Түүхийн хуудас

Баянцогт уулын түүх8 сар 15. 10:30

Баян Цогт уул нь урьд нь адгийн хар хошуу гэдэг нэртэй байжээ. Энэ нь Баатар бэйлийн хошууны гол тахигддаг уул юм. Энэ уул Баянцогт хэмээх нэртэй болсон учир нь: Энэ хошуу анх үүсэхдээ маш ядуу хөрөнгө чинээ муутай байжээ.Хошуу нутгаа яаж баян чинээлэг болгох вэ гэж хошуун ноён боджээ

Өвөг түрг хэл ба “ПА” түрг хэл8 сар 14. 14:25

“Өвөг түрг хэл” гэж байгаагүй, хэлээ мэдэхгүй монголчууд гэж байна. С.Сэргэлэн. Өдгөө Ази европийн дийлэнх хүн амын өгүүлрүн: “VII-VIII зууны түрг уйгурчуудын үлдээсэн хадны бичээс монголчуудтай огт хамаагүй

Аймаг8 сар 9. 13:15

(Могойн Шинэ усны Уйгур бичиг). “Овог аймгийн мөн чанарыг мэдэх нэг нь түүхэндээ үл төөрнө”. С.Сэргэлэн Судлаач миний бие НТӨ II зуун НТ XIII зуун хоорондох аймгийн тухай өгүүлсэн харийн болон өөрийн эх сурвалжуудыг нийлүүлэн судалж буй нэгэн болно

Та үүнийг мэдэх үү: Заг Байдрагын хүрэн бэлчир8 сар 2. 10:37

Хүрэн бэлчир нь Баянхонгор аймгийн төвөөс 170 км, Заг сумын төвөөс 15км зайд байрладаг

Та үүнийг мэдэх үү: Дэлүүн болдог7 сар 31. 11:17

Хэнтий аймгийн Дадал суманд байх Чингис хааны төрсөн нутаг гэгддэг. Монголын түүх судлалд Тэмүжиний төрсөн газрыг тодруулан тогтоох ажил хүндтэй байр эзэлсээр иржээ

