ-ын тусламжаар МУИС-ыг байгуулж монголын үрс эх орондоо дээд мэргэжил эзэмших үүд хаалгыг анх нээж байсан юм. Түүний эхнэр Анастасия Ивановнагийн хичээл зүтгэлийн үр дүнд хөдөөгийн сум бүрт цэцэрлэг ясли барьж байгуулж байсантай маргах хүн байхгүй болов уу. Бусад социалист оронтой харьцуулахын аргагүй хөрөнгө оруулалтыг ЗХУ-аас салгаж авч дөнгөдөг байж. Жил бүр улс ардын аж ахуйд шаардагдах хөрөнгөний 30 гаруй хувийг тэндээс шууд авч байжээ. газартариалан биеэ даасан салбар болж тариа ногоогоо өөрсдөө тарьж дотоодынхоо хэрэгцээг бүрэн хангадаг болсон юм. Эрчимжсэн мал аж ахуйн эхлэл тавигдаж мах сүүгээр төвлөрсөн газруудыг хангаж эхэлжээ. Түүний үед л хөдөөгийнхөн мотоциклтой, айл бүр  радио зурагттай болсонтой хэн ч одоо маргахгүй дээ. Ю.Цэдэнбал даргын хvсэлтээр тэр үеийн СЭВ-ийн удирдагчидтай зөвшилцсөний дүнд Ардчилсан Герман улс Улаанбаатарын мах комбинат, Хивсний vйлдвэр, Унгар Дарханы мах комбинат, Сонгино дахь биокомбинат, Румын улсын цирк, Болгар Чойбалсан хотын мах комбинат, Шарынголд хvнсний ногоо даршлах үйлдвэр, Польш хөнгөн бетоны vйлдвэр, цагаан тоосгоны завод, Чехословак улсаар  Дархан хотын цементийн завод, Улаанбаатар хотын арьс, ширэн эдлэлийн үйлдвэр байгуулж авсан нь манай эх орны хөгжил, дэвшилд ихээхэн хувь нэмэр болсон билээ.     Монгол улсын ерөнхий сайд асан Дашийн Бямбасүрэнгийн дурдатгалаас    Би Бал даргатай нэг их ойр дотно байгаагүй, олон удаа ч уулзалдаж байсангүй. Тэгэхдээ хэд хэдэн удаа түүнтэй албаны шугамаар уулзаж байсан тэр тохиолдлууд миний санаанаас гардаггүй юм. Анхны удаа энэ хүнтэй би 1969 оны 2 сарын 18-нд уулзсан. Тэгэхэд би статистикийн төв газар залуухан мэргэжилтэн, манай улс ардын аж ахуйн балансын зарим үзүүлэлтэнд дүн шинжилгээ хийгээд танилцуулга бичдэг байж. Манай эдийн засагт тэр үед гарч эхэлж байсан зарим алдаа оноог тусгасан эдгээр танилцуулгаа харьяа Сайд нарын зөвлөлд биш бүр Улс төрийн товчооны  гишүүдэд шууд явуулдаг байлаа.  Нэг удаа газрын дарга Цэнд гуай манай өрөөгөөр орж ирээд: - Бал дарга чамтай уулзана гэж байна шүү яах гэсэн юм бүү мэд гэлээ. Би тэр үед ихээхэн хөөрч энэ уулзалтанд бэлдэн цайны ганц костюмаа өмсчихөөд долоо хоног явлаа байдаггүй ээ. Уур хүрээд нэг өдөр нөгөөхөө сольж муу хуучин, бөгсөн дээрээ том гэгчийн нөхөөстэй өмдөө өмсчихөөд ажил дээрээ сууж байтал ажил тарах үеэр төв хороон дээр Бал дарга дуудаж байна гэх нь тэр. Хувцсаа ч сольж чадалгүй  төлөвлөгөөний комиссын нэгдүгээр орлогч Ренчинпэлжээ, сангийн сайд Содном, манай газрын дарга Цэнд гуай бид дөрөв түүн дээр ордог юм байна.  Дарга эхлээд алба ажлын талаар жаахан ерөнхий юм  асууж байснаа гэнэт: –Манай улс сүүлийн үед гадаад худалдаанаас нилээд ашиг олох юм, үүнийг та бүхэн юу гэж үздэг вэ гэлээ. Хүн бүр л өөр өөрийнхөөрөө хариуллаа. Намайг нэг муу мэргэжилтэн юу гэж тоогоо аж гэж бодож суутал дарга: –Чи юу гэж бодож байна гэж тулган асуув. Би нилээд сандарч байсан боловч, Ренчинпэлжээ гуайтай санал нэг байгаагаа хэлэхийн сацуу манайх аж үйлдвэрийн талаар нилээд хоцрогдсон болохоор хөгжингүй орны бараа манайд нилээд үнэ хүрдэгтэй ч бас холбоотой гээд туучихлаа. Гэтэл дарга нэг хэсэг дуугүй болсноо: -Та нар явж болно, Цэнд та хоёр түр үлд гэдэг юм байна. Тэгснээ над руу хандан: -Чи тэр улс ардын аж ахуйн балансыг яаж тооцож гаргадаг талаараа надад дэлгэрэнгүй яриадах гэв.  -Хэдий хугацаанд багтааж ярихав гэсэн чинь -Xичнээн л бол хамаагүй гэдэг юм байна. Тэгээд л эхэлчихсэн чинь бүтэн хоёр цаг гаруй энэ сэдвээр бид хоёр ярьчихсан байж билээ. Одоо эргээд бодоход төрийн тэргүүн хүн жирийн нэг муу мэргэжилтэнтэй одоо ингэж нарийн зөвлөлдөж ярьдаг болов уу гэдэгт би  эргэлздэг юм.   Түүний дараа 1970 оноос Үнэ стандартын улсын хороо байгуулах тухай асуудал яригдаж Жасрай гуай бид хоёр тогтоолын төсөл дээр сууж ажиллалаа. Бид хоёр ийм хороог дангаар нь байгуулах шаардлагагүй юм байна гэсэн дүгнэлт бичсэн  боловч намар нь ийм хороо байгуулах тухай шийдвэр гарч Жасрай гуайг даргаар нь намайг орлогчоор нь томилчихож билээ.  1976 оны 2-р сарын эхээр бидний хэсэг улсууд зөвлөлтийнхөнтэй бараа таваарын үнийн хэлэлцээр хийхээр Москва явлаа. Тэнд харилцан нийлүүлэх барааны үнийн талаар бараг гурван сар хэлэлцэн маргасан боловч нэгдсэн тохиролцоонд хүрч чадсангүй. Учир нь Зөвлөлтийн нөхдүүд манайхаас авдаг мал болон малын түүхий эдийн үнийг улам бууруулж тогтоогоод байсан хирнээ өөрсдийнхөө нийлүүлдэг өргөн хэрэглээний барааны үнийг нэмэхээр зүтгээд байсан учир бид хатуу байр суурин дээр гэдийгээд зогсчихсон хэрэг. Тэр үед Зөвлөлтийн талынхан Гадаад худалдааны яамны нэгдүгээр орлогч байсан Дорж гуайд улаан цайм намайг төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнээс гаргах санал тавьж байсан гэж ярьдаг юм.  Биднийг 5-р сард Москвагаас ирсний дараахан Цэдэнбал дарга дуудлаа. Би ч дотроо Зөвлөлтийнхөнтэй тохирч чадаагүй учир арга хэмжээ авахуулах цаг болжээ гэж бодсоор орлоо. Тэгэж бодох ч бас өөр шалтгаан байлаа. Урьд нь 1972 онд Эрдэнэтийн талаар оросуудтай гэрээ эхэлж байгуулж байхад бид байгалийн нөөц ашигласны төлбөр төлөх ёстой гэж тэдэнтэй маргаж бас бөөн юм болж байсан билээ. Тэр үед Сангийн сайд байсан Долгормаа, Бямбажав нар болон  Чимэддорж гуай нар байсан санагдана, бид нар үгсээд тогтоолд гарын үсэг зурахгүй гээд гүрийчихсэн юм. 1973 оны эхээр Эрдэнэтийн асуудлаар оросууд ирэхэд нь Очирбат бид хоёр бас зарим зүйл дээр зөвшилцөж чадалгүй бөөн юм болж байлаа. Түүнээс хойш бид нарыг зөвлөлтийнхөнтэй хэлэлцээр хийж чаддаггүй гэсэн яриа Улс Төрийн Товчооны зарим гишүүдийн дунд гарч байлаа. Тэр удаа дарга надад урьдаас харин Үнэ стандартын хорооны дарга болох санал тавьдаг байгаа даа. Энэ бол миний даргатай уулзсан хоёр д

Бурхантай бүү наймаалц9 сар 14. 11:15

Ажил бүтээгээд өгчинх, өвчин эдгээгээд өгчих гэж бурхантай наймаа ярьна. Залбирах нь хүртэл хариу нэхэлт, тахих нь хүртэл үр дүн горьлолт, мөргөх нь хүртэл ашиг сонирхол хүсэлт

“Үндэсний үзлийг эх оронч үзлээс ялгах хэрэгтэй”9 сар 13. 14:47

Монголын орчин үеийн утга зохиол болон монгол хэлний дүрмийг үндэслэгч, Ардын уран зохиолч, Төрийн гурван удаагийн шагналт, академич Цэндийн Дамдинсүрэнгийн 110 жилийн ой энэ онд тохиож байна.

Mонгол аав ээж нар хүүхдээ “Хүний дор орохооргүй хүн болгоно” гэж хүмүүжүүлдэг9 сар 12. 9:00

Mонгол аав ээж нар хүүхдээ “Хүний дор орохооргүй хүн болгоно” гэж хүмүүжүүлдэг. Үр дүнд нь жѳтѳѳрхүү, амин хувиа хичээсэн монгол хүн бий болно. Япон аав ээж нар хүүхдээ “Хүнд тѳвѳг удахааргүй хүн болгох сон” гэж ѳсгѳдѳг

Миний нэг танил эхнэр 3 хүүхдийнхээ хамт Америкт амьдрахаар явжээ8 сар 27. 13:35

Миний нэг танил эхнэр 3 хүүхдийнхээ хамт Америкт амьдрахаар явжээ. Дөнгөж оччихоод ажил төрөл ч олоогүй байтал нэг охиных нь шүд өвдөөд “аюул” болсон гэдэг

Сайн яваад ирээрэй цэн тогоруу минь8 сар 27. 13:15

Жил бүрийн зургадугаар сард Хэнтий аймгийн Биндэр суманд тогорууны баяр болдог уламжлалтай. Өнгөрсөн жил тус сумын Цагаан нуурын хөвөөнд 4.1 метр өндөртэй хамгийн том цэн тогорууны хөшөө боссон билээ

Гурван Хатагины нутгаар8 сар 23. 10:45

Тэмдэглэл   Нов ногоон нуга талаар наран ургах зүг довтолгож явахад "Ямар уудам юм бэ? Монголын тал нутаг" гэсэн дуу санаанд ургана. Бас "Эртний домог шиг буурал тал" гэсэн Д.Нямаа агсаны шүлгийн мөр ч орж ирнэ

“Чиний зөв өө”8 сар 16. 12:55

-Ta яаж хүмүүстэй муудалцаж, хэрэлдэлгүй аятайхан харьцаад байж чаддаг юм бэ? -Ямар ч хүн, юу ч гэж ярьсан би түүнд “Чиний зѳв ѳѳ” гэж хариулдаг юм -Шал тэнэг юм, юу гэж тийм юм байх билээ? -Чиний зѳв ѳѳ  \Нүүрномд бичигдсэн хошигнол\   Хүмүүс бидний хоорондын харилцаанд хэрүүл үүсгэж, зодоон болон хувиргадаг нэг шалтгаан нь алив зүйлийн талаар маргадахдаа заавал “ѳѳрийн зѳв” гэдгээ нотлох гэж зѳрүүдэлдэг  араншин мѳн. “Тэнэг мунхаг хүнтэй тэрсэлж бүү маргалдаж бай” гэдэг сургаал нь зүгээр нэг хэллэг биш аж

Бусдыг муулах нь түүний үйлийн үрийг хуваалцаж буй хэрэг8 сар 13. 9:46

Эрт цагт Энэтхэг газар нэгэн хаан өөрийн хурааж хуримтлуулсан үйлийн үрийг мэдмээр санагджээ. Тэгээд ойр ууланд суух Гэгээнтэнийг залж авчран учир явдлаа хэлбэл Гэгээнтэн: -За байз танд яаж ойлгуулая даа хэмээн хэсэг бодоод хэрвээ таны идэж барах ёстой үйлийн үрийг алим болгон харуулбал ийм байна гээд хоёр том уул овоо шиг алим үзүүлж гэнэ. Хаан ихэд цочирдон яаж идэж барах вэ, амар хялбар арга бий юу? хэмээн зөвлөгөө хүсчээ. Гэгээнтэн муу бүхэн амар хялбар сайн бүхэн хүчир хэцүү байдаг нь жам билээ

Үгтэй нөхөрлөсөн 46 жил8 сар 6. 11:33

Ч.ҮЛ-ОЛДОХ Дэлхийн том улс, үндэстнүүдтэй харьцуулахад Монгол минь жижиг, бид цөөхөн. Гэвч өргөн их Азийн цээжинд улс минь оршиж, бид Монгол хэмээн дуудуулж, монгол хэлээрээ ярьж, бичиж байгаа нь бахархал

Гандангаа Пирамид шиг байлгасан бол...8 сар 3. 10:50

Өв соёлоо байгаагаар нь хадгалж, үнэт зүйл болгон хүн төрөлхтний оюун санааны оргилд залж чадсан ард түмэн хүчтэй байдаг. Жилд хэчнээн сая жуулчдыг татаж байдаг дэлхийн гайхамшгууд үүний тод жишээ юм. Египетийн Пирамид л гэхэд хаанахын хэнбугай хэдэн ч удаа очиж үзээд уйддаггүй

Миний нэг танил залуу АНУ д их л удаан ганцаараа ажилласан юм7 сар 30. 11:12

Миний нэг танил залуу АНУ д их л удаан ганцаараа ажилласан юм. Нэг л ѳдѳр шийдвэр гаргаад Монгол руугаа буцсан түүнийг Монголдоо очоод хорт хавдрын улмаас нас нѳгцсѳн гэж сонссон

Засуулын тухай задгайхан яриа7 сар 27. 9:33

Эрийн гурван наадмын үеэр элдвийн юм гардаг боловч сүүлийн үед засуулын талаар задгай яриа их болов. Уг нь засуул уламжлал болон үүргээрээ бол бөхдөө зааж тусалдаг хүн юм

Р.Эмүжин: Ерөөсөн нь мэнд болтугай, ерөөлгөсөн нь энх болтугай!7 сар 25. 11:38

Усны нөөц багатай явсныг ч яана, Шаргын говийн халууныг ч хэлэх үү, Олонбулагийн худаг дээр саатахаас өөр арга байсангүй. Малаа усалж буй өвөө, ач хүү хоёртой таарлаа

Лодонгийн Түдэв: ХӨГНӨӨСТЭЙ ИСЭЭНҮҮД7 сар 25. 11:20

Нэг. Дээшээ доошоо хоёрХүн эхээс төрөхдөө доошоо унаад дараа нь дээшээ босдог

Сайн сургууль хүний бүх насны амьдралыг өөрчилдөг7 сар 24. 13:07

Би ийм нэртэй нийтлэл санамсаргүй байдлаар олж уншсанаа хэрэгтэй гэж бодсон учраас Монгол залуучууддаа зориулан өөрийнхөө үгээр эх хэл рүүгээ тоймолж орууллаа. Үнэндээ эх нийтлэлийн гарчиг “Нэртэй сургуульд орсны дараа хүмүүсийн хоорондын ялгаа хүн-нохойны ялгаанаас ч их байдгийг ойлголоо.” (Эх нийтлэл нь хятад хэл дээр Бээжинд төрж өссөн, АНУ-д их сургууль төгсөж, Волстритэд ажилладаг хүн бичсэн болно.) Хүмүүсийн “Их сургуульд сураад ч яадаг юм? Тэр айхтар Бээжингийн их сургууль төгссөн нөхөр гахайн мах зарж, Цинхуа төгссөн нөхөр манаач хийгээд л явж байна даг. Хэн ч байсан бүгд доороос эхлэх нь тодорхой

Г.Галбадрах: “Бэлэг цуглуулах” гэдэг зовлон7 сар 21. 14:48

АНУ д түр хугацаагаар ирээд буцаж байгаа хүмүүст “бэлэг цуглуулах” гэдэг зовлон бий. Буцаж очоод бэлэг ѳгѳх хүмүүсийнхээ нэрийг жагсааж бичнэ

Монгол монголоо барьж идэх юмаа гэж...7 сар 21. 12:26

7 сарын эхээр Бусаны нэгэн томхон буудлаас 5 монгол эмэгтэй ажил хийж байгаад хоолонд орох цаг дээрээ баригдсан шуугиан хавиар нэг тархаад хавийн монгол эмэгтэйчүүд маань айж гүйлдэн зарим нь ажлаасаа гаран сандралдсан. Миний бие тэрхүү баригдсан нөхдүүдтэй холбоотойн улмаас хэд хоног л гадаад иргэдийн харьяатын албаны 5 давхарт өнжих шив

Хорт хавдар эмчлэх туяаны аппарат бороо, үерийн улмаас ажиллагаагүй болжээ7 сар 20. 12:30

Хавдар судлалын үндэсний төвд гурван жилийн өмнө гурван сая долларын хөнгөлөлттэй зээлээр худалдан авсан хорт хавдар эмчлэх туяаны аппарат бороо, үерийн улмаас ажиллагаагүй болжээ. Туяа эмчилгээ хийдэг учир ийнхүү доод давхарт байрлуулсан байсан бөгөөд нэг ч удаа эмчилгээнд хэрэглээгүй, цоо шинээрээ байсан байна. Аппаратыг засахад 400 мянган доллар шаардлагатай

Шинэ мэдээ

Нийслэлийн Эрүүл мэндийн газрын 80 жилийн ойд зориулсан эрдэм шинжилгээний хурал боллоо26 минут 2 секундын өмнөҮерийн улмаас амиа алдагсдын тоо нэмэгдэх төлөвтэй байна31 минут 2 секундын өмнөХакухо М.Даваажаргал Осака Наоми, Стивен Сигал нарт шагналын мөнгөнөөсөө бэлэглэжээ32 минут 18 секундын өмнө2 минутын дотор шүдийг цайруулах жорууд36 минут 2 секундын өмнөИрээдүйд хүмүүс Ангараг руу аялах боломжтой41 минут 2 секундын өмнөКофег уухаас гадна амьдрал ахуйдаа хэрхэн ашиглах вэ46 минут 2 секундын өмнөКим Жөн Унд дурсгалын медаль бэлэглэжээ51 минут 2 секундын өмнөОтгонтэнгэр буюу Очирваань хайрханы тухай56 минут 2 секундын өмнөАнгли хэлний дуудлагаа сайжруулахад туслах шалгарсан 12 дуу1 цаг 2 минутын өмнөБэлгийн дарамт үзүүлсэн солонгос найруулагч ял сонслоо1 цаг 7 минутын өмнөОрон сууцны түлхүүр гардууллаа1 цаг 12 минутын өмнөАюулгүй байдлын албаны орлогч даргыг авлигын хэрэгт шалгаж байна1 цаг 17 минутын өмнөОрчин цагаас дүрвэгсдийн орогнох газар1 цаг 22 минутын өмнөНэгхэн шөнийн дотор биеэс хортой бодисыг гадагшлуулах итгэмээргүй арга1 цаг 27 минутын өмнөОсака Наоми:“Сүмо анх удаа үзэж байна. Гоё байлаа. Хакүхо их күүл залуу юм”1 цаг 32 минутын өмнөНоён Бондгорын эхнэр Золзаяа дахин Монголчуудыг гайхшрууллаа1 цаг 37 минутын өмнөАНУ Оросын ИЛ-20 онгоцны сэгийг олоход туслахад бэлэн байна1 цаг 37 минутын өмнөМалайзийн ерөнхий сайд асан эрх мэдлээ урвуулан ашигласан хэргээр баривчлагджээ1 цаг 42 минутын өмнөЖүдо бөхийн ДАШТ эхний өдөр Шууд1 цаг 47 минутын өмнөЮНЕСКО: Бразилийн музейг сэргээн босгоход олон1 цаг 52 минутын өмнөРэппер Дрэйк 14 настай охиныг эргүүлж эхэлжээ1 цаг 57 минутын өмнөЭнэ өдөр дэлхийн түүхэнд2 цаг 2 минутын өмнөИрэх жилээс дэлхий зэсээр “өлсөх” үү2 цаг 7 минутын өмнөMiss Tourism World-2018” тэмцээнд Г.Чинсанаагийн амраг оролцож байна2 цаг 12 минутын өмнөСүхбаатарын нутгаар хүйтэрч салхины хурд ширүүсэж байна2 цаг 17 минутын өмнөПодольски Хакүход шигшээ багийнхаа өмсгөлийг бэлэглэв2 цаг 22 минутын өмнөНөхцөл байдалд тохируулан ажиллах нь амжилтад хүрэх үндэс болно2 цаг 27 минутын өмнөГ.Энэрэл: Миний талаар худал мэдээллүүд яваад байна2 цаг 32 минутын өмнөУИХ-ын дарга М.Энхболд: Манай орны олон мянган эмэгтэйчүүдэд ажлын байр бий болгохыг зорьж буйд талархаж байна2 цаг 37 минутын өмнөС.Амарсайхан: Авто зогсоолын тоог нэмэгдүүлнэ2 цаг 42 минутын өмнө
© 2008 - 2018 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан.