Түүхийн хуудас

Төгөөгийн Дамдингийн бага хүү2 сар 2. 16:15

Монгол орон 1690-ээд оноос Манж гүрний талхинд орж, ард түмэн зовж зүдэрч асан хүнд хэцүү үед Цэцэнхан аймгийн Ёст Бэйсийн хошуунд нэн ядуу амьдратгай олон зуун айлын нэг нь Төгөөгийн Дамдингийнх байжээ. Т.Дамдин гэргий Шүхэрийн Ханджавын хамт гэр орноо ачиж, хүү Дэндэв, Ранжин нарыгаа дагуулан Манж эздийн татвар гувчуур, ноёд, түшмэдийн дарлал дарамтаас дайжиж 1890 онд Нийслэд хүрээнд бултаж иржээ.   Тэднийх олон хүүхэдтэй, ховор хомс амьдралтай байв

Богд хааны Цагны сүм1 сар 17. 15:43

Богд хаан цаганд ихээхэн сонирхолтойн дээр цагны маш баялаг цуглуулгатай байжээ. Түүнээс гадна хаан өөрийн ордны дэргэд 2 давхар Цагны сүм бариулсан бөгөөд дээд давхарт нь асар том дүгэрэг цаг байрлуулсныг та доорх зургаас харж байна

Б.Ринчен гуайн Ю.Цэдэнбал даргад оросоор бичсэн захидал1 сар 17. 14:03

Орчуулсан Ц.Цэрэн1968.1.16 МАХН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичигийн дарга, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга нөхөр Ю.Цэдэнбал танаа. Миний бичсэн "Монгол бичгийн хэлний зүй. Хэлбэр судлал" хэмээх хөөрхий заяа муутай гутгаар дэвтрийн талаар танд дахин дуулгах хэрэг гарлаа

Харуул-Овоо1 сар 14. 10:36

Монгол Алтайн өвөр биед, Ховд аймгийн Үенч сумаас баруун хойшоо хэжиж, Булган сум орох замд баруун гар талаас урдуур хөндөлсөн өнгөрөх сэрвэн дэл уулсын ноёлох өндөрлөгт нэгэн сүрлэг содон овоо хэн бүхний анхаарал татаж, өөрийн эрхгүй өөртөө дуудна. Дэргэд нь очиж газар орны байдлыг нь ажиглавал Мандал, Шаазгайтын нуруунаас салбарлан үргэлжилсэн намхан сэрвэн уултай огтлолцох энэ газраар эрт цагт Монгол, Ойрдууд чөлөөтэй харилцан зорчдог гол зам байсан юмсанж

Алтан Овоог тахиж байсан түүхэн уламжлалаас1 сар 11. 7:53

Дарьгангачууд үе удмаараа олон зууны турш дээдлэн шүтэж ирсэн далайн түвшнээс дээш 1356 м өндөрт орших унтарсан галт уулыг эрт цагт Захын хар Өндөр гэж нэрлэдэг байжээ. Харин ХYII зуунаас Хааны зарлигаар тайж тахиж Дарь-Овоо, Алтан Овоо, Богд Алтан Дарь Овоо хэмээн нэрлэж иржээ. 1690-ээд оны дундуур Алтан дарь овоог анх тайж тахих үед оройд нь алтан ганжиртай гэр хэлбэртэй “Батцагаан” хэмээх дугуй цагаан суварга барьсан нь хаа холоос шижиртэн туяарч харагддаг болсноос “Алтан Дарь-Овоо” гэх болсон хэмээн нутгийн буурлууд хүүрнэдэг юм

Тооно уулын бичээс1 сар 10. 13:23

Хэрлэн тооно нь Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутагт, “Монголын нууц товчоонд”-д гардаг алдарт Хэрлэнгийн Хөдөө арлын өмнө хаяаг дарж тогтсон уул юм. “Энх-Амгалан хааны бодлогын бичиг”-т “Тооно уулын өмнөх Сойлгату уулын нар мандах зүгт буудаллав” гэж байдаг байна

Эмгэнэл1 сар 9. 19:55

Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт зохиолч Санжийн Пүрэв таалал болж, Монголын утга зохиолд нөхөж баршгүй гарз тохиолоо. С.Пүрэв 1941 оны 12 сарын 16- нд Говь - Алтай аймгийн Дарви суманд төржээ. Yргэжилсэн үгийн зохиолч, Улаанбаатар хотноо худалдааны тусгай мэргэжлийн дунд сургууль 1960онд, Москва хотноо А.М.Горькийн нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургууль 1980 онд тус тус төгссөн. 1963 оноос эхлэн уран зохиол бичих болжээ. С.Пүрэв М 3 Э-ийн шагнал МYЭ - ийн шагнал Д Нацагдоржийн шагнал, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол хүртжээ. Тэр "Уулын цуурай" 1971, "Эх газрын чулуу" роман 1973 "Оноо илүүдэхгүй" 1974, "Уулын намар" туужууд 1977 "Эх газрын чулуу" роман 1979, "Сэтгэлийн илч" 1979, “Гурван говийн зэрэглээ" 1982, "Азын цэнхэр уул" 1983 "Зүрхний өчил" 1986, "Цаг цагийн урсгал' 1936 "Усаа дагаж жаргана” 1987, “Шинэ өдөр" 1988, "Эргүүлэг” 1989. "Сүнс сүүдэр" 1990. "Усны гудамж" роман 1990, "Чулуун хаалга" роман 1990 "Буурал бүрий" 1992, "Их усны хаялга", "Алаг заяа" роман, “Гурван говийн зэрэглээ" МУЗД 69-р боть, 2001, "Уул усны дуудлага" 2001, "Азын цэнхэр уул” шилдэг өгүүллэгүүд 2003 зэрэг ном бүтээжээ. Зохиолчийн гэр бүл, найз нөхөд, хамт олон, ойр дотныхонд гүн эмгэнэл илэрхийлье. УМ САЙН АМГАЛАН БОЛТУГАЙ

Зохиолч С.Буяннэмэхийн хэлмэгдсэн шалтгаан1 сар 9. 10:35

Сономбалжирын Буяннэмэх 1902 онд Түшээт хан аймгийн Говь Түшээ гүний хошуу буюу одоогийн Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын нутаг Хөх Хуруугийн бууцанд Цогтын охин Дулмаагийн ууган хүү болон мэндэлжээ. С.Буяннэмэхийн эх Ц.Дулмаа хоёр дахь хүүхдээ төрүүлэхдээ нас барснаар түүнийг эцэг нь нагац эгчид нь хүргэн өгч, нагац эгч нь Э.Тогтох тайжид үрчлүүлжээ. Нагац эгчийнх нь нөхөр цахар Лувсан нь Э.Тогтох тайжийг бараадан амьдарч байсан нь түүнд үрчлүүлэхэд дөхөм байжээ. С.Буяннэмэх тайжийнд түүний дунд хөвүүн Эрхэмбаяртай хамт эрдэм ном заалган 18 нас хүртэл амьдарчээ

Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 106 жилийн ой өнөөдөр тохиож байна2017, 12 сар 29. 3:57

12-р сарын 29. Шинэхэн үеийн түүхнээ Монгол Улс дахин сэргэж 200 гаруй жил үргэлжилсэн Манжийн дарлалаас чөлөөлөгдөн Богд Жавзандамбаа улсын хаанаар өргөмжлөн туурга тусгаар Монгол улсаа тунхагласан өдөр.  Энэ өдөр тусгаар улсаа тунхаглах их ёслол Да хүрээнээ болж шашны тэргүүн Жавзандамба хутагтыг хаан ширээнд өргөмжилж, хатан Дондогдуламыг улсын эх дагина хэмээн залахад Богд хаан зарлиг гарган Да Хүрээг Улсын Нийслэл Хүрээ гэж нэрлэх, оны цолыг Олноо өргөгдсөний хэмээж нэгээс эхлэн тоолохыг зарлигджээ. Мөн таван яамтай Засгийн газраа байгуулан энэ өдрөөс эхлэн Монгол Улс манж Чин улсаас туурга тусгаар болсныг зарлан тунхагласан бичгийн Халх дөрөв, Дөрвөд Урианхайн хязгаар, өвөрлөгч хошуудад илгээн өндөр настнуудад бэлэг гардуулж, хоригдлуудад өршөөл үзүүлсэн гэдэг.  Нийслэл хүүрээнд их баяр болж хүн бүрий гоё ганган, өнгөтэй өөдтэйгөө өмсөн баясан цэнгэж богдын ордны зүг харан мөргөгн сүсэглэж байсан бол хөдөө нутаг, алс хязгаарынхан ч Нийслэл хүрээний зүг харан мөргөж залбирч байсан гэдэг. Ийн 1911 оны арванхоёрдугаар сарын 29-нд Монгол Улс туурга тусгаар улсаа тунхаглаж, Лигдэн хаанаас хойш тасраад байсан эзэн Чингисийн угсаат Монгол Улсаа сэргээн мандуулсан түүхтэй. ХХ зууны эхэн болоход Монголын ард түмний тэмцэл өргөжин эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо харийн эрхшээлээс чөлөөлөх түүхэн цаг үед тулж ирсэн юм. Тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний тэмцлийн үр дүнд 1911 оны 12 сарын 29-нд VIII Богд Жабзандамба хутагтыг тулгар улсын хаанд өргөмжилж, Засгийн газрыг шинээр байгуулан дэлхий нийтэд зарлан тунхагласан.  Анхдугаар богд Занабазар Түшээт хан Гомбодоржын хүү бөгөөд монголчуудын оюун санааны удирдагч болж чаджээ. 2-р богд Лувсандамбийдоми бас л алтан ургын язгууртан гэр бүлээс төрсөн бөгөөд Хотгойдын шадар ван Чингүнжавын бослогод туслалцаа үзүүлж байсан тул түүний дараагийн дүрийг манжийн хаан Түвдээс тодруулж байжээ. Энэ цагаас монголын богдууд дандаа Түвдээс тодрох болж. 8-р богд Жавзандамба хутагт буюу Агваанлувсанчойжинямданзанванчигбалсамбуу бол бас л түвд хүн. Тэрээр 1869 оны 10 сарын 13 нд Түвдийн Лхасын ойролцоо эцэг Гончигцэрэн, эх Ойдүвдулам нарын хүү болон мэндэлж таван настайдаа Жавзандамба хутагтын хойд дүрээр тодорч Их хүрээнд иржээ.Тэр бидний багын үздэг кинонууд дээр гардаг байсанчлан тэмбүү өвчинд идэгтлээ зугаа цэнгэл хөөсөн харалган нэгэн байсангүй монголын төлөө цохилох зүрхтэй нэгэн байжээ. Түүнийг халхууд монголд элэгтэй болгон хүмүүжүүлж чадсан ба тиймээс тэр өөрийгөө Чингис хааны угсаа, Халхын Түшээт хаан Гомбодоржийн хөвүүн I Жавзандамбын хойд дүр тул Монголын төрийн хэрэг, хувь заяа өөрт нь хамаатай гэж үздэг байв. Манжаас тусгаарлан салъя хэмээсэн Халхын ноёдын санаачилгыг эхнээс нь дэмжиж эл хэргээр хаант Орост элч зарж байв. Манжийн шинэ засгийн бодлогыг эсэргүүцсэн Халхын ноёд түүнийг тойрон хүрээлсэн бөгөөд Богд гэгээн монголчуудын дунд үлэмж нэр хүндтэй байснаа ашиглаж, “монгол овогтон бүгдээр нийлж нэгэн улс болон тогтнох” лүндэн буулгажээ. Хятадад нийлэхийг ятгаж байсан Хятадын ерөнхийлөгч Юань Шикай-н ятгалга, сүрдүүлгийг Богд хаан эс зөвшөөрч, бүх монголчуудыг нэгтгэж нэгдмэл Их Монгол Улсыг сэргээн мандуулахыг зорьж байв. Түүний засгийн газрын сайдууд төрийн тусгаар тогтнолоо хүчирхэг улсуудаар хүлээн зөвшөөрүүлэхийг оролдож байсан боловч энэ оролдлого Хиагтын гурван улсын хэлэлцээрээр таслагдсан билээ. 1919 онд хятадууд цэргийг хүчээр монголын автономыг цуцлахад Богд хаан гарын үсэг зураагүй юм. Харин ч төрийн тусгаар тогтнолоо сэргээхийг эрмэлзэн АНУ, Зөвлөлт Орос улс, Япон болон Колчакийн засгийн газраас тусламж дэмжлэг эрэлхийлж байсан хүчнийг дэмжиж байв. Тиймээс хятадууд дээрх хэрэгт сэжиглэн түүнийг баривчлан Манзуширын хийдэд хорьжээ. 1921 оны хоёрдугаар сард Хүрээг эзлэн авсан Барон Унгерн монголын автономыг сэргээн мандуулснаа тунхаглаж Богд гэгээнийг дахин Монголын хаан ширээнд залсан бол таван сарын дараа ардын намынхан Нийслэл Хүрээнд орж ирэн 1921.11.01-д Ардын засгийн газраас Богд хаантай “тангаргийн гэрээ” байгуулж хааны улс төрийн эрх мэдлийг хасч хэмжээт эрхтэй хаан болгожээ. 1924 оны 5 сарын 20 нд Богд гэгээн Нийслэл хүрээнээ таалал төгсжээ. Зарим судлаачид Богд хааныг хорлогдож өөд болсон гэж үздэг. Түүнийг жанч халснаас хойш 21 хоног гашуудал зарласан бөгөөд Хүрээний лам нар түүний хойд дүрийг тодруулахыг оролдож байв. 1925 онд МАХН-ын IV их хурлаас Богдын хөрөнгийг улсын санд хурааж, түүнийг ардын боловсрол, эрүүлийг хамгаалах, соёлын хэрэгцээнд зарцуулахаар шийдвэрлэж байв. Богд хаант Монгол төрийн тамгыг 1911 оноос тогтсон Монгол Улсын засгийн газраас боловсруулан гаргасан “Залигаар тогтоосон Монгол Улсын хууль”-иар батлан тогтоосон юм. Уг тамгыг “Хар гарт” Гомбо гэдэг дархан хүн хаш чулуугаар сийлж, харин Эх дагинын тамгыг Сэцэнхан аймгийн Дархан Барайшир ван урлажээ. Төрийн тамганаа Монголын эртний төрийн бэлэгдлийг сэргээн хэрэглэж, үсгийг нь соёмбо, дөрвөлжин хоёр үсгээр бичсэн байна. Дөрвөлжин үсгээр бичсэн хоёр мөр нь Жавзандамба хутагт болбоос эртний Юань улсын Хубилай Сэцэн хааны адилаар төр, шашны хэргийг хослон барьж, лам, харын засгийг нэгтгэн явуулж буйг билэгдсэн утгатай, харин соёмбо үсгээр бичсэн найман мөр нь Монголын анхдугаар Богд гэгээнээс хойшхи найм дахь Богдын үед Монгол улс тусгаар болсныг билэгдсэн утгыг агуулдаг байжээ. Тамганы төв дунд уйгаржин монгол бичгээр эзэн хааны алдрыг “Шашин, төрийг хослон баригч наран гэрэлт Богд хааны тамга” гэж бичжээ. Ийнхүү хаш эрдэнийн тамгыг олонд тархаах аливаа зарлиг, хэлтрүүлэх зарлиг, ухуулах, сургах лүндэн, жуух, шар торгон бичиг дээр дардаг байлаа. Түүнээс гадна, Монголын шашны тэргүүний нь хувьд Богд гэгээнд тусгай тамга хэрэглүүлжээ. Тамганы үгс нь “Шашныг мандуулагч, амьтныг жаргуулагч, аврал итгэл хамгийг айлдагч, оройн чандмань очирдарь Жавзандамба ламын алтан тамга” гэсэн бичигтэй байсан ажгуу.Бусад олон яам, аймаг, хошуудын гуулин тамганд дан монгол үсэг хэрэглэж, уг газрын нэрийг бичихийн дээр голд нь соёмбо сүлд урлаж, бариулыг нь хүслийг хангагч чандмань эрдэнийн дүрстэй үйлдэн, уул яам, газар, ноёдын эрх ямбанд тохируулан элдэв хэмжээ ба жинтэй цутгадаг байжээ. Богд хаант улсын үеийн тамга нь дөрвөлжин нүүртэй байсан бөгөөд энэ нь 1930-аад онд дугуй (резинэн) тамга гарах хүртэл хэрэглэгдэж байв. Монголчууд тамгыг төрийн билэгдэл хэмээн машид хүндэлж, улаан халзтай тусгай өргөө бариулан, хойморт нь тусгай хайрцаганд хадгалдаг байв. Богд хаант монгол улсын төрийн далбааг бүтээх тухай тэр үеийн албан баримтад тэмдэглэсэн нь: "Олон улсад өөр өөрийн туг далбаа буй, бидний монгол болбоос эзэрхэх эрх хэмжээ бүхий нь мөн тул тусгайлан далбаа байгуулж, тусгаар эрх бүхнийг илэрхийлбэл зохимой" хэмээжээ. Богд хаант монгол улсын төрийн туг далбаа нь хэмжээний хувьд гурван ам буюу гурав нэгийн харъцаатай, дөрвөлжин хэлбэр бүхий шар өнгийн дэвсгэртэй, ишний эсрэг талд гурван улаан хэлтэй, хэлний бусад гурван талдаа улаан хөвөө эмжээртэй байх ба хөвөө нь хагас ам өргөнтэй байна. Далбааны төв дундад хүрээтэй бадамлянхуа цэцэг бүхий суурьтай, соёмбо тэмдэг сүлд буюу "Э" "БАМ" үсгийг тусгай мөргөлийн ном бичсэн дэвсгэр дээр урлан байрлуулсан, далбааны төгсгөлийн гурван улаан хээний дээдэд "Ум", дундад "Аа", доодод "Хум" хэмээх үсэг байхаар тогтжээ. Тугны дээрх үсэг бичиг нь тэр цагийнхаа утгаар манжийн үед туганд хэрэглэж байсан манж, хятад үсэг тэмдгийг халж, оронд нь монгол үсэг болон буддын шашны хүндэтгэлийн бичиг ланз, төвд үсгийг арвин хэрэглэсэн байна. Энэ нь монгол орон манжийн эрхшээлээс ангижирч тусгаар улс болон төр шашнаа ариунаар мандуулна хэмээсэн тухайн үеийнхээ үзэл санаагтусган илэрхийлсэн хэрэг юм. Энэхүү төрийн далбааг мандуулах өдрийг тогтоон, жил бүрийн цагаан сарын шинийн нэгнээс найман хүртэл хийсгэх, мөн майдар залах зэрэг төрийн их баяр ёслолын өдөр, сүм хийд, төрийн яамд, аймгийн чуулгад, цэргийн жанжны газар, засаг ба засаг бус ван гүн, хамба цорж, хутагт хувилгаад, тушаалтан лам түшмэлийн газар хийсгэхээр болсон байна. Богд хаант Монгол улсын засгийн газраас төрийн далбааг албан газраас гадна айл бүр хийсгэж болохыг зөвшөөрсөн лүндэн буулгажээ. Мөн Төрийн далбаанаас гадна цэргийн тугтай байхыг чухалчлан тогтоож байжээ.

С.Чулуун: Үндэсний тусгаар тогтнолын өдөр бол Монгол оршин буйн үндэс2017, 12 сар 28. 10:08

Ч.ҮЛ-ОЛДОХ ШУА-ийн Түүх-Археологийн хүрээлэнгийн захирал, доктор С.Чулуунтай ярилцлаа.   –Монголчууд  жил бүрийн арванхоёрдугаар сарын 29-ний өдөр үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний түүхэн баярыг тэмдэглэн өнгөрүүлдэг. Энэ өдөх бидний сэрэх, ухаарах зүйл юу вэ? -1911 он монголчууд тусгаар тогтнолоо сэргээн баталгаажуулсан түүхэн өдөр. Энэ өдрийг монголчууд 2000-аад оны эхэн хүртэл тоотойхон тэмдэглэж байсан

Наран ивээлт Очирбатын Дашбалбарыг үгүйлэн дурсахын учир2017, 12 сар 27. 12:06

    Наран өөд залбиран  цацал сүүгээ өргөж, нартай тэнгэрийн ивээл дор үе үеийг үдсэн монгол бүсгүйчүүд, тэнгэр бурхандаа бишрэлтэйн дээр өгзгөн дээр нь тэнгэрийн Элчийн хөх тамгатай охид хөвгүүдийг алтан хэвлийдээ тээж төрүүлдөг ачлалын дээд шүтээн авралын дээд хүн бурхад  бөлгөө. Ардын журамт цэргүүдийг манлайлан, ашдын жаргалын нарыг  мандуулж өгсөн их жанжинаараа нэрийдсэн, Сүхбаатар аймгийн Наран сумын нутагт, болор мэт гэгээн тунгалаг усанд нь огторгуйн наран алтан бөмбөлөг шиг хөвөн наадсан “Наранбулаг” хэмээх бяцхан горхийн хөвөөнд “Цагаан дарь эх лугаа амьд бурхан ээжээсээ Улаан сахиусын овгийн Очирбатын Дашбалбар маань мэндэлсэн юм. О.Дашбалбар нэгэнтээ “Тийм ээ, би Наранбулагийн хөвөөнд энэ дэлхийтэй учрахаар болзсон юм. Энэ хорвоо намайг анх Наранбулагийн дэргэд тосож авсан юм. Үүлс, тэнгэр, газар, дэрс, тогоруудыг би анх энд харсан юм. Ээж аав  хоёр минь намайг анх Наранбулагийн хөвөөнд хөлд орохыг минь харсан юм. Нутгийн ах дүүс минь намайг Наранбулагийн хөвөөнд хэлд орсныг минь мэднэ. Наранбулаг бол миний булаг, дэлхий дээр ирээд анх амссан рашаан минь юм” хэмээн тунхаг мэт үгээ түмэн олондоо сонордуулжээ. Наран ивээлт эрхэм анд минь, Наран гэх суманд, Наранбулаг гэх  ариун дагшин булгийн хөвөөнд нар таширласан олон сайхан нэртэй тэр үзэсгэлэн төгөлдөр газар төрсөн  байдаг нь ч учрал тохиол бүрдэж, далдын далдаас үл үзэгдэх  бурхан зохицуулж өгсөн юм шиг л  санагданам. Өнгийн чулууг хүлхэн бидэртэх ариун тунгалаг урсгалдаа огторгуйн нарыг булхуулж, алтан бөмбөг лугаа наадуулан мэлмэрэх Наранбулаг бол Очирбатын Дашбалбарын амин хайртай рашаан булаг мөнөөс мөн. Тийм ээ, Наран сумын Дашбалбар, Наранбулагийн Дашбалбар, Нарны  орон монголын эгэлгүй хөвүүн бол Дашбалбар.Наран ивээлт  Очирбатын Дашбалбар нарны явдлыг дорнын тооллоор тооцвоос нэгэн жарны өмнө Монголдоо мэндэлж, нэгэн жарны нас сүүдрийг энэ жил  хүүшлүүлж буй. Эх оронч, номч мэргэн, нэрт яруу найрагч энэ эрхэм хүний жаран насны ойг журмын нөхөд болоод  гэр бүлийнхнийх нь хүрээнд Уран зургийн галерейд даруухан тэмдэглэж өнгөрүүлсэн юм.   Харин төрүүлсэн үрдээ  төмөр нүүртэй төр гэгч өөрөө нэн халгайтай хэмээн ярьдгийн учир шалтгаан  хэн бүхэнд тайлагдах  мэт  улс төр, уран зохиолын төлөө амь  биеэ зольсон, эх оронч Очирбатын Дашбалбарын жаран насных нь ойг тэмдэглэх  тухай Монголын төр засаг  ажин түжин, анир жимэр  өнгөрүүлсэн билээ. “…Нар үгүй болохгүй Нар үгүй болбол Дээлтэйгээ бид хөлдөнө Дэлхийтэйгээ хүн төрөлхтөн хөлдөнө Нар үгүй болохгүй” гэж О.Дашбалбарын бага ангийнх нь багш, Дорнын эл хульхан хөдөө талаас эгшиглэн дуулсан яруу найрагч Данзангийн Нямсүрэн нэгэнтээ бичсэн юм.Энэ шүлэг  наран бөмбөрцгөөр жишээ татаж “Элбэрэл буянаа үеийн үед  түгээн хайрласан  газар нутгаа алдвал, газар нутгаа хувьчлах нэрээр үрэн таран хийвэл  гадныханд гар дэлгэн тавиад туучихвал эх орон ч үгүй ,эх орон байхгүйн учир гишгэх газаргүй   ард түмэн бид үхсэнээс ялгалгүй  болно” гэсэн утга уянгын цогцын маш тодорхой хувилбар  лугаа санагднам. Дашбалбар минь өөрөө ч ялагдашгүй ямагт мандан бадрах болно гэдэгтээ итгэлтэй  явсан юм. Тэрээр “Би ялагдашгүй.Биед минь УЛААН САХИУСЫН авшиг оршиж, билэг билгийн чинад хүрсэн Ногоон дарь эхийн энэрэл ивээнэ. Би ялагдашгүй. Намайг ялъя гэвэл нарыг ял. Нарыг ялахгүй бол намайг ялахгүй” хэмээн гэрээсэлж үлдээжээ. /Улаан сахиусын хүү.1998.10.20-23/ Очирбатын Дашбалбар олноос онцгойрон тодорч зах зээл гэх нэртэй завхрал нүүрэлсэн энэ цагийн эхэнд , улсын гэх тодотголтой эд хөрөнгө эзгүйрч, зальтай зайтай, аргатай сүлбээтэй авч идэхийн донтой, албан тушаалын сэжүүртэй  хэн нэг нь завшиж,гадныхныг урин залж  тэдэнд  газар нутгаа худалдахыг санаархагсад төрийн сэнтийд төвхнөж, далд санаагаа хууль болгож хуйвалдааны гэмээр тогтоол шийдвэр гаргахын  төлөө улайрч байх үест, эх орон ард түмнийхээ төлөөх тэмцэлд чин зоригийн гайхамшигийг үзүүлж “Уул ус, ургамал амьтан, эрдэнэс баялаг эх орны минь газар нутаг тэр чигтээ  бүх ард түмний өмч, эзэн бидний юм “ хэмээн түмэн олондоо  зарлан тунхаглаж, түүнийхээ төлөө чин үнэнчээр тэмцэж явсан юм. Дашбалбар  хэзээ ч үнэнээс буцдаггүй, үйл хэргээсээ цуцдаггүй, ард түмнийхээ төлөө бол үхэж үрэгдэхээс ч айдаггүй чин зоригтон байсан билээ. “Дашбалбар дайчин тэмцлээ орхихгүй  Дайсан  мэт  тэдэнтэй тэрсэлдэхээ больчихвол Дахин дахин тэдэнд сануулж тэмцэлдэхээ байчихвал Далай баян эх орны минь эрдэнэс баялгийг Гаднынхантай хуйвалдаж  үнэгүй  цөлмөх Гай тарьсан луйварчингууд амраахгүй” /Ч.Д/  хэмээн бичмээр үе олонтой тохиолдож байсан даа. Тийм ээ, Дашбалбар нэгэнтээ “Би чоно адил амьдарч, намайг чоно лугаа адил үзэн ядаж, намайг чоно лугаа адил намнахаар хөөцөлдөж/оюун санаа, сэтгэл зүйг хувьд шүү/, би хүн хэрнээ араатны зовлонг биеэр амсч байна. Гэвч би амьдарна. Амьдрах төдийгүй тэмцэх болно “гэж   андгайлж байсан ч ид сайхан дөчин хоёр насандаа, дөч давсан эр дөрөв дарсан ат хэмээн  монголчууд бидний хэлж заншсанаар  идэрмэг сайхан үедээ  хор идсэн чоно лугаа  амь насаараа хохирч алагхан хорвоог орхисон доо хөөрхий. “Аяа тэр цагаас хойш арван найман жил алсарч Аяа тэр үед төрсөн хөвүүн арван наймтай эр хүн болж Очирбатын Дашбалбарын тэмцэж явах үед Онгон төрхөөрөө байсан эх нутаг минь нүд халгамаар болж Олз омгийн золионд  өртсөөр миний нутаг Овоолсон шороо, онгойж харласан нүх болж Гар нь ганзганд,хөл нь дөрөөнд хүрсэн залуус Гаднын оронд зарцлагдсан боол болж Монгол хүний амь үнэгүй болж Монгол төрийн хууль “цаазын ялгүй” болж Алуурчин дээрэмчингүүд айх аюулгүй болж Алуулсан хэн нэгний амь хохь нь болж Монгол минь үлдэх, эсэх нь оньсого мэт болсон ч Мохож шантралгүй тэмцэгсэд ховорхон болжээ” /Ч.Д/ Ийм цаг үе нүүрлэнэ гэдгийг анх түрүүнд олж харж, ийм бузар булайг үзэхгүйн тулд илд мэт хурц үгээр  илэн далангүй  балбаж, далай баян эх орны минь эрдэнэс баялгийг  гадныханд үнэ төлбөргүй гар дэлгэн барихын төлөө далд санаа өвөрлөгсөдийг дайснаа гэж үзэн ядаж, тэдний эсрэг тэмцэлдсэнийхээ төлөө  тэдэнд доромжлуулж, чоно лугаа ад үзэгдэж, Дашбалбарын өөрийнх нь хэлсэнчлэн  хүн байтлаа араатны зовлонг биеэр эдлэж явсан нь ч  зайлбаргүй үнэн бөлгөө. Үнэн үг хэлсэн хүнд хүн өштэй,үхэр унасан хүнд нохой өштэй гэгчээр өнөөх Дашбалбарыгаа  ад үзэж аль муу муухайгаар нэр хоч зүүгээд ч зогсохгүй УИХ-ын гишүүн С.Зоригийг 18 хутгалж алсан гэж нүгэлтэй муухай гүжирдэж, энэ тухай орон даяар телевиз , радиогоор цацагдаж гол дүрд нь улсын гавьяат жүжигчин Сосорбарам тоглож, Радио телевизийн дарга /тэр үед даргалж байсан/ Билэгт даарин дээр давс нэмнэ гэгчээр хөөрцөглөн хашгичиж  байсныг ч уншигч түмэн минь эргэн санаж буй биз ээ.  Ардчилалын алтан хараацай С.Зоригийг бусдын гарт бусармагаар амь үрэгдэхэд  гэрч болж үлдсэн гэргий Булгантай нь гэрт нь хамт   байсан гэх  улсын  баатар Э.Бат-Үүлийг орох байх газраа олж ядан, хэлэх эсэх үг  нь ч  эвлэрч өгөхгүй  барьц алдан балмагдаж  байхад  УИХ ын гишүүн О.Дашбалбарыг онилж  С.Зоригийг алсан гэж  аймшигтай муухай гүтгэж  анд нөхрийг минь  амьдаар нь тамлаж байхад тэрээр “Уй гунигтай үедээ бичсэн бүхэн минь үнэн байдаг юм Уур хүрсэн үедээ тэрлэсэн бүхэн минь шүлэг болдог юм Доомжлуулах тусам   би улам өнгө ордог юм Долоон бурхан од шиг улам тод   гялалздаг юм” гэж  бичиж байсан билээ.  Жинхэнэ үнэнийг  хэлбэл чоно бус хүн нь л  юм болохоороо,чоно лугаа ад үзэгдэж аль муугааараа гүтгүүлж гүжирдүүлж,   уйлж бачуудмаар өдөр олонтой тохиож байсан ч уудам тал шигээ уужуу тайван  нэгэн байсан билээ  тэр. Дашбалбар шиг уяхан цайлган сэтгэлтэй,эгэл энгийн, анд нөхөд,ах дүүсээ, аав ээжийгээ, ард түмнээ хайрлан дээдлэх хүн ховорхон гэдгийг үерхэж нөхөрлөж явсан үе тэнгийн биднээс өөр хэн хэлж, хэн гэрч болохсон билээ. Үеийн нөхөд  хэн хүнд олон боловч үерхэж нөхөрлөсөн нь цөөхөн нь л байдаг даа. Дашбалбартайгаа  хааяа нэг /үргэлж уулзалдахын аргагүй тэр тийм их завгүй явдаг байлаа/ уулзахад тэрээр  уулга алдан бөөн  хөөр баяр  болж, сонинд бичиж нийтлүүлсэн юмаа олж уншсан уу гэж дахин дахин асуун лавлаж,чин сэтгэлээсээ юм ярих гэж хичээнгүйлэн байх нь одоо ч нүдэнд харгдах шиг болдог юм. Итгэлт сайн анддаа нууж хаах ч юмгүй хэн хүнд хэлмээргүй юмаа ч чамаас өөр хэндээ ч хэлэхсэн билээ дээ гээд сэтгэлээ уудалж байгаад л ярьж гарна. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд Сүхбаатар аймагт  Монголын Уламжлалын нэгдсэн намаас нэр дэвшихээр болчихсон тул надтай уулзаж нарийн ширийн юмаа ярих гэсэн юм гэж утасдаж билээ. Чингээд Дашбалбар бид хоёр өдөржин хамт хөөрөлдөж, хөхөрч наргиж, хөгжилдөн баясаж  хотоор баахан тэнэж өнгөрүүлсэн юм. За Дамиа би Сүхбааатараас УИХ-д сонгогдоно гэхэд хоёр том намаас дэвшсэн сүрхий улстай үзэлцэх хэрэг гарлаа.Манай нам   шив шинэхэн, гишүүд гээд байх юмгүй, бараг л надаас өөр ард түмэнд танигдсан гэх хүнгүй, ядаж мөнгө байхгүй, тусалж дэмжих  юм ер нь маруухан даа, тэглээ гээд ч яалтай билээ. Тулаан гэдэг хүсэх юм биш, тулгараад явчихвал  буцах юм биш гэдэг л болдог байх даа, хамгийн хэцүү өрсөлдөгч нь Ху намаас дэвшсэн Гүндсамбуу  доктор  гээд над руу эгцлэн хараад бодол болон суусан билээ. Тэр нь Гүндсамбуу хэр сүрхий хүн бэ? Хэр зэрэг дайчин бэ? гэх зэргийг надаас тодруулах гэсэн бололтой. Гүндсамбуу бид их сургууль төгссөн цагаасаа ШУА-д ажиллаж байсан тул бие биесээ мэдэхийн дээр би түүний талаар бас бус ойлголт өгчих хэмжээнд байсан байх аа. Би Дашбалбарт  анхаарах, болгоомжлох, санаж явах хэд хэдэн зүйлийн талаар саналаа дэвшүүлээд, чамайг л Сүхбаатарчууд сонгох байх гэж хэлсэн билээ… Нам нь даанч том юм даа гэснээ сэтгэлээ ч засах гэсэн үү, надад ер нь бодсон санасанаа илчилье ч гэсэн үү “Намайг  гурван эхнэртэй гэж энэ  муусайн луйварчингууд сөрөг довтолгооноо эхэлчихсэн байна. Өөрсдөө өдөр нэгтэй болзож ,орой нэгийг онхолдуулдаг,тоог нь гаргахын аргагүй шалиг завхай юмнууд. Би бол арван хэдтэй байхдаа амраг хайраа өгч авч суусан албан ёсны ганцхан эхнэртэй. Чи тэртэй тэргүй сайн мэднэ. Харин хайртай халамжтай хоёр хүүхэн бол бий. Чи бараг мэдэх ч  биз. /Би энэ тухай нь  гадарлаж байсан ч мэдэхгүй л дүр эсгэлээ/ -Чамаас би ер нуух юм алга. Өнөөдөр хоёулантай нь чамайг танилцуулна гэлээ. Би жаалхан дурамжхан байгаагаа ойлгуулаад авлаа. Тэгсэн чинь  “Би авгайгаа  өвдөхөд өдөр шөнөгүй сахиж  дэргэдээс нь дэлэм ч газар холдоогүй. Энд тэнд гадаад явахдаа ч дагуулж явсан минь    цөөнгүй. Бүр бурхан Жагарын оронд очиж, Ганга мөрний  усанд булхуулж  дэлхийн долоон гайхамшигийн нэг  Тажмахалыг үзүүлсэн, би авгай хүүхдээ орхиод явах адгийн тэнэг ч амьтан биш, чи зүгээр надтай хамт яваад  л харчих” гэж намайг дагуулаад хуучнаар Зуугийн дэлгүүр буюу одоогийн “Наран” их  дэлгүүрийн өмнөх эгнэсэн гурван өндрийн хамгийн баруун талын байрны долдугаар давхар дахь нэг айлд  орж явчихлаа. Баахан бурхан тахил, бурханы ном судар, хатгамал гоёл болчихсон айл. Энэ нь Дашбалбарын нэрлэдгээр  Анимаа буюу Халтарынх бөгөөд үл таних залуухан ганц хоёр эмэгтэй, Дашбалбарыг хувилчихсан юм шиг адилхан  жаалхан  охин байсан нь Индра. Тэнд өрөө тасалгаагаар дүүрэн алимны хайрцганд хийж савласан юм хураалттай байсан нь Балбарын маань бичиж нийтлүүлсэн сонин сэтгүүл, ном зохиол, улс төрийн холбогдолтой өөрийнх нь бичсэн сонины хайчилбарууд хэзээ хэнд тарааж өгч барна даа гэмээр дүүрэн байсан юм. Энэ нь Дашбалбар  сонгуульд хэрхэн бэлдсэнээ л  надад үзүүлж надтай зөвшөлцөх гэсэндээ  өөрийнх нь сонгуулийн ажлыг  нугалж өгсөн гол  газраараа  оруулах  гэсэн юм уу гэж  санагдсан билээ. Ер нь Дашбалбарын хувьд ганц хоёр эмэгтэйтэй нэр холбогдсон гэхээс  биш түүнийг садар самуунд хөтлөгдөж хэнийг ч хамаагүй эргүүлж  тойруулж хээгээ алдаж явахыг би  огтоос мэдэхгүй билээ. Дашбалбарын араас одоогийн “Мөнгөн үеийн яруу найрагчид” гэж өөрсдийгөө өргөмжлөөд байгаа залуусын ихэнх нь  дагаж,дагахаар ч барахгүй Дашбалбарынд газраар зулаатай хонож өнжиж, Дашбалбарыг ахаа гэх нь ахаа гэж багшаа гэх нь багшаа гэж, Дашбалбарынх үнэгүй дэн буудлын газар шиг түм түжигнэж бум бужигнана гэгч болж байсан даа.Дашбалбарыг ер нь ихэс дээдэс хүүхэд нялхас гэж ялгаварлахгүйн дээр хэн ч байсан миний нөхөр, миний дүү хэмээн хүндэлж эрхэмлэсэн  зөн олны дуудлага болсон бурхан шиг сайхан хүн байсан юм хэмээн хэлэхээс ч өөр  аргагүй. Хотын айл гэдэг хэн хүний  хөлхөлддөг  бүхлээрээ шахуу шалан дээр  унтаж бүгдээрээ тэнд  хонож өнжиж байдаг ч юм биш . Яруу найрагч Д.Нямсүрэнгийн : …“Дон дон гэдэг хүүхдийн тоглоомын дуу гарч Дотроос нь улавчтай хөлний удах чимээг  хүлээхүйд Босгоныхоо дэргэд   ирж шилэн шагайвчаар Буудах гэж байгаа юм шиг сэмхэн  шагайвлана Алах алахгүй ангаа л ингэж Анчин хүн дуранддаг­сан даа” гэж бичсэнчлэн  хот газрын хэнийх ч бол оруулах эсэхээ  бууны онь шиг шагайвчаар дурандаж л байж шийддэг дээ.Дэндүү олноор нь гэртээ бужигнуулсан айл бол дэндүү сайхан сэтгэлтэй Дашбалбарынх л байсан байх аа. Тэр олон залуусыг уран зохиолд татан оролцуулах гэж,тэдэнд өөрийнхөө хүсэл тэмүүлэл , тэмцэл зорилгыг ухааруулах гэж тэднийг монголоо гэсэн сэтгэлтэй  эх ороноо хайрлах  үзэл бодолтой хүмүүс болоосой гэсэндээ  өөрийнхөө үр хүүхэд шиг өөрийнхөө ах дүүс шиг ханддаг байсан хэрэг шүү дээ. Тийм сайхан хүнтэй үерхэж нөхөрлөж явна гэдэг үл мартагдах дурсамжаа хадгалж  явна гэдэг бас л ховорхон завшаан, тэр болгонд  хүртэхгүй  заяа төөрөг гэж боддог юм би. Дашбалбарын баярлах, Дашбалбарын үнэн санаанаасаа хөөрцөглөн хөхөрч байх, түүний үнэн үгээ учирлан хэлж байх нь ч ямар сайхан байдаг гээч ээ? Дашбалбартай үерхэж  явсан  дурсамжаасаа  ганц нэгхэнийг  ч болов эргэн дурсахуйд: -О.Дашбалбар 1996 оны УИХ-ын сонгуульд ялчихлаа. Бид бүхэн өөрсдөө ард түмний итгэл сэтгэлийг  өвөрлөсөн юм шиг л баяр хөөр болцгоож билээ. Ялсан баатрын алдарыг яадаг ч байсан тэмдэглэхгүй өнгөрч  болохгүй байх аа гэсэнд Дашбалбар маань их л урамтай байсан юм. Тэгээд би авгай хүүхэдтэйгээ /бага хүүгээ дагуулаад/ хамт  Дашбалбарын туслах хурандаа Д.Агваандоржийг аваад бид хэд Манзуширын хийдэд очиж  хийдийн эргэн тойрон хүрээлсэн модон дунд нэгэн нарлаг сайхан өдрийг баяр баясгалангийн хязгааргүйд  умбаж өнгөрүүлсэн юм. Олон олон лам хуврагууд олон  он жилийн туршид эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтны тусын тулд буян ном хурсан тэр үзэсгэлэнт сайхан  газар, шувууд нь шулганан шулганан жиргэж, өөрсдийн хэлээр бидэнтэй баяр жаргалангаа хуваалцах  мэт ямар сайхан байсан гээч. Тув тунгалаг уулын горхины шуугиан уул усаа, лус савдагаа ариун дагшин байлгахыг эрхэмлэн захих мэт нэг

Монголын анхны шилэн Форд2017, 12 сар 21. 11:55

1912 оны эхээр Хятадын Тяньжин хотноо ажиллаж байсан Америкын худалдааны нэгэн пүүс Монгол улсын Богд хааны төлөөний хүнээр дамжуулан нэгэн захиалга хүлээн авчээ. Энэ нь Богд эзэн хаанд Америкаас суудлын автомашин нэгийг захиалан авах тухай байжээ

Г.Пүрэвдорж: Сартуул түмэн боржигон овогтой, хиад ястай, Чингисийн удам2017, 12 сар 8. 16:59

ШУА-ийн Техникийн салбарын бага чуулганы эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга Г.Пүрэвдорж “Сарт гол цэцэн вангийн хошууны шастир оршвой” шинэ номоо өлгийджээ. Зохиогчтой шинэ бүтээлийнх нь тухай ярилцлаа.   –Таны номд Сартуул түмний түүхийг өгүүлсэн байна. Номоо бичихийн тулд түүх их судалсан байх даа?   -Сартуул гэдэг нь Дундад Азиас олзлогдож ирсэн хүмүүс. Чингис хааны байлдан дагуулалтын үед авчирсан гар урчуудаас гаралтай гэсэн яриа хүмүүсийн дунд их тархсан.  Энэ яриа хэзээ гарсан нь мэдэгдэхгүй. Үүнд хариу өгье гэж бодоод ном бичихээр түүх судалж эхэлсэн. Үүнээс би нэг дүгнэлтэд хүрлээ. Газар нутгийн, ихэс ноёдын түүх үлддэг. Харин ард түмний түүх бараг үлддэггүй юм байна. Социализмын үед эсрэгээрээ ард түмэн түүхийг бүтээдэг гэж ярьдаг байлаа. Тиймээс газар нутгийнх нь  түүхийг нь ард түмэн, газар нутаг, ихэс ноёдтой нь хамт оруулъя гэж бодоод гурван боть шастир болгон нөхдийн хамт бүтээлээ.   –Одоогийн Завхан аймгийн аль сумд Сартуул түмэнд хамаарах вэ?   -Сартуул хошуу буюу Сарт гол цэцэн вангийн хошууныхан бол Манжийн үед Халхын өрнө замын зүүн шарын зүүн этгээдийн хошуу, Богд хаант Монгол Улсын үед Засагт хан аймгийн Сэцэн вангийн хошуу гэсэн албан ёсны нэртэй явж иржээ. БНМАУ-ын эхэн үед Хантайшир уулын аймгийн Цэцэн Сарт уулын хошуу хэмээн нэрлэж явсан юм билээ. Одоогийнхоор Завхан аймгийн Завханмандал, Эрдэнэхайрхан, Ургамал, Дөрвөлжин, Сантмаргаз, Цэцэн-Уул, Сонгино, Түдэвтэйн Баянцагаан баг, Яруу, Увс аймгийн Завхан сумын зүүн талын Цагаан түнгэ багийнхныг бүхэлд нь Сартуул гэж нэрлэсээр ирсэн юм билээ.   –Гурав дахь ботио та ард түмний түүх гэж онцолж байсан. Ямар учиртай юм бэ?   -Түүхийн ухааны доктор Д.Мөнх-Очир түүхийн төв архивт суугаад хүн амын тооллогын материалуудыг судалж ном болгож байсан юм билээ. Би түүнийг нь үзээд манай хошууныхыг монгол бичгээс шинэ бичигт хөрвүүлээд өгөөч гэсэн санал тавьснаар 1929 оны хүн амын тооллогын бичгийг шинэ бичгээр ном болгох боломж олдсон юм. Энэ бол ард түмний түүх. 1929 онд 18252 хүн тус хошуунд байжээ.     Ар халхын эзэд нь  Батмөнх даян хааны отгон хүүгийн удмынхны буюу Жимсхэн хатнаас төрсөн Гэрсэнзийн долоон хөвгүүн юм.   –Энэ бичигт танай хошууг юу гэж нэрлэдэг байсан тухай тодорхой бичиж үү?   -Манай хошууг Цэцэн вангийн хошуу буюу мянган тайжтай түмэн сартуул гэж нэрлэсээр иржээ. Мянган тайжийн угийн бичгийг 1915 онд хийсэн юм байна. 30 гаруй метр урт нугалсан бичиг Монгол Улсын Үндэсний төв архивт байхаар нь кирил рүү хөрвүүлүүлсэн. Мөн түүхийн үнэт өвийг хамгаалах зорилгоор хуулбарыг архивт өгөхөөр бэлтгэж байна. Энэ шастирыг бүхэлд нь түүхийн төв архивт өгнө. Энэ бол ноёдын түүх юм. Ингээд газар нутгийн түүх, ард түмний түүх, ноёдын түүхийг багтаасан шастирыг  бүтээлээ.   –Таны бүтээлд халхын долоон хошууны тухай бичсэн байсан. Сартуул түмэн эдгээр хошуутай ямар холбоотой юм бэ?   -Түүхийн эх сурвалжид тэмдгэлснээр XVI зууны үед Баянмөнх даян хаан отгон хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн долоон хөвгүүнд Ар халхыг хуваан өгснөөр Халхын долоон хошуу үүссэн гэж үздэг. Ингэж хуваахад Тангуд, Сарт гол отог Гэрсэнзийн зургадугаар хөвгүүн Далдан хөндлөнгийн эзэмшилд очсон байна. Сарт гол  вангийн хошуу нь халхын долоон хошуунаас ганцаараа бүтэн үлдсэн хошуу. Би бодохдоо ард түмэн ноёноо ухаантай цэцэн цэлмэг учир газар нутгаа бүрэн авч үлдлээ гэсэн логикоор цэцэн гэж хүндлэн нэрлэжээ гэж ойлгосон. Ингээд Цэцэн вангийн хошуу гэдэг нэртэй болжээ.   –Сартуул гэдэг үг Сарт гол гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж бичсэн байна?   -Дундад Азиас ирсэн гэдгийг няцаахын тулд Сартуул гэдэг үг хаанаас гарсан тухай судаллаа. Завхан аймгийн нутагт Сар гэдэг нэртэй толгой буюу одоогийн бидний шүтэн бишэрдэг Сар хайрхан гэдэг талын жаахан уул бий.  Энэ хайрханы урд Сарын хар ус, Сарын булаг гэж хоёр булаг байдаг. Мөн Сар хайрханы урдуур Завхан, Тээлийн гол, Хар нуур гээд олон голын бэлчир бий. Энэ газрыг Сарт голын газар гэж нэрлэдэг байжээ. Үүнийгээ нотлох баримт олохын тулд дахин түүх судалсан. Баталгаагаа ч олсон. Мөн “Шар тууж” номд ч Сарт голын тухай тэмдэглэн үлдээж. Энэ мэт олон баримт байна. Харин жинхэнэ үндсэн баримт нь 1700 гаруй оны үед бичсэн “Илтгэх шастир” түүхийн сурвалжид энэ тухай тэмдэглэснийг  түүхчид олж өгсөн. Энэ ном нь Манж нар өөрийн эрхшээлд орсон Монголын ноёд, тайж нарыг нарийвчлан бүртгэж, одоогоор бол товч намтар буюу анке­тийн бүртгэлд оруулж, хяналтдаа байлгадаг байж.  Шастирын 61 дүгээр зүйлд “Угтаа Сэрэн ахай Сарт голын газарт сууж, цагаар нийлүүлж алба барьж маш бишрэлтэй эетэй бөлгөө” гэж бичжээ. Үүнийг манж, монгол,хятад хэлээр бичсэн байдаг.   –Тэгээд яагаад Сартуул болчихсон юм бэ?   -Оросын эрдэмтэн Г.Е.Грумм Гржимайло анх Шинжлэх ухааны эргэлтэд Сартуул гэдэг үгийг оруулсан байдаг. Тэрээр 1926 онд бичсэн номондоо Батмөнх даян хааны хөвгүүдэд өмчлүүлсэн отгуудын тухай дурдсан байна. Тэнд сартуулууд нь Дундад Азиас ирсэн хүмүүс байж магадгүй гэж бичсэн байж. Энэ хүн Сарт гол гэдэг үгийг сартагол, сартагул, сартол гэж гурван янзаар биччихэж. Гэхдээ орос хүн шүү дээ. Хуучин монгол бичиг мэддэг байсан, үгүйг нь мэдэхгүй юм. Манайхан энэ хүний бичсэнээр л бичээд байж. Харин түүхийн ухааны доктор З.Лонжид гуай надад манай хошууны Жалчингомбоцэдэн ноёны тамга бүхий бичиг архивт байгаа гэж зааж өгсөн. Жалчингомбоцэдэн ноёноос Жалханз хутагтад бичсэн захиандаа хувийн тамгаа даржээ. Тамга нь “Сарт гол цэцэн вангийн гарын тэмдэг” гэсэн бичигтэй байсан. Хэдийгээр хошуу нутаг Сартуул гэсэн нэртэй болсон ч бичиг баримт, тамган дээрээ Сарт гол гэдгээрээ явдаг байжээ.     Хэдийгээр хошуу нутаг Сартуул гэсэн нэртэй болсон ч бичиг баримт, тамган дээрээ Сарт гол гэдгээрээ явдаг байжээ.   –Энэ ноёны тухай та дэлгэрүүлж яриач. Ямар учиртай хүн бэ?   -Батмөнх даян хаан Чингисийн 15 дахь үеийн ачинцар, Халхын эзэн Гэрсэнз Жалайр хунтайж 16 дахь үеийн ачинцар юм байна. Харин Сарт голын цэцэн ван Жалчингомбоцэдэн нь Чингисийн 29 дэх үеийн ачинцар. Ингэхээр Халхын эзэн Гэрсэнз хунтайжийн 14 дэх үеийн ачинцар болж байгаа юм. Үүнээс харахад Сарт гол сэцэн вангийн хошууны засаг ноён, тайж нар боржигон овогтой, хиад ястай, Чингисийн угсааны алтан ургийн тайж нар болох нь тус хошууны ноёд тайж нарын угийн бичгээс тодорхой болж байна.   –Гэрсэнз хунтайж хөвгүүддээ газар нутгийг ямар зарчмаар хувааж өгсөн юм бол?   -Тухайн үед эрэгтэй хүний удам л бүртгэгддэг байж. Тайжийн л удам бол гуйлгачин байсан ч тайж гэж тэмдэглэдэг байсан юм билээ. Энэ үед манай Монгол эмгэнэлтэй түүхийг үзэж байсан. Монголын хаан ширээг залгах хан хүү өнчин хүүхдийн төвшинд хүртэл төр доройтож байжээ. Одоогийн эрх мэдэлтнүүд суудлаа булаацалдаж байгаатай адил. Батмөнх даян хаан өөрөө өнчин хүү. Мандухай сэцэн хатны тусламжтайгаар Монголын хаан ширээг өндөр төвшинд гаргасан гэж түүхэнд бичсэн байдаг. Кино ч байдаг шүү дээ. Ар халхын эзэд нь  Батмөнх даян хааны отгон хүүгийн удмынхны буюу Жимсхэн хатнаас төрсөн Гэрсэнзийн долоон хөвгүүн юм. Тухайн үед хамгийн ашигтай нутаг Өвөрмонгол байжээ. Дулаахан, худалдаа наймаа хөгжсөн. Энэ газрыг Мандухай сэцэн хатны хүүхдүүдэд, харин бага хатны хүүхдэд Ар халх ногдсон юм билээ. Одоогийнхоор бол Баянхошуу гэсэн үг. Гэрсэнз хунтайж 36 насандаа таалал төгссөн. Дахин хуваахдаа бага хатны хүүхдэд бүр зах руугаа нутгийг хуваарилсан байдаг. Тэгэхээр том хатны хүүхдүүд илүү эрх мэдэлтэй байсан нь энэ хуваарилалтаас харагдаж байна.   –Сарт голын нутаг одоо ямар нэртэй болсон бэ?   -Он цаг өнгөрөх тусам газар нутгийн нэр өөрчлөгддөг юм байна. Одоо “Хаяагийн булаг” нэртэй болчихсон. Хоёр аймгийн зааг учир хүмүүс нутаглах нь бага байна.   –Нутгийнхаа үнэн түүх, гарал угсаагаа мэддэг хүн одоо ховор байх аа?   -Манай нутгийн хамгийн үнэн түүхийг найруулагч Л.Ванганы аав Б.Ламжав гуай бичсэн байдаг. Энэ хүн бичиг үсэгтэй, мундаг хүн байж. Хожим нь хэлмэгдэж, цаазлуулах дөхөж. 10 гаруй жилийн ял хүртэл авч байсан гэдэг. Энэ үедээ “Хуучин Засагт хан аймгийн Цэцэн сартуул хошууны тойм байдлаас” гэсэн дурсамж тэмдэглэл бичжээ. Үүнд “Цэцэн гэдэг нь уулын нэр, сартуул гэдэг нь усны нэр” гэж бичсэн байдаг. Харин би “цэцэн” гэдэг үгийн ноёнд өгсөн цол гэж ойлгосон. Энэ хүний дурсамжийг уншвал манай нутгийн түүхийг мэдэж болно.   –Таныг хошуу нутгийнхаа тухай дууль бичүүлсэн гэж сонссон?   -“Гоёлоо өмссөн ээж”-ийг зохиосон Б.Дагвадорж гуайгаар “Аргалан дуутын дууль” гэсэн дууль бичүүлсэн юм. Өөрийнхөө судалж, мэдсэнийг ярьж өгөөд Д.Цоодол гуайн “Харамчийнхан” шиг дууль бичээд өг гэсэн хүсэлтийг минь эрхэм зохиолч ах минь биелүүлсэн. Энэ дуулийг өргөтгөвөл роман, кино ч болж болно. “Цэцэн ноёд нь товлож нэрлэсэн таван жаахан толгойн дунд Цэнхэр тэнгэрийг мөрлөн ханхайх таван их харйхан нэг хотол оо” гэж Сартуул түмний тахин шүтдэг бай­сан уул, Манжид цаазлуулсан Цэдэнжав ноён болон манай хо­шуу­ны түүхийн товч хураангуй хэлбэртэй тууль болгох гэж л оролдсон хэрэг.   –Энэ бүх мэдээлэл манай үндэсний архивт тодорхой байдаг юм уу?   -Монголын түүхийн гол эх сурвалж нь эзэн Чингис хаанаас угсаатай алтан ургийн ноёд, тайж нар, баатар дайчин эрсийн удам угсааны түүх шастир юм. Ноёд тайж нарыг уг эхийг олон хэлбэрээр хөтөлж, угийн бичиг болгосон байдаг юм байна. Эдгээр нь төв архив, Үндэсний номын сан болон бусад газрын сан хөмрөгт хадгалагдаж байдаг.     Ч.Гантулга Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

Зайсан ба Поталака2017, 12 сар 8. 16:36

1969 он буюу Халх голын ялалтын 30 жилийн ойгоор Зайсан толгой дээр Зөвлөлтийн дайчдад зориулсан хөшөө барих шийдвэр гарсан ба цогцолборыг 1971 он буюу Ардын хувьсгалын 50 жилийн ойгоор хүлээн авахаар төлөвлөжээ. Тэр үед Зайсан толгойн оройд 1956 онд босгосон суварган хөшөө байжээ. БНМАУ-ын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолыг харийн түрэмгийлэгчдээс хамгаалах удаа дараагийн байлдаанд алтан амиа өргөсөн Зөвлөлтийн дайчдын дурсгалд зориулсан тэрхүү гэрэлт хөшөөг “тахисан шүтээн” буюу “Чоддин” гэх төвд нэртэй суваргын маягаар барьсан байв

А.Баатархуяг: Тусгаар тогтнолын төлөө..2017, 12 сар 2. 9:24

Цагаан нохой жилийн өвлийн өвлийн дунд сард Дашчоймболын домын дамжаа болоход хятадын өргөн чөлөөнд, хойшоо харсан хүрэн дэлгүүрт лам нар хятадын хооронд олныг хамарсан том зодоон болжээ. Тэр үед Манж амбан их чангарч, худалдааны хятадууд их омогтой болсон байжээ

Монголыг мөхөөх таван өгөөшийн арга2017, 11 сар 30. 12:07

Эртний хятадын төрийн зүтгэлтэн Жя И бол түрүү Хан улсын Хан Вэньди /м.э.ө 2-р зуун/ хааны түшмэл юм. Жя И нь манай Хүн гүрний хоёр дахь хаан Луустайн /Модун хааны хүү м.э.ө 174-161 онд хаанчилсан/ үед амьдарч байсан бөгөөд Хүн гүрнийг доройтуулах бодлогыг голлон хариуцаж, бүхэл бүтэн цогц систем бодлогыг боловсруулжээ

Чингис хааны Ауруг орд2017, 11 сар 30. 11:18

Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутаг Рашаан дэрсний ухаа гэж нэрийдэх толгодын дунд Аваргын балгас хэмээх эртний нэгэн хотын туурь бий. 1950-аад онд нэрт эрдэмтэн Х.Пэрлээ уг туурийг “Чингис хааны их орд Ауруг орд мөн хэмээн тогтоож, 1961-1976 онд хэд хэдэн удаа судалгаа хийсэн байдаг. Хожим 1992 онд Монгол-Японы хамтарсан “Гурван гол” төслийн хүрээнд дэвсгэр зургийг үйлдэн нэлээд хэдэн цэгт геофизикийн судалгаа явуулсан байна. Улмаар 2001 оноос Монгол-Японы хамтарсан “Шинэ зуун” төслийн хээрийн шинжилгээний анги нарийвчилсан малтлагыг байгалийн шинжлэх ухааны олон талын судалгаатай хослуулан гүйцэтгэж энэ хот нь орд өргөө, газар тариалан, төмрийн дархны агуулах болон бусад жижиг үйлдвэрлэлийн газартай байсныг тогтоосон юм. Өөрөөр хэлбэл, энэ туурийг XII-XIV зууны үед холбогдох Чингис хааны Их орд, Монголын эзэнт гүрний эхэн үеийн улс төр, эдийн засгийн төв, хожим нь онгон шүтээний хамгийн хүндтэй газар байсныг тогтоожээ. Аваргын балгас буюу Чингис хааны Ауруг ордын туурь нь Хэрлэнгийн Хөдөө арлын бүс нутагт хадгалагдаж буй Монголын эзэнт гүрний үеийн хамгийн чухал археологийн дурсгалын нэг юм.   Түүхэн сурвалж бичигт тэмдэглэсэн баримтаас үзвэл Чингис хаан улирлын шинжтэй дөрвөн ордтой байжээ. Ордууд нь эхэн үедээ цаг улирлын байдал,малын бэлчээр даган нүүдэллэж байсан бөгөөд сүүлдээ суурьшин хот хүрээ болон өргөжсөн гэж судлаачид үздэг. Эдгээр ордноос Ауруг орд нь тухайн үедээ хамгийн хүндтэй гол орд байсан бөгөөд Хэрлэнгийн Хөдөө аралд байрлаж үйл хэргийг нь Бөртэ хатан эрхлэн явуулдаг байсан хэмээн түүхчид үздэг юм. Сонирхуулахад, Ауруг гэдэг үг нь хуучирсан учир Монголын ярианы хэлэнд агуу их гэсэн утгатай ч “аварга” гэдэг үг болж хувирчээ.   “Ауруг” гэдэг үгийн үндэс нь агуур, уурхай, (агуурхай), агуулах, агуулга гэдэг үгстэй нэг гаралтай. Тэгэхээр “Ауруг” гэдэг үг нь угтаа аливаа юмыг агуулах  амбаар, склад гэдэг үгтэй утга ижил хэмээн эрдэмтэд үзжээ. XIII зууны үед хааны ордын дэргэд аливаа хүнс тэжээл, эд барааг агуулах  байр, байшин байсан учраас хааны орд төв газраа “Ауруг” гэж нэрлэсэн байх магадлалтай гэж Ц.Дамдинсүрэн гуай тэмдэглэн үлдээсэн нь бий.     Б.Мөнх-Эрдэнэ Эх сурвалж: "Монголын үнэн" сонин

Монголын орчин цагийн уран зохиолыг үндэслэгч С.Буяннэмэх2017, 11 сар 24. 13:28

XX зууны Монголын уран зохиол хөгжлийн цоо шинэ шатад дэвшин хөгжсөн юм. Монгол үндэстний цоо шинэ утга зохиолын хэлийг бий болгож, өмнө нь байгаагүй уран тансаг хэллэг, өвөрмөц содон дүрслэл, гойд хурц санаа, гүн бодрол, утга уянгын төгс төгөлдөр илэрхийллийг их зохиолч Д.Нацагдорж, Улсын алдарт гавьяат зохиолч С.Буяннэмэх нар бичжээ.   Тэдний шинэ үеийн уран зохиолд оруулсан хувь нэмэр үлэмж их. Хуучин уран зохиолын бичгийн хэлийг орчин үежүүлэхэд гол нөлөө үзүүлсэн нь тэдний уран бүтээлээс тод харагддаг. Д.Нацагдоржийн “Харанхуй хад” өгүүллэг, С.Буяннэмэхийн “Алсын зорьсон алтан загас” тууж XX зууны уран зохиолын онол, туурвил зүйн хөгжил, судлагдахуунд чухал хувь нэмэр оруулсан гайхалтай бүтээл. Эл зохиолын талаар эрдэмтэн судлаач, уншигчид янз бүрийн таамаглал дэвшүүлж, өөр өөрийн санал бодлоо хэлсэн нь зохиол юутай их өргөн цараатай болохыг харуулдаг. /“Ламбугайн нулимс”-ийг эмгэнэлт, хошин гэж маргацгаасан л даа. Гэхдээ “Харанхуй хад”, “Алсыг зорьсон алтан загас” хоёр бол өөр маргаан/. Зохиолд буй далд ёгт утга бүхий дүр дүрслэл, уран сэтгэмжийн гүн утгат өгүүлэмжийг судлан тайлах ажилд утга зохиол судлаач, В.Я.Яцковская, С.Байгалсайхан, Д.Цэнджав, Г.Галбаяр, Д.Цэвээндорж нарын гадаад дотоодын эрдэмтэн шамдаж өөр өөрсдийн санал бодлоо дэвшүүлжээ. Хэдий тийм ч өдийг хүртэл эл өгүүллэгийн утга агуулгын талаар судлаачид маргаан өрнүүлсээр байгаа билээ.   Д.Нацагдорж, С.Буяннэмэх нарын амьдралын замнал олон талаараа төстэй. Тэд бага насандаа өнчирч, гэр сургуулиар боловсрол эзэмшиж, хувьсгалын хэрэгт гар, бие оролцож, хилсээр хэлмэгдэж, тухайн цаг үедээ шахагдаж хавчигдаж байсан юм.   “Нацагдоржийг сэрүүн тунгалаг цагт хамгийн алдаршсан том зохиолч нь С.Буяннэмэх байв. Нөгөөтэйгүүр тухайн цаг үеийн оюун санааны том удирдагч нь С.Буяннэмэх байсныг утга зохиолын болон бусад үйл хэрэг нь харуулдаг. Ядуу ард гаралтай ч ерөөлөөр тэмцэгч Тогтох тайжийнд үрчлэгдэн, багаас ном эрдэмд суралцаж, сайн явдлын зам мөр хөөсөн гэдэг. С.Буяннэмэхийн ирээдүйн амьдралд хамгийн чухал нөлөө үзүүлсэн хүн бол нагац эгч Чимэдийн нөхөр болох цахар Лувсан хэмээх эр байж. Хүргэн ах нь анх С.Дамбадоржтой нөхөрлүүлж, улмаар С.Бодоотой ойртон танилцуулжээ.   Монголын орчин цагийн уран зохиолыг үндэслэгчдийн нэг төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, бичгийн их хүмүүн С.Буяннэмэхийн мэндэлсний 115 жилийн ой энэ жил тохиож байна. Зохиолчийн мэндэлсэн өдрийг тохиолдуулан БСШУСЯ, ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэн, Улаанбаатарын их сургууль, “Төгөлдөр Буяннэмэх” сангийнхан хамтран “Монголын бичгийн их хүн Сономбалжирын Буяннэмэх” эрдэм шинжилгээний бага хурлыг Монголын хүүхдийн төв номын санд өчигдөр зохион байгууллаа. Хуралд УИХын гишүүн  Г.Мөнхцэцэг, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч судлаач Д.Цэдэв, Д.Цэнджав, С.Дулам, “Чингис хаан” одонт Г.Мэнд-Ооёо, утга зохиол судлаач С.Байгалсайхан, МЗЭ-ийн удирдах зөвлөлийн тэргүүн, “Болор цом”-ын эзэн, яруу найрагч А.Эрдэнэ-Очир нар оролцлоо. Хуралд оролцсон судлаачид С.Буяннэмэх судлалын өнөөгийн байдлын талаар хэлэлцэж, зохиолчийн уран бүтээл, намтрын талаар шинэ содон мэдээ баримт хуваалцаж халуун дотно яриа өрнүүлсэн юм.   С.Буяннэмэх нь Монголын орчин цагийн яруу найраг, хүүрнэл зохиол, утга зохиол судлал, ший жүжгийг  үндэслэгч бөгөөд тэдгээрийг цаашид хөгжин цэцэглэх үүдийг нээсэн бичгийн их хүмүүн юм. Тэрбээр 1902 онд Түшээт хан аймгийн Говь түшээ гүний хошууны нутаг буюу одоогийн Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай суманд төржээ. Бага байхад эцэг, эх нь нас барж нагац эгч дээрээ очсон ч эгч нь ядуугийн эрхээр түүнийг Тогтох тайжид үрчлүүлжээ. Тогтох тайжийнх тэр үедээ боловсролтой айл байсан тул эрдэм номтой улсыг авчирч хүүхдүүддээ ном заалгадаг байсан байна. Энэ тухай Тогтох тайжийн охин Хаснавч “Манай аав бидэнд харчин угсааны Ашинга гэдэг хүнээр монгол, манж бичгийг голлон хятад хэл бичиг заалгадаг байсан” гэж дурссан нь бий. Тогтох тайж орой бүр үлгэрч, туульч нарыг цуглуулан явган үлгэр яриулан, хуучир хөгжмийн аялгуунд тууль хайлдаг байсан учир С.Буяннэмэх хуучир тоглож сураад хожим өөрийн бичсэн шүлэг зохиолоо хуучрын аянд аялгуулан уншдаг байжээ. Тэрбээр багаасаа цахар хүмүүсийн дунд өсч бойжсон учир хэлний аялгад нь цахар дуудлага сууж хүмүүс түүнийг “цахар” хэмээн дуудах болсон байна. С.Буяннэмэх бага залуугаасаа Монгол түмий эрх чөлөөний төлөө тэмцэж Сүхбаатарын байгуулсан хувьсгалт нууц бүлгэмд орсон бөгөөд 1921 оны эхээр МАН- ын гишүүнээр элсчээ. Тэрбээр Хиагт хотод ардын журамт цэрэг ялсны дараагаар ардын түр засгийн газрын гадаад хэлтсийн бичээчээр эхлэн ажиллажээ. Үүний дараагаар С.Буяннэмэх Эрхүү хотод очиж “Монголын үнэн” сонин болон хувьсгалчдын ухуулга хуудсыг эрхлэн гаргаж байгаад 1921 онд нийслэл хүрээнд ирж цэрэг ардын дотор суртлын ажлыг эрхлэн хийж байхдаа “Ертөнцийн улирал”, “Хувьсгал”, “Ардын намын аливаа учир”, “Засаг төрөл гарал учруудыг товчилсон толь” гэдэг номыг Б.Ишдоржийн хамт 1922 онд бичиж гаргажээ.   Тэрбээр 1922 оны гуравдугаар сарын 28-нд их жанжин Сүхбаатарын нэрэмжит клуб нээхэд “Ойрхи цагийн товч түүх” жүжгээ найруулан тавьжээ. Жүжгийг 1922 онд бичээд 1924 онд хэвлүүлэхээр засвар хийн таван дэвтэр 32 бүлэг болгосон байдаг.   1922 оны өвөл Москва хотноо хуралдсан Алс дорнодын олон улсын ардын төлөөлөгчдийн анхдугаар Их хуралд С.Буяннэмэх очиж В.И.Ленинтэй уулзсан түүхтэй. Энэ үйл явдлаас сэдэвлэн тэрбээр “Алсын зорьсон алтан загас" зохиолоо бичсэн хэмээн утга зохиол судлаач С.Байгалсайхан хурлын үеэр ярьсан нь сонирхол татлаа. 1924-1926 онд С.Буяннэмэх Өвөр монголд байсан бөгөөд тэнд байхдаа “Дотоод Монголын ардын сэтгүүл” гэдэг уран сайхны сэтгүүл эрхлэн гаргаж байсны зэрэгцээ шүлэг, өгүүллэгээ үргэлжлүүлэн бичжээ.   Эх орондоо буцаж ирсний дараа С.Буяннэмэх Буриад Монголын гуйлтаар Буриадад очиж БагшийнНМ сургуулийн монгол хэл бичгийн отс багш, сонин хэвлэл, урлаг утга өх зохиолыг хэвлүүлэх ажлыг хийжээ.   Тэрбээр Буриадад байхдаа ‘‘Алсыг зорьсон алтан загас” тууж, ‘‘Аюулт дайны чимээ”, хүүхдийн 10 гаруй өгүүллэг ,“Нарны эргэлт” шүлэг “Ленин” нийтлэл зэргээ бичиж 1927 онд “Уран үгсийн чуулган”-д нийтэлсэн байна.   Тэрбээр 1928 оноос эхлэн Хотын Намын хорооны дарга, Д.Сүхбаатарын нэрэмжит клуб, Цэнгэлдэх хүрээлэнгийн дарга, Уран зохиолчдын дугуйлан, Уран зохиолчдын товчооны дарга болон “Ардын үндэсний эрх”, “Үнэн” сонинд нарийн бичгийн даргаар ажиллаж, “Монгол ардын үндэсний соёлын зам”, “Шинэ толь”, “Улаан туяа” зэрэг сэтгүүлийг эрхлэн гаргалцаж байжээ. С.Б.    Оросынхувьсгалын удирдагч В.И.Ленинтэй биеэр уулзсан зохиолч, сэтгүүлчийн хувьд манай тогтмол хэвлэлд хамгийн түрүүнд В.И.Лениний дүрийг бүтээж, “Ленин”, “Биеэр Ленин багш лугаа учирсан байдлаас”, “Гайхамшигт учрал” (1935) зэрэг нийтлэл, тэмдэглэл, найрууллыг бичжээ. С.Буяннэмэх гучаад оны үед Монголын тогтмол хэвлэлд нийтлэл, өгүүлэл, тэмдэглэл, сурвалжилсан тэмдэглэл зэрэг бичлэгийн төрөл, зүйл үүсч төлөвшихөд томоохон хувь нэмэр оруулж, найруулал (“Гайхамшигт учрал”), сурвалжилсан тэмдэглэл (“Шив шинэхэн цуурай”) зэрэг зүйлийг анхлан бичиж байв. Тэрбээр сонин хэвлэлд өөрөө үлгэрлэн бичихийн зэрэгцээ идэвхтэн бичигчдэд захиалга, зөвлөгөө өгч, материал бичүүлэн, тэдэнд гарын авлага болох зөвлөмж бичиж нийтлүүлдэг байв. Мөн Монголын хувьсгалт хэвлэлийн нийтлэлд утга зохиол, урлагийн шүүмж судлалын өгүүллийг төлөвшүүлэхэд томоохон хувь нэмэр оруулжээ.   Түүний уран бүтээл олон талт, баялаг агуулгатай байсан бөгөөд яруу найраг, үргэлжилсэн зохиол, жүжиг, уран зохиолын болон теарын шүүмж, судлал, сэтгүүл зүйн салбарт өгүүлэл, найруулал, тэмдэглэл, сурвалжилсан тэмдэглэл зэрэг олон төрөл, зүйлийг хамран бичдэг авьяаслаг, зохиолч, сэтгүүлч байлаа.   С.Буяннэмэх зохиол бүтээл бичихийн сацуу энэ үеэс уран зохиолын онол, шүүмжлэл судлалын ажлыг идэвхтэй хийж эхэлжээ. 1929 онд “Уран үгсийн чуулган”, “Уран зохиолыг хэрхэн зохиох сэдэв” зэрэг бүтээлээ хэвлүүлжээ.   1936 онд зохиосон “Малчин Товуудай” тууж нь тухайн үеийн уран зохиолд шинэ үзэгдэл болж байлаа. С.Буяннэмэх “Баатар хөвгүүн Тэмүүжин”, “Марал шар”, “Харанхуй засаг”, “Шөнийн буг”, “Эрдэнэт соёмбын эзэн эрэлхэг жанжин Сүхбаатар”, “Гурван хорын хүлээс”, “Хар барс”, “Ардын долоон баатар”, “Үнэн” зэрэг арав гаруй жүжиг бичсэн бөгөөд “Хоршоо жингийн дуу”, “Сэрэмж” , “Нутаг усны тэмцэл” зэрэг хэдэн жүжиг нь хараахан олдоогүй байна. Эднээс хамгийн алдартай нь “Харанхуй засаг” юм. Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч Х.Зандраабаадий түүний “Баатар хөвгүүн Тэмүүжин” жүжгийг хэлмэгдүүлэлтийн үед хорьж тайзнаа тавьж чадаагүй юм. Энэ жүжгийн зохиол тайзнаа тавихад бэлэн ямар ч засвар орохооргүй сайн зохиол. Гэвч манай найруулагчид тоодоггүй. Би тэдэнд энэ зохиолоор жүжиг тавиач гэж олон удаа хэлсэн. Тэд гаднын зохиолчдын бүтээлийг орчуулж байхаар  Монголынхоо суут хүний бэлэн бүтээлийг тайзнаа амилуулбал сайнсан” гэж хурлын үеэр онцолсон юм.     Б.Мөнх-Эрдэнэ Эх сурвалж: "Монголын үнэн" сонин

Ариун номын авшиг хүртсэн Бодисадва нар2017, 8 сар 11. 9:31

Хамаг амьтаны тусыг хязгааргүй бүтээхээр энэ ертөнцөд залагдсан Бурханы ариун номын хувилгааныг “Бодисадва” гэнэм. Ийм хүмүүн болбоос хамаг амьтанд туслах эрдэм чадал, оюуны түвшингээрээ эгэл жирийн хүнээс давамгайлна

Монгол дээл нударгатай болсоны учир2017, 8 сар 4. 14:15

Эртнээс  монголчууд хахуульд дургүй байж ээ. Үүнийг монгол дээлний нударга гэрчлэх юм

Шинэ мэдээ

Жүжигчин Люк Уилсон осолд орсон эмэгтэйг аварчээ39 минут 17 секундын өмнө5 олимпийн 13 медалийн эзэн М.Бьорген43 минутын өмнөСтивен Сигал Монголд шинэлжээ49 минут 39 секундын өмнөАав, хүү гурвуул Монгол Улсын төрийн дээд шагнал авсан анхны тохиолдол Булган аймгаас төрөв51 минут 17 секундын өмнөӨнгөрсөн хүнийг туулайн зоо шиг газар нутаглуулбал үр хүүхэд хоосордог53 минут 7 секундын өмнөМиньонууд ямар хэлээр ярьдаг вэ58 минут 38 секундын өмнөФедерер дэлхийн шилдэг теннисчин1 цаг 5 минутын өмнөЖүжигчин Женнифер Анистон, Жастин Терокс нар салжээ1 цаг 14 минутын өмнөНумууд оройг гэртээ өнгөрүүлэхийг илүүд үзнэ1 цаг 14 минутын өмнөБага насныханд ходоод гэдэсний хямрал их байжээ1 цаг 16 минутын өмнөГэри Олдмэн “Бафта” кино наадмаас шилдэг эрэгтэй жүжигчний шагнал хүртлээ1 цаг 18 минутын өмнөМонголын 3 жүдоч өөр улсын нэр дээр зодоглоно1 цаг 18 минутын өмнөХөдөлмөрийн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгад оруулсан онцлох өөрчлөлтүүд1 цаг 22 минутын өмнөЗасгийн газар Таван толгойн цахилгаан станцын төслийг дэмжихээс татгалзжээ1 цаг 23 минутын өмнөМУИС Гаванын их сургуультай хамтарсан судалгаа хийхээр болжээ1 цаг 24 минутын өмнөУгаалгын машинд гацсан хүүг онцгойгийнхон аварчээ1 цаг 30 минутын өмнөХОМ-ийн тайлан, дүн мэдээг гаргаж байна гэв1 цаг 32 минутын өмнөОлны танил дуучин залуу Ука шүүгчийн багт хүч нэмлээ1 цаг 33 минутын өмнөСогтууруулах ундаа хэтрүүлэн хэрэглэсэн 672 хүнийг эрүүлжүүлжээ1 цаг 33 минутын өмнөХятадын хурдны төмөр зам дэлхийн хурдны төмөр замын 66.3 хувьд хүрчээ1 цаг 34 минутын өмнөШинийн 2-нд хүн дайраад зугтсан жолоочийг баривчилжээ1 цаг 36 минутын өмнөНийт 66 удаагийн дуудлагаар ажиллаж, зургаан иргэний амь насыг авран хамгаалав1 цаг 37 минутын өмнөБуурьтай уншигчдад зориулав1 цаг 40 минутын өмнөБагануур дүүрэгт 450 боодол өвс шатжээ1 цаг 40 минутын өмнөБаяр, амралтын өдрүүдэд 34 дуудлага ирсэн байна1 цаг 44 минутын өмнө42000 ширхэг шүдэнзийг 10 сарын турш нааж, бөмбөлөг хийжээ1 цаг 47 минутын өмнөГадаадын их, дээд сургуулиудын тэтгэлэгт хөтөлбөр зарлагджээ1 цаг 59 минутын өмнөТаны бугйнд гурав дахь эсвэл дөрөв дэх мөр байна уу2 цаг 5 минутын өмнөЗөгийн аж ахуйгаас авах бүтээгдэхүүний тухай2 цаг 6 минутын өмнөБоловсролын сайдаа анагаахын шинжлэх ухааны сургуулийг ийм хүн удирдаж болох уу?2 цаг 13 минутын өмнө
© 2008 - 2018 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан. "ЭДИМVVН" ХХК.