Дайны онгон сахиусууд буюу Монголчууд7 сар 30. 12:03

  ДАЙНЫ ОНГОД САХИУСУУД БУЮУ МОНГОЛЧУУД.........Монголчуудын дайтах урлагийн талаарх зарим мэдээлэлХүч хуралдуулахЧингисийн цэрэгт 1205-1209 оноос Тангуд, 1210 оноос Онгууд, 1211 оноос Кидан, Уйгур, Харлуг, 1214 оноос хойш хятадаас орсон зүрчидүүд монголын цэрэгт байлдах болсноор олон үндэстний арми бүрдэж эхлэв. 15-60 насны эрчүүдийг татах ба зарлиг ирсэн үед бэлэн байх хөнгөн морьт цэрэг байв. Харин шадар жишигтэн цэрэгт түмт, мянгат, зуутын даргын хөвгүүд, бие чийрэг, ухаан цэлмэг энгийн ард ч байдаг байв. Мянганы ноёдын хөвгүүд 10 нөхөр, нэг дүү, зуутын 5 нөхөр, нэг дүү, аравт ба сул иргэнийх 3 нөхөр нэг дүүтэйгээ унаатайгаа ирж хэрэглэх юмаа харъяалах мянганаас гаргуулна. Чингис 8000 торгууд, 2000 хорчин нийт 1 түмэн хишигттэй байв. Дунджаар өрх бүр 1-2 цэрэг гаргахад нийт хүн амын 10% буюу 9 түмэн морьт цэргийн чадвартаа ерөнхийдөө гадагш аян дайн хийх болсноос хойш· Дагаар орсон улсуудын цэрэг. · Олзны цэрэг /тэргүүн эгнээнд гаргах, инженерийн цэргийн үүрэг гүйцэтгэх, бэхлэлт сайтай хотудыг довтлох/Тэд эрх чөлөөгөө энэ маягаар олж авдаг байв.· Монгол жанждын ур чадвар, өршөөл энэрэл нь эзлэгдсэн орноос цэргүүд сайн дураараа ирэх нөхцөл болж байв.· Эзлэгдсэн орны хүн амд цэргийн алба ногдуулна.· Вассал орон цэрэг гарган жигүүр болох ёстой. Ж нь’ Солонгос, Японы эсрэг дайнд , Армян, Гүржүүд, Палестины эсрэг дайнд оролцож байв.· Баян айлын ганц бол өөрийн өмнөөс өрөөлийг хөлсөлж болох зарчим Юан гүрэнд үйлчилж байв.· Ялтныг суллан цэрэг болгож байв./Японы эсрэг дайн г.м/Эдгээр аргаар Монголын эзэнт гүрэн цэргээ нөхөж байсан ба аюулгүй байдлын үүднээс байнгын болон дайчилгааны цэргийн тоог нууцалж байв.ЗэвсэглэлДундад зууны монголын хүнд морьт цэрэг нь 2-3 хум тус бүр 30 сумтай 2-3 саадаг., махир сэлэм, дайсныг жадлах, дэгээдэх сэрвээт жадаар зэвсэглэж мод, шир, төмөр, халх бамбайн арьс, мяндас, ширмэл, гархин хөө хуяг, ялтас- ширэН дуулгатай байжээ. Хөнгөн морьт цэрэг нь урт хөнгөн жад, хурц ясан ба төмөр зэвтэй нум сум хэрэглэж, цэрэг бүр ташуур ,бугуйл ганзагалж, хэт хутга,хуурай, шөвөг,билүү, зүү утас биедээ авч явдаг байжээ. Нумын урт нь 120 см , 30-60 кг татах хүчтэй, 180-270 м-н тусгалтай байсан нь Европуудынхаас даруй хоёр дахин тлүү аж. Сумны зэвний өргөн нь 3-5 см,урт нь 14-15 см байжээ. Сумны үзүүрт могойн хор түрхэх ба 20-30 алхамд хуягийг нэвт харвана, алдах нь үгүй.Махир сэлэм нь нэг метр урт, 3- 3,5см өргөн агаад хөнгөн, хүч шаардалгүйгээр үзүүр хүртэл зүсдэг байна. Жад нь 2-3 м урт, маш хатуу хулсаар хийгддэг бөгөөд улаан зос түрхэж дайсандаа сэтгэл зүйн цохилт өгдөг байсан гэнэ. Тэр үед өрнө дахин ийм зэвсэг байсангүй. Дуулга нь эхэн үедээ арьсан, дараа нь төмөрлөсөн эцэст нь дан төмрөөр хийгдэх болжээ. Төмөр бамбайн зэрэгцээ, арьсаар бүрсэн модон бамбай нь 30 см голчтой бөмбөгөр хэлбэртэй, уян хатан, бөх бат модны мөчрөөр сүлжиж олон өнгийн утсаар хээлэн хийж, голд нь толь суулгасан байна. Мөн 96 см өргөн, 140 см ч өндөр бамбай ч хэрэглэнэ. Дээлээ хатуу шир, төмөр ялтсаар хуяглан байлдаанд өмсөнө. Олон төрлийн хуяг давхарлаж өмсдөг нь чийрэг, бяртайг нь гэрчилнэ. Гутлаа бас хуяглана. өвөл нь үстэй дээл,дах дэхтий өмсөнө. Зун нь цув өмсөж, даавуун буюу арьсан майханд амьдарна. Ус гатлахдаа арьсан тулманд зэвсэг хэрэглэлээ хийж, биедээ аван морины сүүлнээс зүүгдэж эсвэл завиар гатална. Монгол цэрэг унаа, хөсөг, байлдааны үүрэгтэй 3-4 хөтөлгөө морьтой байх ба мориндоо төмөр, модон тах хийнэ. Тэмээний тавгийг сарлагийн ширээр баглана. Эмээл ,дөрөөг нүүдэлчид санаачилсан бөгөөд морины зөв талын дөрөө богино байх нь сэлэмдэхэд, харвахад тохиромжтой. Энэ үед ихэнх газар эмээл хэрэглэдэггүй байж. Мориныхоо хуягийг хатуу, зөөлөн арьс шир, эсгий, төмөр гархиар хийнэ.Инженерийн зэвсэг хэрэглэлд· Сөөргөө /Минийн үүрэг. Анх 1211 онд Цавцаал боомтын дэргэд хэрэглэж байсан/· Үүлэн шат – хэрэм өөд авирахад зориулсан хатуу шир, төмөр халхавчтай шат. Энэ төмөр халхавчтай шатыг анх 1217 онд зүчийн цэрэг Занд хотыг бүслэхдээ хэрэглэсэн.· Хуягт цамхагийг хотын хэрмийн гадна өндөр дов дээр босгож, халхавч дор нь чөдөр оньс,суурилуулан тулалдаанд хэрэглэнэ.· МЭӨ 3- р зуунд хятадууд дарийг нээсэн ч бүр 9-р зуунд Киданчууд дарь ашиглан галт зэвсэг бүтээсэн. Ийнхүү их бууг Киданаас монгол, монголоос араб авч хэрэглэжээ. 1214 оны орчим Алтан улсын Шаньдун мужийн Юигтоуг эзлэхэд их бууг /чулуу шидэгчийг/ анх хэрэглэжээ.1241 онд Легницийн дэргэд хорт утаа юм уу, эсвэл хөшгөн утаа тавьж, шатаагч бодис харваж, их буу зоож бсан нь араб, европт газрын тос хэрэглээг хүргэснээр 1320 онд Баруун европ жинхэнэ их буу цутгасан гэдэг. 1271 онд Сямьян хотыг чулуу шидэгчээр хэрмийг нь хэмхэлсэн ч илүү хүчтэй зэвсэг хэрэгтэй байсан тул Хубилайн зарилгаар Ала аддан, Исман нар 150 жин орчим чулууг долоон тохой шиддэг, гал харвадаг, дэлбэлдэг буу бүтээжээ. Энэ бууг анх 1273 онд хэрэглэж 5 жил дийлээгүй Сяньян, Фаньчэнийг 50 хоногт буулгажээ. 1287 оноос гол төмөрт их буу/гол төмөрт дарь авалцан хийн даралтаар сум гаргадаг/ 7 кг, 35 см урт бүтээжээ. Хэнань мужид Их буунд зориулсан” Бууны сахиусны сум” –ийг мянганы ноён, Хилингомбо 1332 онд бүтээлгэжээ. Мөн гал утаа тавигч зэвсэгтэй байжээ. Анх малын тосыг, хожим 1220-1221 онд Гүрж Армянд газрын тос олж сумны үзүүрт шингээн хэрэглэсэн нь газрын тосыг дайнд хэрэглэсэн анхны тохиолдол болжээ. Үүнийгээ усан онгоц дээрээ ч байрлуулдаг байжээ.· Юанийн үед зүрчид, хятад, солонгос усан цэргээс бүрдсэн, джонка / 7- 9 зууны хятад онгоц/ онгоцтой флоттой болжээ. Эдгээр джонка нь дунд оврын буюу 50 м урт,8 метр өргөн 2-10 метр өндөр, 600 мт даацтай байв. Энэ джонкад 30 орчим морьт цэрэг, хэрэглэлтэйгээ эсвэл 100 орчим явган цэрэг, харин том джонкад 450 хүн багтана. Энэ үеийн европын 2-р Филиппийн “Ялагдашгүй армад” 200 хүрэхгүй хүний багтаамжтай байж. Цэргийн зэвсэг, хэрэгслийг хаана үйлдвэрлэдэг, юуг голлодог байсан талаар мэдээ тун хомс байна. Эцэст нь хэлэхэд монгол цэргийн зэвсэг нь хөнгөн, хялбар, их бууг нь хүртэл задалж угсардаг. Нум сумны тусгал нь дэлхийд хосгүй, дарь хэрэглэн дэлбэлэн, галт, утаат зэвсэг хийсэн нь дэлхийн зэвсгийн хөгжилд шинэ үзэгдэл болжээ.Цэргийн бүтэц, зохион байгуулалтИх Монгол Улсын цэрэг нь 3-4 төрөл, Юанийн үед заант цэрэг, усан цэрэг гэсэн шинэ төрлүүд нэмэгджээ.Хөнгөн морьт цэрэг:Голчлон язгуур монголчууд нүүдэлчдээс бүрдсэн байх бөгөөд монгол цэргийн гол цөм нь байж. Тагнах ,хүнд морин цэрэгт туслах, ашигтай газрыг олох ,манлай цэргийн цохилт өгөх, тулааны үеэр тойрох, маневр хийх, дайныг мөрдөх үүрэгтэй байв.Хүнд морьт цэрэгХөнгөн морьт цэргийн амжилтыг хөгжүүлэх, тэдний дэмжлэгээр дайсныг сөнөөх, давших байлдаан хийх үүрэгтэй.Явган цэрэгВассал, ялагдсан орны цэргээс бүрдэнэ. Тэд харуулд гарах, хот нураах, зэвсэг хэрэглэл,эзэмших, инженерийн цэргийн ажил хийх, хэрэм давж гардан байлдаанд орох, арын алба эрхлэх, эзэлсэн хотын сахих үүрэгтэй бөгөөд илд, хүрз, нум сумаар зэвсэглэнэ. 1214 онд зүрчидээс анхны явган цэргээ, 1220 онд Отрар, Бухараал, баруун фронтын анхны явган цэргээ байгуулжээ.Заант цэрэг1220 онд Хорезмд анх удаа, 1257 онд Аннамд заантай тус тус тулгарч байв.Аннамыг буулгаад заанаар алба бариулан ачаа хөсөг, гоёлд хэрэглэх болов. Эндээс үзвэл Юанд үүслийн төдий заант цэрэг байв.Урчуудын цэрэгУрчуудын цэрэг нь Зэвсгийн дархчуул / Хархорум, Бээжинд төвтэй/ , инженерийн цэргээс бүрдэж байв.· Урчуудын цэргийн анхны нэгж нь 1219-онд байгуулагдсан бөгөөд анхны жанжин нь Цагаадай болжээ. 1214-онд Бээжингээс Шидархай гэгч хүн 300 хүнээ дагуулан орсноор монгол их буучдын түүх эхэлжээ. 1273- оноос дараа нь 1287 он орчмоос их бууны хөгжилд дэвшил гарч,1275-1276 оны үеэс их хөлөг онгоц дээр байгуулж хуурай болон усан цэргийн гол хүч болгож байсан.· Хубилайн хаан 1265 онд Тун Вэньбипийг Хэнань мужийн дэд жанжнаар томилж,500 онгоц хийн цэрэг бэлтгэх зарлиг өгснөөр Монголын усан цэргийн түүх эхэлжээ. Дотоодын усан цэргээс гадна Солонгосынхыг ч бас өргөтгөх бодлого барьсан нь Сүнгийн эсрэг Хөх мөрнийг гатлах зорилготой байв. Ийнхүү боловсорлоор 1272 онд Сяньянгийн эсрэг шөнөөр зул барьж гэрэлтүүлэн “ сохлох” аргаар дийлж байжээ.Өдөр шөнийн байлдаанд ингэж бэлтгэгдсээр 1274, 1281 онд далайд гарч, тухайн үедээ дэлхийн хамгийн том флот гэгдэж байжээ. Сүнгийн ордны үлдэгдлийг 1276 онд далайн тулаанаар устгасан нь Юань улсын далай дахь хамгийн том тулаан байлаа.· Их Монгол Улсын хишигтэн цэрэг нь 1189 онд үүссэн. Хишигтэн нь торгон цэрэг бөгөөд дайнд тэргүүлэн орно.· Хишигтэн нь дотроо: Торгууд – 4 ээлжээр 3 хоногоор гарна.Хэвтүүл: -заргач, зарга шүүхэд ажиглагчаар оролцох, ордны доторх,ахуйг шийдэх, ордны хэрэглэлийн манах, зэвсэг хадгалж, тараах , арын алба хариуцах, нутаг сонгох, нүүх, ан авд орох үүрэгтэй байв.· Хубилайн үеийн хишигтэн нь 1,4 түм болж дотроо төрийн ёс гүйцэтгэх” жагсаалын цэрэг “ хөдөлгөөнт хамгаалалтын “ хамгаалан дагах цэрэг” хааны сан хөмрөгийг манах “ үзэн сахигч цэрэг” хүнсний асуудал хариуцсан “ сахин дарангуйлах цэрэг” шөнийн манааны “ цагдан манах цэрэгт” хуваагдаж байв.· Их Монгол улс, Юанийн үед эзлэгдсэн орны хүн амыг захиран, дотоодын харуул хийх, тооллого явуулах, татвар хураах, өртөө тавих, цэрэг татах үүрэгтэй тама буюу дарангуй цэргийг эзлэгдсэн орнуудад ойр ойр сэлгэн байрлуулж байв.· Хилийн цэргийн мэдээ тун ховор байх ба 12- зууны монгол овог аймгуудын дунд үүсчээ. 1206 оны Зэвийг баруун хилд/ Урианхан, Элжигдэй, Багу дараалан сахисан/ , Өгэдэй, Мөнхийн үед Энэтхэгийн хилд, Хубилайн үед Аригбөх , Хайдугаас, сэргийлэх зорилгоор хойд хилд хилийн цэрэг суулгаж байв. Чингис хааны үеэс цэргийн зохион байгуулалт нь цэрэг- засаг захиргааны зохион байгуулалтад хувирч, орон нутгийн шинжтэй болох боломж бүрджээ. Энэ нь хүннүгээс уламжилсан улсыг гурав хуваах системийг 10-тын тогтолцоотой уялдуулсан хэрэг юм.Дайны стратегиЦэрэг нь засаг захиргааны хуваарьтай учраас байнгын бэлэн байдалд байна. Монгол ахуй, ан ав, эрийн гурван наадам, оюун ухааны тоглоомууд, цэргийн дундах тэмцээн уралдаан /сартуул, Бука Сочихай, Есүнгэ мэргэн/ зэрэг нь байнгын бэлтгэл болно. Тусгай бэлтгэл ч бас байна.Дайны бэлтгэл· Их хуралдайгаар хэлэлцэж,цаг, бодлого тодорхойлно.· Дайснаа тагнах· Морьдоо таргалуулах· Дайснаа бутаргах, хүчийг нь барахын тулд заль гаргах.· Холбоотнууддаа элч илгээж, зарлиг, заавар түгээх· Цэрэг татаж, хувцас хүнс бэлтгэх· Аялах зам, бэлчээрээ сонгож бэлтгэх· Хайгуул цэргээ явуулах· Мордох өдрөө тогтох· Мэргэ тавьж шинжих· Мөнх тэнгэрт тахил өргөж ,гуйх· Бүх дарга ахлагчийг цуглуулж заавар өгөх· Хар туг, онгоныг тахих· Хөгжин бүжиг хийх· Дайсандаа элч илгээж “ял асуух” зэрэг ажлуудыг хийнэ. Чингис алтан улсруу 6 жил, Хүлэг Перс рүү 4 жил, Хубилай Сүнрүү 13 жил, Чингис Сартуулруу 1 жил, Өгэдэй Алтан улсруу 1 жил бэлтгэж байж довтолжээ.Стратегийн удирдлагын гол хэрэгсэл өртөө бөгөөд дотроо усан, хуурай /морь, үхэр, нохой, илжиг, явган/ гэж ангилагдан яаралтай улаач бол хонх зүүж хоногт, 230 км зам туулна. өртөө хоронд зай нь 10-15 эсвэл 25 газар / нэг газар нь 576 м байна/ байна. Худалдаачид, элч нар, олзлогдосодоос үг сонсох, дайсны элч, төлөөлөгчидын ноёдыг нь урвуулан байлдан тагнах, байлдах бүртээ цэргийн мэдээг сонсох зэргээр тагнуулын үйл ажилгаа явуулна. Эзэнт гүрний байлдан тагнах ажилгаа нь дэлхийд сонгодог байсан байна. 20-зуунаас л энэ ойлголт нилээд түгээмэл болжээ.· Цэргийн хүнс нь бүхнийг биедээ авах зарчимтай бөгөөд дор хаяж 10-30 хоног хэрэглэх будаа, борц, цагаан идээ авж явна. Мөн аь хоморго хийх, мал сүргээ дайнд авч явах, дайснаараа тэжээлгэх, морины цус ханаж уух замаар хүнсийг зохицуулна. Аравт тутам нэг майхантай, цэрэг бүр солих хувцастайгаа явна.· Дайны үзэл баримтлал нь “давшилт-бүслэлт” бөгөөд, хурдан морьт цэрэг дайсны араас орохдоо шалмаг үүгээрээ дэлхийд анхдагч гэдэг.Монгол хаад манжид улс төр- дипломатын аргыг өргөнөөр хэрэглэнэ. Ингэхдээ улс хоорондын, дотоодын , эзэн-васалын, шашны зөрчлийг нь ашиглана, атгана сүрдүүлнэ. Ийм маягаар цус бага гаргана. Дээрх аргуудаар мөн холбоотон олж авна. Ар тал, жигүүрийн аюулгүй байдлыг хангахын тулд олон фронт нээж зэргэлдээх улс орнуудыг гартаа авна, үгүй бол хүчийг нь саринуулна.мөн энэ зорилгодоо байгалийн хүчийг ашиглана. Зугтсан дайсныг заавал үлдэн хөөж устган дарна. Монгол хаад , манжид уян хатан байж,цагийн аясаар найрамдаж, дайтаж,/Чингис Алтан улстай 1214 онд, Хубилай 1257 онд Сүнтэй найрамдан цэргээ амрааж араа бататгасан/ ,оновчтой газрыг сонгон дайрч, ямар ч төрлийн байлдаанд бэлэн байдаг нь тэдний мэдрэмтгий чанартай холбоотой юм. Дайны санаачилгыг гартаа авах зорилгоор эхэлж довтлох, гэндүүлэх, /Батын цэрэг өвлөөр ОРосд очсон, Чингисийн цэрэгСартуулын хоёр нийслэл дундуур гэнэт дамжин орсон/ , хурдацтай давших/ингэхийн тулд хотыг бүсэлж дарангуй цэрэг суулгаад цааш давших/ , олзлогдогсдыг шинэ хүч болгон түрлэг нэмэх , идэхтэй хориглолт хийх / Зэв, Сүбээдэйн цэрэг хил сахихын хажуугаар дундад азийг байлдан тагнаж Чурмаганы цэрэг Желал аддангийг мөрдөж, барьж байв./ аргуудыг хэрэгжүүлж байв. Нэгэн удирдлагаар олон замын цэрэг, фронтыг гарамгай залж, тэдний хүчийг зөв хувиарлаж дайралт хийх газраа оновчтой сонгодог байсан нь Чингис хаан 1219-1224 онд 2 фронтод , Өгэдэй хаан 1230-1234 онд 4 фронтод амжилттай байлдсанаас харагдана. Чингис хаан бол цэргийн нэрт жанжин бөгөөд Монголын үндэсний армийг зохион байгуулж, байлдааны арга тактикийг боловсруулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан гэж үзэж болно.Цэргийн зохион байгуулалт. Чингис хаан дээр үеэс нүүдэлчдийн дунд байсан аравтын системээр цэргээ зохион байгуулсан бөгөөд арван цэргийн нэг нь бусдаа ахлан захирч, арван аравт зуутын даргад, арван зуут мянгатын даргад, арван мянгат түмтийн даргад тус тус захирагдаж байжээ. Энд цэргийн чанд сахилгыг баримтлахыг шаардана. Хэрэв аравтын дарга харъяа аравнаа захирч чадахгүй бол түүнийг халж, аравныг нь шинэ аравтын даргад өгөх жишээтэй.Цэргийн зэвсэг хэрэгсэл. Цэргийн гол төрөл нь морин цэрэг бөгөөд цэрэг бүхэн нум сумнаас гадна сум хурцлах билүү, цүүц, шөвөг, зүү, утастай явна. Цэргүүд нь хөө хуяг өмсөнө. Монгол цэрэг нь сэлэм, биеэ халхлах бамбай хэрэглэнэ. Ийнхүү Чингис хаан хүнд болон хөнгөн морин цэргийг чадамгай ашиглан байлдаанд авч явна. Хотын хэрмийг эвдэхэд оньсон дүүгүүр, галт сум зэргийг ашигладаг байв. Хотын хэрмийг эвдэхэд оньсон дүүгүүр, галт сум зэргийг ашигладаг байв.Чингис хаан, унаа хөсгө хайр гамтай хэрэглэх талаар ихээхэн анхаардаг байсан. Хотыг эвдэхэд дээрх зэвсэг техникийг ашиглахын зэрэгцээ харь орноос олзлон авсан хүмүүсийг хотыг дайрах хүнд ажилд ашиглана. Мөн урчууд дархчуудаар хот хэрэм эвддэг машин хийлгэх, зэр зэвсэг үйлдвэрлэх ажилд дайчилдаг байв. Хотын буюу хэрмийн дотор гол мөрний гольдрилыг өөрчилж усанд авахуулах арга хэрэглэдэг байв.Цэргийн бэлтгэлийг хангах. Чингис хаан дайн эхлэхээс өмнө тухайн орны гадаад дотоод байдал, зэр зэвсгийг хүч чадал, цэргийн тоо, ард түмний сэтгэл санаа, аялах замын өвс ургамал, цаг агаарын байдал зэргийг маш нарийн судална. Тухайлбал, Сартуул улыг дайлаар мордохын өмнө Бурхан Халдун ууланд гарч тэнгэр бурханд мөргөж байгаа нь түмнийг зоригжуулж, хийж байгаа аян дайнаа зөвтгөхийг оролдож байгаа хэрэг юм.· Байлдааны арга тактик. Байлдаанд маш олон төрлийн арга тактикийг чадамгай ашиглана. Үүнд:Байлдааны нуур байт тактик. Энэ арга тактикийг Хэрэйдийн ван хааныг бүслэн устгахад хэрэглэсэн гэж үздэг. Энэ арга нь дайсныг зориуд хууран мэхэлж хүчийг нь сарниулан салгаж хэсэгчлэн устгах, хуримтлал гол горхи нийлж нуур болохын адил тал талаас нь хумин дайрч, дайсны цэргийг бүслэн устгахад чиглэгдэнэ. Өөрөөр хэлбэл цөөн тооны хүчээр дайсны давуу байдлыг бут цохих явдалд оршино.Цүүцэн дайны арга. Энэ нь дайсны гол цөмд нэвтрэн орж, улмаар дотогшлон гүн нэвтэрч дайсны цэргийн гол төвийг дотроос нь цүүцдэх мэт цохиж шамдуулан дайсныг сандралд оруулан бут цохих арга юм. Иймд цүүцэн байлдаан нь дайсны гол хүчийг дотроос нь эвдэн бусниулах зорилтыг агуулсан байдаг. Цүүцэн дайны үед юуны урьд цэргийн тэргүүн манлайд хошууч цэргийг оруулж, түүний дараагаар хоёрдугаар сэлбэг хүчийг нэмэн илгээх, заримдаа гуравдугаар нэмэлт хүчийг оруулж дайсныг дотроос нь самруулан байлддаг. Зарим үед дайсныг сандралд оруулахын тулд эмнэг догшин адууг оруулах замаар тэдний хүчийг сарниулдаг байна.Давших тактик.Цэргийн өмнө хошууч анги явж дайны бэхлэлт боомтыг юуны түрүүнд устгахыг эрмэлзэнэ. Чингисийн алдарт жанжин Зэв, Сүвэдэй нар дайсныг бүслэн хааж, устгах талаар гарамгай чадвартай байв. Хэрэв дайсны хүчийг хялбархан сэтэлж болохгүй бол түр ухарч заримдаа хэдэн өдрийн газарт холдон явж, цөхрөнгөө барж орхисон дур үзүүлэн алга болно. Ийнхүү эсрэг талаа тайвшруулж байгаад гэнэт тал талаас нь хүчтэй довтолно. Цэргийн давших хөдөлгөөнийг алсаас туг далбаагаар удирдах бөгөөд шөнийн цагт бамбараар дохио өгнө. Давших тактикийг Алтан улс, Дундат улсад довтлох үеэр өргөн хэрэглэсэн. Монголын хөнгөн морьт цэрэг цаг үргэлж довтдох буюу нилээд зайтай байж, нум сумаар бороо орох мэт зогсолтгүй харвана. Дайсны хүч нилээд суларч ирэхэд нь хүнд морин цэрэг төв болон хажуу талаас довтолно. Хэрэв дайсан зугатаасан тохиолдолд түүнийг заавал мөрдөн хөөж үлдэгдэлгүй бут цохино. Энэ бол Чингис хааны байлдааны гол зарчим байв.байлдааны дэг / Аяны журам/Харуул- Алгинч- Манлай- Их гол цэрэг – Баруун , Зүүн орны хайгуул , өөрийн нутагт дайн болбол хайгуул, харуул хэрэггүй. Фронтоороо баруун, зүүн, төв гүнээрээ хайгуул, манлай, их гол цэрэг гэсэн гурван цуваа байгаа нь Хүннүгийн аян дайнаас үүсэлтэй. Монголчууд хээр байлдахдаа дайрах, хориглох, ухрах гурван төрөл хэрэглэнэ. Дайрах үедээ байгалийн саадыг ашиглан “ нуман түлхүүр, ухрахад” нохойн хэрэл” “нүүр дээр нь асгах” аргуудаараа алдартай. Мөн нэг гарын цэрэг дайсны бүх хүчийг гартаа татаад нөгөө гарын цэрэг нь араас нь цохих, тойрон бүслэх зэрэг нь түгээмэл байжээ. Хот сууриныг байлдаандаа цус бага гаргах үүднээс элч явуулж ятгуулах,сүрдүүлэх, ард иргэдийг нь өршөөлөөр татах, зарим жанждаараа уриалуулах цэргийнхээ тоог нэмэн зарлах арга хэрэглэнэ. Ингэхдээ мод чирч, шороо цацаж их тоос манаргах, хөтөлгөө моринд мануухай мордуулах, олзлогдогсыг өмнөө туух арга хэрэглэнэ. Мөн хуурамч ажилгаа явуулах/ 1214 онд Мухулайн мянганы ноён Сяо Есянь Дунганы шинэ томилогдсон түшмэлийг алж оронд нь суугаад , цэргүүдийг тарааж гурван хоногийн дараа Мухулайн цэргийг оруулжээ/ замаар зэвсэг хөдөлгөөгүй ялсан тохиолдол байна.Хэрэв хэл амаар буулгаж эс чадваас хэрэмн

Тусгаар тогтнолын үнэ цэнэ...7 сар 10. 10:34

Монгол Улсын мөнхийн эрхэм зорилго нь туурга тусгаар оршин тогтнох явдал бөгөөд тиймдээ ч төр засгийн бодлого үйл ажиллагаа монгол хүн бүрийн хүчин чармайлт үүнд чиглэгдэж байдаг.  Улс орны тусгаар тогтнол гэдэг нь тэр бүр үндэстэнд олдоод байдаггүй, азаар биш заяагаар өгөгдөх Бурханы ивээл юм. Харь гүрний колонид хоёрзуун жил болж бараг устаж үгүй болдгийн даваан дээр хорин нэгэн онд арай чүү тусгаар тогтнолтойгоо залгасан бид энэ дэлхий дээр дахин шинээр мэндэлсэн Аавын хайрт удам залгах цорын ганц хүүтэй адил өсөн торнисоор нас сүүдэр маань 97 жилийг зооглож байна. Монгол төр түмэн хэдэн мянган жил оршин тогтнохдоо Мандан бадрах,  Манжийн дарлалд ч орох гээд унаж босож явсан түүхтэй ч хорин нэгэн оноос хойш бид хэнд ч эзлэгдээгүй дарлагдаагүй боолчлогдоогүй авч үлдсэн тусгаар тогтнол маань бидний оршин тогтнох амин сүнс үргэлж дэвжин дээшлэхийн үндэс суурь мөн. Хорин нэгэн онд бид тусгаар тогтнолоо гарз хохирол багатайгаар ганц шөнийн дотор олж чадсан бол өнөөдөр уйгур курд палестинчууд эхийн хэвлийд дунших хүүхэд мэт энэ дэлхийн хэвлийгээс амьд төрөх эсэхээ мэдэхгүй зуун жил тусгаар тогтнолынхоо төлөө тулалдан  байлдаад ч авч чадахгүй байгаа нь Баруун, Зүүн нь, Орос, Америк нь ч ялгаагүй тэднийг зөвхөн өөрсдийн явцуу эрх ашгаа гүйцэлдүүлэхэд ашиглаа л хаядагтай холбоотой. Харин бидний ахмад үе маань ардын хувьсгалаар олсон шинэ эмзэг тусгаар тогтнолоо баталгаажуулах гэж дөчин жил нойр хоолгүй зүтгэж, түүний дотор Алтайн нуруунд алалцаж алтан амиа алдаж, Халх голд тулалдаж халуун цусаа урсгаж, Сталины дохио зангаагаар долоон зуун сүм хийдээ ламтай хүйтэй шатаан байж асар их үнэ цэнээр баталгаажуулж,  албан ёсоор 1961 онд НҮБ-д элсэж дэлхийн бүх улсаар хүлээн зөвшөөрүүлж чадсан юм. Өнөөдөр бид Монгол Финланд Куба зэрэг олон улс түмнийг дарлалаас чөлөөлсөн хорьдугаар зууны дэлхийн коммунизмыг харааж ерөөх ч яахав, харин хойч үедээ тусгаар тогтнолыг асар үнэ цэнээр авчирсан ахмад үе, үндэсний лидерүүддээ талархаж нэр төрийг нь сэргээж хөшөө дурсгалыг нь мөнхжүүлж, залуу хойч үеээ эх оронч үзлээр хүмүүжүүлж тусгаар тогтнолоо сахин хамгаалж авч явах нь хамгаас чухал.   Ямартаа ахмад үе маань “Асар их үнээр олсон аз жаргалаа хайрлаж яваарай” хэмээн захиж, дуугийг нь хүртэл биднээр жар далаад онд сумын бага сургуулийн дотуур байрны оройн тоон дээр үдэш бүр дуулуулж сургаж байсныг би тод санах юм. Бид Хүннү Сүннү хоёр гурван мянган жил гэж цээжээ дэлдэлгүй л яахав, харин энүүхэн хорин нэгэн онд олсон бидний тусгаар тогтнол ямар утга учир үнэ цэнэтэйг гүнзгий ухаарч түүнийгээ нүдний цөцгий мэт хайрлаж, үеийн үед Монгол Улс оршин тогтнох нь төрийн өндөрлөг, түүнд ажиллагсад, монгол хүн бүрийн эрхэм зорилго төдийгүй аливаа зөвийг дэмжиж түгээж соён гэгээрүүлж байх нь зүйд нийцэх болов уу

Улс7 сар 6. 10:50

Түүхэн нэр томъёоны тухайн цагийн тодорхойлолтоос хожим сэргээсэн тодорхойлолтууд түм дахин дутуу үнэ цэнэтэй. С.Сэргэлэн “Улс” энэ үгийн утгыг өнөөгийн монголчууд үл мэдэхтүр (мэдэх учир) ташаа ойлголттой өнөөг хүрчээ

Айл7 сар 3. 9:40

Өөрийн түүхийн улыг сэргээгээгүй үндэстэн харийнхны урласан ул дээр өөрийн түүхээ суурилуулна. Ийм үндэстнийг түүхээ гээсэн үндэстэн гэнэ

Овог, Айл, Аймаг, Улс, Ил6 сар 25. 13:50

Нийтлэл 26. “Мал ахуйтны төрийн түүх овгоос эхлэнэ”. С.Сэргэлэн. “Залуу судлаачдад, монголчуудад эх сурвалжуудыг нээж өгөх нь судлаач хүний хамгийн эрхэм үйл мөн”  С.Сэргэлэн Өдгөө монголчуудын дунд овог, айл(йал), аймаг(йамаг), улс, илийн тухай нэгдсэн тодорхойлолт үгүй ажгуу. Д.Гонгор1978 онд “Халх товчоон” номыг маш сайн бичиж өөрийн судалгааны хүрээнд зарим үгний утгыг тайлбарлав

Мал ахуйтны хүн амын тоо сүүлийн 3500 жилд6 сар 22. 13:35

Хэл, түүх археологи өгүүлсэн нийтлэл №25 “Хүн төрөлхтний үүрээр төрт ёс хууль цаазны хичээлийг…дэлхийд заасан өвөг дээдэстээ баярлалаа”. Бавуугийн Лхагвасүрэн. Хүн амын тоо идэш, амьдрах нөхцөлөөс шууд хамааралтай. Сэхээ (абстракц): Дэлхийн хүн амын тоо найман тэрбум хүрсээр Антарктид тив болон Хойд мөсөн туйлд судалгааны багаас өөр суурин амьдрал үгүй ажгуу (өнгөрснөөс уг нийтлэлийг бичиж буйг хүрэх цаг хугацаа заана)

Цагаан сар бол мал ахуйтны баяр6 сар 18. 10:45

Хэл, түүх археологи өгүүлсэн нийтлэл №24 “Алдсан адуугаа сургаар олж болох. Алдсан түүхээ сургаар үл олно

Бидний монголчууд хаанаас ч нүүж ирээгүй6 сар 14. 9:15

Хэл, түүх археологи өгүүлсэн нийтлэл №23 Өлгий сайхан ууланд өвгөдийг тавьсан газар.... Хүннү, Сүннюгийн үеэс хөгшид, өвгөдийн минь нутаг... Дашдоржийн Нацагдорж “Sergelen international expedition” Монгол Улсын нутаг дэвсгэрээс илрүүлэн олсон эртний хадны бичгүүд Хүннү нарын үүсгэн хожим он удаан жил хэрэглэсээр ирсэн эртний монгол хэлний анхдагч бичиг болох талаар өөрийн судалгааны зарим эх сурвалжийг цувралаар нийтэлсээр ирлээ. Би судлаач хүний хувьд энэхүү цуврал нийтлэлүүдэд үнэхээр анхааралтай хандсан

Мал ахуй-дэлхий нийтийн ухаараагүй соёл6 сар 11. 15:07

Хэл, түүх археологи өгүүлсэн нийтлэл №22 Хүн төрөлхтний түүхэнд анх удаа сая гаруй хүн нэг доор амьдарсан нь мал ахуйтнууд. Хүн төрөлхтний түүхэнд анхны төр илийг мал ахуйтнууд байгуулав. С.Сэргэлэн. Хаана, хэн, хэзээ хонь ямаа, адуу үхрийг гаршуулсан бэ? Уг асуултад тодорхой хариулах хүн өдгөө үгүй болов уу

Монголчуудын гарал үүсэл6 сар 8. 9:05

Өөрийн гарал үүслээ харийнхнаар бичүүлсэн үндэстэн Ази тивд Монголоос өөр үгүй болов уу. Хан, Орос, Солонгос, Япон, Энэтхэг гэх мэт үндэстэн харийн хэн нэгнээр түүхээ бичүүлэх үү? Хариулт: Хэзээ ч үгүй. Өөрийн нутаг дээр буй түүхэн бичээсүүдийг харийхнаар тайлуулж тайлбарлуулсан үндэстэн Монголоос өөр үгүй болов уу. 

Эх хэл ба манай үр хойчис6 сар 4. 15:22

Хэл, түүх, археологи өгүүлсэн нийтлэл  №20 Үндсийг нь таслахаар хэл мөхнө. Түүхийг нь таслахаар үндэстэн мөхнө. С.Сэргэлэн сэрэмжлэв. Эх бичиг, эх хэлээр сийлсэн хадны бичиг, ханзаар бичсэн “Монголын нууц товчоо”-г судалж буй мань өнөөгийн монголчууд бидний амны хайрцаг буюу дуудлага өвөг дээдсийнхтэй ихээр зөрөхийг тогтоов. Өнөөгийн монголчуудын баримжаа буюу төв дуудлага төв халхын малчдын дуудлагаас ихээр зөрөхийг мөн тогтоолоо

Та үүнийг мэдэх үү: Бага газрын чулуу6 сар 4. 12:45

Дундговь аймгийн Дэлгэрцогт сумын төвөөс баруун хойш 37 км зайд бий. Эргэн тойрон тэгш талаар хүрээлэгдсэн, д.т.д 1768 метр өндөр, боржин чулуун бүс бөгөөд 300 км.кв талбайтай. Чулуун уулын ам, хоолой, хөндийд олон булаг шанд урсахаас гадна эртний булш, хиргисүүр, хадны сүг зураг, хөшөө дурсгалууд нэлээд байдаг. Бага газрын чулуунд Сөдөтийн ам хэмээх улиасан шугуйтай хавцал, Жаргалантын агуй, Нүдний рашаан, Тахилгын хавцал, Гэр хад, Хүннүгийн үеийн булш гэх мэт үзэх зүйл олон бий.Гэр чулуу хэмээх хаданд олон янзын зураг сийлсэн байдгийн дотор хоёр янгирыг олсоор оосорлон барьсан хүний зураг нь хүрэл зэвсгийн сүүл үед хамаарах ажээ. Гэр чулуунаас холгүй орших өндөр хаданд хоёр том бугын зургийг бодит хэмжээ буюу 170 см урттай, 90 см өндөртэйгөөр дүрсэлсэн байдаг нь сонирхол татна.Сөдөтийн аманд урьд өмнө сөд өвс элбэг ургадаг байсан учраас ийнхүү нэрлэжээ. Эл амны чулуун хавцал дунд ургасан улиасан төгөлийн дунд 300 гаруй жилийн өмнө хоёр лам даяанчлан сууж, тус тусын гэрийг барихдаа уулын бяцхан горхийг гэрийнхээ дундуур урсаж байхаар байрлуулж, гэрээсээ гаралгүй ус авч цай хоолоо зэхдэг байжээ. Лам нарыг өөд болоход нь туурвисан бүтээлүүдтэй нь зэрэгцүүлэн эл хавьд бунхалсан ажээ. Сөдөтийн аманд нэгэн хийдийн туурь байх бөгөөд түүнийг Ловончамбын хийд гэдэг. Мэргэн мөр хэмээн алдаршсан цорж лам бясалгал хийх үүднээс эл сүмийг бариулсан гэдэг. Хожим XX зууны эхэн үед шарын урсгалын төлөөлөгч, эрдэмтэн лам Зава Дамдин хэсэг суурьшин бүтээл туурвиж байжээ.Жаргалантын агуй нь Сөдөтийн амнаас 1 км зайд оршдог, 18 метр урт агуй юм. Тал хэсэгт нь босоогоор явж, тал хэсэгт нь суугаагаараа мөлхөж явна.Нүдний рашаан нь Сөдөтийн амнаас баруун тийш нэг км зайд оршдог. Зориуд өрөмдсөн юм шиг 50 см гүн нүхний амсраар доош харахад доор нь урсаж байдаг. Нүхний голч нь 7 см тул утсаар дүүжилсэн жижигхэн шанагаар рашаанаас утган авч нүдэндээ түрхдэг. Нутгийнхан нүдний аливаа эмгэгт сайн хэмээн шүтэж иржээ.Тахилгын хавцал нь Бага газрын чулууны ноён оргил бөгөөд д.т.д 1768 метр өндөр. Сүрлэг өндөр хаданд нь аргаль янгир бэлчдэг.Дунд шандын аманд баруунаас зүүн тийш чиглэлтэй 64 хүннү булш нэг доор байдаг. 1989 онд Монгол-Унгар-Зөвлөлтийн хамтарсан баг малтан шинжилжээ. Булш хоорондын зай харилцан адилгүй байдаг. Малтлагын явцад нумны гичир, ясан наалт, бүсний хүрэл арал, хазаарын төмөр амгай, долгио хээтэй ваарны хагархай зэрэг эд өлгийн зүйлс олджээ. (Ч.Буянбадрах "Монгол орны лавлах" ном)  

Монгол тоо ба Кидан тоо5 сар 31. 15:50

Нэг, хоёр, гурав монголчуудын арьсан дээрх тоо. Бир, ки, уч монголчуудын ясан дээрх тоо. С.Сэргэлэн. Манай хүннү-монгол хэл бичигтэй хадны бичээсүүдийг судлан тайлах мануусын ажил амжилттай болж нийт мянга хоёр зуу орчим үг, изгүрийн дөнгөж хоёр хувийг тайлаагүй байна

“Монголын Нууц Товчоо”-ны агуулгын залруулга5 сар 28. 12:20

Хэл, түүх археологи өгүүлсэн нийтлэл №18 Эх бичиг эх хэлээ билирч, өвөг дээдсээ дээдэлдэг нэгэнд дээдсийн эх сурвалжууд дэлгэгдэн харагдана. Эх бичиг эх хэлээ эвдсэн, өвөг дээдсээ дорд үздэг нэгэнд эх сурвалжууд үл дэлгэгдэнэ, үл харагдана. Харийн багшийн шавь нар эх сурвалжийг бус багшаа дээдлэн буй. С.Сэргэлэн. Хуурсаар, хуурсаар худалч, хумсалсаар, хумсалсаар хулгайч, гэдэг шиг Ц.Дамдинсүрэнгийн уралсан орчин цагийн монгол хэлэнд Монголын нууц товчоог Ш.Чоймаа тохируулан зассаар, зассаар “Чоймаа товчоог” урлав

Заагч-Тонуйкукийн бичээс ба Монголын нууц товчоо5 сар 28. 11:10

Тонуйкукийн бичээс бол Хүннү-Монгол хэлний төгс хэлбэр. С.Сэргэлэн Налайх дүүрэгт буй Тонуйкукийн бичигт өөрсдийн гарал үүслийг Тонуйкук эхний хоёр өгүүлбэрээр тайлбарлав

Шинэ мэдээ

АЗИЙН НААДМЫН 11 ДЭХ АВАРГА ЭРДЭНЭБАТЫН БЭХБАЯР8 цаг 45 минутын өмнөД.Трамп, Жиньпин 11 дүгээр сард уулзаж магадгүй8 сар 19. 15:00БНХАУ Пентагоны мэдээллийг эрс эсэргүүцлээ8 сар 19. 14:55Шуналын Пирамид8 сар 19. 14:50ЗӨВЛӨГӨӨ: Хэлний өнгөөр эрүүл мэндийг тодорхойлж болно8 сар 19. 14:45Азийн наадам: Чөлөөт бөхийн барилдааны хуваарь8 сар 19. 14:40БНХАУ “BBC” агентлагийн сайт руу нэвтрэхийг хориглов8 сар 19. 14:30Амралтын өдрийн уран зохиол: Л.Өлзийтөгс Аквариум /Өгүүллэг/8 сар 19. 14:20Хар ус хүнд өгдөггүйн учир8 сар 19. 14:10Тамура Хироши: Би монгол хүн болж төрнө8 сар 19. 14:00Хүүхдийн уйлахыг шинжихүй8 сар 19. 13:50Цагаан Дарь эхийг бүтээсэн домог8 сар 19. 13:40“Дэлхийн хамгийн ядуу асан ерөнхийлөгч” тэтгэвэр авахаас татгалзжээ8 сар 19. 13:30Нойр дутал зүрхэнд халтай8 сар 19. 13:20“Аз жаргалгүй” хүмүүс8 сар 19. 13:1028 жилийн турш ододтой зургаа авахуулсан сүйхээтэй эр8 сар 19. 13:00Далайн амьтнаар хооллох нь эмгүй эмчилгээ болдог8 сар 19. 12:50Монголын шигшээ Хонконгийн багтай хийсэн тоглолтын зургаас8 сар 19. 12:40Үс унаад байна уу. Тэгвэл ямар амин дэм хэрэгтэй вэ8 сар 19. 12:30Дэлхийн нэр нөлөө бүхий эрхмүүд Кофи Аннанд хүндэтгэл үзүүлж байна8 сар 19. 12:20БНХАУ-ын дарга Умард Солонгост айлчилна гэж мэдээллээ8 сар 19. 12:10Энэтхэгийн Керала мужид үерийн улмаас 324 хүн амиа алджээ8 сар 19. 12:00Азийн наадмын өнөөдрийн тэмцээний хуваарь8 сар 19. 11:50Хүүхдийн хэл ярианы хөгжилд аавууд хамгийн их нөлөөтэй8 сар 19. 11:15Жастин Бибер дүүтэй болжээ8 сар 19. 11:10Арктик болон Антарктидийн мөс хурдацтай хайлж болзошгүйг анхааруулжээ8 сар 19. 11:05Сайн унтаж амрахын тулд дараах зөвлөгөөг хэрэгжүүлээрэй8 сар 19. 11:00Энэ өдрийн зурхай8 сар 19. 7:40Цаг агаарын урьдчилсан мэдээ8 сар 19. 7:30Танихгүй хүнээс 10 мянган доллар хүртээд мэл гайхжээ8 сар 18. 15:20
© 2008 - 2018 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан.