Түүхийн хуудас

Хотон нуурын дайн1 сар 10. 9:33

Монголын дайчин баатрууд, Ойрадын цөст хөбүүдийн цөсийг хөөргөж, зүрхийг дэлсүүлсэн гайхамшигт түүх тэртээ 18-р зуунд болж, Хотон нуурын тулалдаанд Ойрад Зүүнгарын цэрэг Манжийн их цэргийг бутниргэжээ. 1731 оны 3-р сард Манжийн амбан сайд Бүрдэн гэгч Ховдод ирж газар нутгийг нь байцаан үзээд, дайны түшиц уулзвар мөн болохыг таньж мэдмэгц эзэн хаандаа мэдэгдсэн байна. Манжийн Найралт төв хаан Ховдод шинэ хот байгуулж Манжийн цэргийн гол хороо байгуулахыг зарлиг буулгасан байна

Баян түшмэл болон хятад багшийнхаа зөвлөгөөг дагасан Тогтох1 сар 9. 13:41

“Юань гүрэнд хэд хэдэн Баян нэртэй улс төр, цэргийн том жанжин, түшмэд байсан билээ. Энэ өгүүлэн буй Баян бол Тогоон төмөр хааны эхэн үед Дай Юань улсын бүх эрхийг гартаа авсан Мэргид аймгийн хүн болно

Бат хааны Ижил мөрний Булгарын хаант улсад явуулсан аян дайн1 сар 9. 9:29

Хорезмыг байлдан дагуулах үед Монголын цэргийн тоо 120-140 мянгын хооронд байж Зэв, Сүбээдэй нар 20-30 мянган цэргээр Мухамед шахыг нэхэж байсан. Харин Бат хаан Кибчагуудын араас 40-50 мянга орчим цэргээр нэхсэн зэргээс үзэхэд энэ удаагийн дайн нь Европ болон Оросуудын эсрэг биш харин Кибчагуудын эсрэг чиглэсэн аян дайн байжээ.Алтан ордны улсын түүх судлаач, доктор (Ph.D) Т.Сүхбаатар Монголын эзэнт гүрний Хархорум хотноо 1235 онд Өгэдэй хаан их хуралдайг зарлан хуралдуулан баруун зүгийн орнуудыг байлдан эзлэх төлөвлөгөө боловсруулж хэлэлцсэн байна

Ч.Лодойдамбыг шинээр нээхийн учир1 сар 7. 11:56

XX зууны Монголын томоохон сэхээтэн Чадраабалын Лодойдамбын мэндэлсний 100 жилийн ой 2017 онд тохионо. Тэрээр 1917 онд Засагт хан аймгийн Засагт ханы хошуунд Цогтын Чадраабалын хоёрдахь хүү болон мэндэлсэн Олхонуд овгийн хүмүүн байв.    Эцэг Чадраабал нь монгол бичиг сайтай, үлгэр тууль хайлдаг, уран барилдаанч, мэргэн харваач, сайн уяач байсан нь Ч.Лодойдамба хожим нь зохиол бүтээлдээ монгол ахуйн нарийн ширийнийг тодорхой тусгахад хүчтэй нөлөөлжээ

Каталинагийн тулалдаан1 сар 5. 9:35

Тэртээ цагт ухаанаа алдатлаа айсан Готууд Дунай мөрнй хөвөөнөө бөөгнөрөн Ромын газар нутагт орогнох, цаашаа баруун тийш нэвтрэх зөвшөөрөл авахаар Эзэн хаан Валентианаас гуйхад Ромчууд үйл явдал хэрхэн өрнөж байгааг өөрсдийн нүдээр харжээ. МЭ 440 онд Аттила Хүннү нарыг нэгтгэн хүчирхэгжжээ

Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 105 жилийн ой "Тусгаар Монгол улс"2016, 12 сар 29. 8:00

Шинэхэн үеийн түүхнээ Монгол Улс дахин сэргэж 200 гаруй жил үргэлжилсэн Манжийн дарлалаас чөлөөлөгдөн Богд Жавзандамбаа улсын хаанаар өргөмжлөн туурга тусгаар Монгол улсаа тунхагласан өдөр.  Энэ өдөр тусгаар улсаа тунхаглах их ёслол Да хүрээнээ болж шашны тэргүүн Жавзандамба хутагтыг хаан ширээнд өргөмжилж, хатан Дондогдуламыг улсын эх дагина хэмээн залахад Богд хаан зарлиг гарган Да Хүрээг Улсын Нийслэл Хүрээ гэж нэрлэх, оны цолыг Олноо өргөгдсөний хэмээж нэгээс эхлэн тоолохыг зарлигджээ. 12-р сарын 29. 1911 оны энэ өдөр монголчууд бид 200 гаруй жилийн манжийн дарлалаас салж 8-р богд Жавзандамба хутагтыг наран гэрэлт түмэн наст хэмээн шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаанаар өргөмжлөн дорно дахины уламжлалаар оны цолыг Олноо өргөгдсөн гэж зарласан хэрхэвч мартаж үл болох бахархалт өдөр билээ.Анхдугаар богд Занабазар Түшээт хан Гомбодоржын хүү бөгөөд монголчуудын оюун санааны удирдагч болж чаджээ

Хотгойдын эх оронч хүү Чингүнжав2016, 12 сар 23. 12:29

Хотгойдын эх оронч хүү Чингүнжав Хотгойд түмний эрэлхэг зоригт хөвүүн Чингүнжав 1710 онд одоогийн Хөвсгал аймгийн Бүрэнтогтох сумын Сангийн далайн Биндэртийн өвөр гэдэг газар засаг бэйл Бандийн ууган хүү болон мэндэлжээ. Чингүнжав бол их эзэн Чингисийн угсааны хиад боржгон овгийн Батмөнх даян хааны отгон хүү Гэрсэнз жалайр хунтайжын залгамж угсаа.Засагт хан Лайхуур 1577 онд Ойрадуудаас хойд аймгийг тасалж авснаар хотгойд түмнийг үүссэн гэж үздэг

Чингис хаан ба Доголон Төмөр2016, 12 сар 22. 11:20

“Төмөр бол Чингисхааны нэгэн адил суут, авьяслаг жанжин байв. энэхүү авьяас, суу билгийн ачаар энэ 2 жанжин ер бусын болж чадсан юм

Хоёр мөрний хаант улсууд ба Монгол язгуур2016, 11 сар 10. 9:34

Тигр, Евфрат хэмээх хоёр их мөрөн Араратын уулсаас эх авч, хэдэн мянган бээр зам туулан Персийн буланд цутгадаг. Өнөөдөр энэ газарт их үймээн өрнөж, түүнийг "Иракийн дайн" гэж нэрлэж байна. 8000 орчим жилийн тэртээ бол мэдээж шал өөр, Монголын ари соёл шинэ хөрсөнд идээшиж, өнгө өнгийн цэцэгс ургуулж байв. Тэр цэцэгс нь шумер /сүмэр буюу сүмбэр, аккад, вавилон, элам, гэсэн нэртэй байв. А. Тойнби эдгээр нэрсийг хожмын хетт /хитан буюу хитад/, персчүүдээс өгсөн нэр гэж үзсэн бөгөөд угсаатны бус газар зүйн нэрийтэл гэж дүгнэснийг зөвшөөрөх үндэс байгаа юм. Аккад болон шумер, вавилон ба элам нар хэл аялганы хувьд одоогийн буриад, халх яриа шиг л зөрөөтэйгээс өөрсдийгөө нэг л угсаатан, бүр тодоруулбал "хар толгойтнууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Манай монголын эртний домог,бөөгийн дуудлагуудад элбэг тохиолддог "хар тэргүүтэн" гэдэг ойлголттой давхцаж байгаа биз. Шумер, вавилон нар анх удаа 7 хоногийн хуваарийг бодож олсон нь мөн тэр үед Хатан голын хөвөөн дэх Жун ди нар 12 жилийн тооллыг үүдэн гаргаж байсантай давхцана. Сири, Палестинаас бүр өнгөрсөн зуунд археологичдын нээж олсон хасын дүрсүүдийг шумерын алдарт шаантаг бичгийн гарваль санаа байж болох юм гэж би үздэг. Ари нарын бэлгэ тэмдэг болж байдаг "Хас" тэмдэг м.э.ө. 3250 - 2750 оны орчим оршиж байсан Энэтхэгийн Мохенджо-Дарог - аас бас олдсон билээ. Мохенджо - Дарогаас бас олдсон билээ. Мохенджо - Дарогийн соёл нь шумерийн соёлын хэлхээ гэдгийг нэгэнт баталсан. Шумер - Вавилончуудын анхны нэгдмэл төр улсыг м.э.ө. 2298 онд байгуулж, м.э.ө. 1792- 1750 онд Хаммурапи хаан хөгжлийнх нь туйлд хүргэжээ. Монголын эртний туульсуудыг баруун Азийн түүхтэй холбон судалдаг. Эрдэмтэн Чандмань гуай БНХАУ Хаммурапи хааны нэр, үйл явдлыг "Хан Харангуй" туульстай харьцуулахад сонин дүгнэлтүүд гаргасан. Үүнд ялангуяа "Хан Харангуй" гэдэг нэр бол Хаммурапи хааны нэрийн хувьсал мөн гэж тодлосон нь сонирхолтой бөгөөд үнэмшилтэй байдаг. Шумерын домогт баатар Гильгамыш бол монгол туульсын Гилгам Сайн эр мөн гэж хэл түүх, угсаатан, газар зүй зэрэг зэрэг олон үзүүлэлтээр жишин гаргаж тавьснаараа Чандмань гуай бидэнд өргөн зам нээж өгч, савнаасаа хальж сэтгэхийн жишээг ярьж тод харуулж байгаа билээ. Хаммуради хаан Хоёр мөрний сав газрыг бүрэн нэгтгэж, дараа үеийн баатарлаг нүүдэлчид болох Ассир нарт байр сууриа тавьж өгсөн юм. Вавилон, Ассир нарын дунд Хоёр мөрний орчмыг 600 орчим жил ноёрхсон кассит хэмээх нүүдэлчид бий. Тэднийг дорно зүгээс ирсэн гэхээс өөр тодорхой баримт олддоггүй. Миний бодоход кассит нар бол Төв Азийн нүүдэлчид буюу Монголчуудын ээлжилт нэгэн давалгаа бөгөөд өвгө ари нарынхаа цусыг шинээр сэлбэсэн түүхэн мөчлөгийн нэг мэт. Шинэ нүүдэлчдийн хүчээр хоёр мөрний арл түмэн дахин сэргэж, энэ удаа туршлагтай малчин, тэсвэртэй анчин ассир нар түүхийн тавцанд гарч ирлээ. Ассирын анхны хаан Тиглат- Паласар м.э.ө. 745- 727 он / нүүдэлчдийн дотроос бараг анх удаа байнгын арми байгуулсан хүн юм. Армидаа туслах байнгын бус журамт цэргийн тогтолцоог ч бүрдүүлжээ. Үлээсэн тулмаар гол мөрөн гатлах, хийт шуудай ашиглан гүүр байгуулах, хөнгөн морин тэрэгтэй нум сумчдын отряд байгуулах зэрэг шинэлэг санаачлагууд түүний нэртэй холбоотой. 1200 гаруй жилийн өмнө Мисирийн алдарт фараон уудыг номхотгож, тэдэнд монгол морины ид шидийг ухааруулан 150 жилийн турш Нил мөрнийг эзэгнэсэн өвгө дээдэс, гиксос /монгол сурвалжид "Хайгау" гэдэг/ нарын дараа ассир нар дахин нүүдэлчдийн сүр жавхланг бадруулжээ. Тэдний техникийн бас нэг нээлт нь хэрэм эвдэх оньсон багаж юм. Хожим ахай /герег/,юлус, /ром/ нар энэ багажийг "тарах" гэж уламжлан нэрлээд хэрэглэсэн түүхтэй. Бас хэрэм дээгүүр чулуу, гал шиддэг оньсон шидүүрийг ч ассирууд санаачилсан байна. Ассир улс 80 жилийн дараа Ашшурбанифал хааны үед нутаг дэвсгэр нь чинээндээ тулж, Вавилон, Финик, Палестин, Бага Ази/ монгол домогт "Хавтгай тив" гэсэн байдаг/, Мисирийг эзлэн хил нь Тигр мөрнөөс Сахарын цөл, Армений уулсаас Персийн булан хүрэх болсон байна. Түүхийг залгамжлах ээлжийг халдей нар хүлээн авсан юм. Тэд бол Ассир, Вавилон, Шумеруудын цус нэгт угсаатан байлаа. Мөн л эртний ари нарын үр сад, Хоёр мөрний эхээр малжиж, аж төрж байсан халдей нар хэдэн зуун жилийн өмнөөс гайхамшигт заарингууд фараоны ордон, Ниневийн алтан цацар, хэрмэл жүүдийн майханд ч адилхан хүндлэгдэж, тэдний ид шидийг Моисей ч биширч явсан гэдэг. Халдей нар улсаа шинэ Вавилон гэж зарлав. Шинэ Вавилоны хамгийн зартай хаан нь Навуходоносор /м.э.ө.7 - р зууны үе / , тэрбээр гарамгай жанжин, бүтээн байгуулагч байжээ. Түүний гараар Вавилон хот өсөн дэгжиж одоо хүртэл буй туйр нь үлдсэн тэр хөгжилдөө хүрсэн билээ. Шинэ Вавилон 74 жил оршин тогтноод хүчин чадал нь буурсан тул тэр үед ид мандаж агсан персүүдэд байлдаангүйгээр бууж өгсөн түүхтэй. Персүүд бол мөн л ари угсааны нүүдэлчид билээ. Энэ тухай дараа өгүүлнэ. Вавилоноор эхлээд Шинэ Вавилоноор төгссөн Хоёр мөрний улсуудын 1800 - аад жилийн түүхийг товч дурдахад ийм. Одоо хамгийн гол зүйл болох тэдний соёл, зан заншил шүтлэгийг сонирхое. Мэдээж "Монгол язгуур" гэсэн гарчгаа тодруулахыг оролдьё. Юуны өмнө Хоёр мөрний энэ 2000 шахам жилийн түүхийг эртний судлаачид "Шумер - Вавилоны соёл" гэж нэрлэж заншсаныг дурдъя. Энэ хоёр шат болгосон хэрэг. Гэвч хоёр мөрний соёлыг үүдэх бүтээгчид нь шумерууд, бусад нь /вавилон, ассир, аккад гм/зөвхөн сурагчид байсан гэдэг дээр эрдэмтэд санал нэгджээ. Нийгэм иргэншлийн хувьд "Шумерын нийгэм" гэдэг нэг ь томъёо- лолд багтаан судалдаг юм. Шумерууд 5000 жилийн өмнө шаантаг бичиг зохиож, 12 сар, долоо хоног, 24 цаг зэрэг одон орны хуваарийг анх зохиосон нь өнөөг хүртэл хэрэглэгдэж байгаа. Шумеруудийг Төв Азийн ари нараас гаралтай гэдгийг А. Тойнби анх дурдсан. Ари нар бол Монголчуудын өвгө дээдэс гэдгийг бид мэднэ."Шумер " гэдэг нь угсаатны оноосон нэр биш, харин тэднийг газар зүйн байрлалаар нь нэрлэсэн гэж зарим эрдэмтэд үздэгийг дээр дурдсан. Харин ямар утгатай үг вэ? гэдэг нь эрхгүй сонирхол татна Монгол хэлний "сүмэр- сүмэр" гэдэг үгтэй дуудлага ойр байгааг Чандмань гуай анх анзаарч, шумерийг "сүмэр- сүмбэр" гэж нэрлэх саналыг 1997 онд дэвшүүлсэн.Чандмань, Тэнгис "Монгол хэлтнүүдийн 8000 жилийн түүхийн мөрдөлт " 1997, Хөх хот/ Үүнийг дэмжиж дараах мэдээллийг нэммээр байна. Юуны өмнө шумер буюу сүмбэрүүд овоо үйлдэж тахидаг байжээ. Энэ тухай Чехийн эрдэмтэн Грозный бичихдээ "Сүбэр- чүүд / шумер/ Хоёр голын урсгал орны тал нутагт нүүдэллэн ирээд м.э.ө. 3100 онд тэгш газар хиймэл уул босгон, орой дээр нь хэдэн давхар сүм буюу суварга байгуулаад гадуур нь хүрээ бариад хүрээнийхээ голд суварга /овоо/- ны өмнө мандал хийж, тахилга өргөдөг байжээ. /Чех/ Грозный "Баруун Ази, Энэтхэг болон Крит арлын лээд эртний түүх" 1958,Хөх хот/Энж бол мэдээжээр монгол хүн бүхний мэдэх овоо байна. Хэмжээ нь харин өнөө үеийнхээс хамаагүй том байсан Шүтлэгийн хэмжээгээр овоо босдог хойно тийм л байж таарна. Ховдын нуиаг дахь Алтай - Харуул рвоо бэлээхэн жишээ. Өвөрхангайн Уянга суманд ч бас нэг сайхан овоо бий. Хүннү , Сяньби, Нирун, Киданы үед хаан өргөмжлөг - дөхөд асар том шороон мандал цогцолж, түүн дээр шинэ хаанаа гаргадаг байсан мэдээ бий. Чингис хаанд ч бас тийм мандал босгож байсан гэж зарим судалгааны зохиолд дурддаг. Шумерууд хонийг их эрхэмлэдэг бөгөөд дайн байлдаан эхлэх үед хониор тахил өргөөд элгээр нь ирээдүйг мэргэлдэг байсан. /тэгвэл Плано Карпини "... монголчууд шувууны нисэлт ба малын гэдэс дотроор мэргэлдэг" гэж дурлсан/, Шумер - Вавилон хэлнээ энэ төлгөдөх ёсыг "шибул" гэж хэлдэг байжээ. Энэ нь одоогийн монгол хэлний "шибага" буюу" шавга татах"- гэдэгтэй дуудлага ижил байгаа сонин бус уу ! Шумерууд эзэн хаанаа "Тэнгэрийн хөвгүүн" гэж өргөмжилдөг байсан нь хүннү нар хаадаа "Чэн - ли- гуту" /Тэнгэрийн хүү / гэж өргөмжилдөгтэй адил юм. Өрнө дахины суллаачид шашин шүтлэгийг ангилахдаа бөө мөргөлийг "бүдүүлэг" гэх маягаар өнгөц дурьдаад орхидог бол Мөнх тэнгэрийн шүтлэгийг бүр мэддэггүй нь илэрхий билээ. Миний үзэхээр Хоёр мөрний Шүмер, Вавилон, Ассир нар бол Монголын язгуур - Мөнх тэнгэр шүтлэгтнүүд гэдэг нь цаашид улам тодрох буй за. Тайлбар : Эртний хоёр мөрний соёл иргэншлийг монгол угсаатай холбож судалсан эрдэмтэд ер байсангүй. Тийм санаа ч төрөөгүй нь мэдээж. 1997 оноос Чандмань гуай энэ санааг дэвшүүлж, түүнээс хойш урьд өмнө тайлагдашгүй мэт санагдаж байсан олон зүйлийг шинээр тайлбарлах боломжтой болж байгаа юм. Үүнд жишээ татвал "Ирак" гэдэг юм. Арабаар "Доод газар" гэсэн утга илэрхийлдэг боловч бичлэг нь эрдэмтдийг самууруулдаг байжээ. Яагаад гэвэл арабаар "Доод газар" гэдгийг огт өөр үгээр илэрхийлдэг байтал хавсарганд нь "Ирак" гэж байдаг аж. Энэтхэг - европ, иран ххэлний язгуур сангаас энэ үгийн гарвалийг олоогүй байлаа. Гэтэл энэ монгол бичгийн хэлний "Иругар" буюу одоогийн хэллэгээр "ёроол" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Үнэхээр ч Шумер - уудийн нүүж ирсэн Хоёр мөрний доод урсгал бол ёроол л байж. Шумерууд Тигр мөрнийг Идигнэ, Евфратыг Буранупу гэж нэрлэдэг байсан нь монгол үгийн язгуураар тайлах боломжтой санагдана. Өөр нэг сонин мэдээ гэвэл шумерийн бичээснээс "Жүнд ил " гэсэн үг олдсоныг В. Бартольд, туркийн Кашгар нар "Морин жил" гэж тайлжээ. Эндээс олон сонин таамаглал гарах боловч шумерууд гарцаагүй монгол угсаатан байсныг гэрчлэх нь илүүтэй. Бас шумер үгэнд "эмэ" гэвэл хэл - э /хэлэхийн язгуур/ гэсэн утгатай гэнэ. Эртний монгол бичгийн хэлхээ хэлэхийг хэмээх гэдгийг бид мэднэ. "эмэ", "хэмэ" нь утга нэг болно. Шумер хэлнээ "хаан " гэдгийг "фатеши" гэж тэмдэглэжээ. Тэгвэл Абугази Баатар ханы "Сэцлэгчдийн чуулганы намаа" хэмээх сурвалж бичигт "Баатачи " гэдэг үгээр хаан цолыг орлуулсан хасагийн долоод овгийн Үлээн Цэдэндорж гуай "Батачи " гэдэг бол язгуурын монгол үг мөн. Түрэг хэлэнд ийм үг байхгүй гэдгийг батлав. "Фатеши" явсаар "Батачи" болж хувирахад 2000 жил хангалттай бус уу ?Төгсгөлд нь өгүүлэхэд, манай баруун аймгийн дөрвөд баяд нар гал отголж хадгалж, шүмер, шумер гэж хэлдэг. Энэ үг одоо ч утгаа хадгалсаар буй. Эндээс үзвэл шумер гэдэг маань шүмер, шумар буюу "хадгалсан гал" , "отоггал" гэсэн утгатай монгол үг болж таарч байна. Сүмер буюу миний дээр өгүүлсэн овооны нэр, шүмэр хэмээх отог гал лугаа утга авцалдана. Сүмэр овоонд шүмэрээр гал бадраах нь өнө эртнээс өнөөг хүртэл монгол эсгий туургатанд байсаар ирсэн ёс. Ассирыг залгамжилсан персүүдийн түүхээс үүнийг харж болно.ОНХОД. Т.МАНДИР. 2009 ОН.

Газар бол улсын үндэс2016, 10 сар 26. 16:21

Газар бол улсын үндэс Монголчууд газрыг улсын үндэс гэж үздэг байсан учраа ямар ч үнэ цэнэтэй зүйлээсээ чухалчилдаг байжээ. Хүннү-ийн хааны хүү эцгээ алаад ор суусан үед Дорнод Ху нар хан ширээнд суусан Моадуньд элч явуулж Түмэн Шаньюд байсан мянган газрын гүйдэлтэй хүлэг морийг нь авъя гэхэд хаан хөрш орноосоо 1 морь харамлаад юу хийнэ гээд өгчээ. Түүний дараахан Ху нар Моадунь айж байна гэж бодоод элч ирүүлэн хайртай яньчжийг чинь авъя гэхэд түшмэдүүд нь найрсаг ёс мэдэхгүй Дорнод Ху нар руу довтлохтун гэж хэлэхэд Моадунь хөрш орноосоо 1 эм хүн харамлаад юу хийнэ хэмээгээд өгчээ. Дорнод Ху нарын эзэн улам бардамнаж: "Танай манай 2-ын хил болох нутгийн цаад талд эзэнгүй жаахан нутаг байна.Та нар түүнд хүршгүй.Би авья гэхэд Моадунь маш их хилэгнэж "Газар бол улсын минь үндэс яахин өгч болно"гээд өгье гэж хэлсэн түшмэдийн толгойг авч Дорнод Ху нарыг довтолсон гэдэг.

Түүхийн жимээр: Хүчүлүг2016, 10 сар 6. 10:05

Хүчирхэг Найман аймгийн тэргүүн Таян хааны хүү Хүчүлүг бол 1204-1218 онуудад Чингисхааны эсрэг тэмцэж байсан аюултай дайснуудын нэг билээ. Наху гүний тулалдаанд буюу 1204 онд Найман аймгийн цэрэг Монголчуудтай тулалдаж ялагдсан байдаг

Тооно уулын бичээс2016, 10 сар 5. 14:29

Тооны уулын бичээс Монголын үндэсний түүхийн музейд хадгалагдаж буй. Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын Тооно уулын өвөр Буга холгой хэмээх багахан толгойн өвөрт цохио чулуун дээр байсан аж. Манжич Бат-Очир 1920-иод онд шинжилгээний ажлаар явахдаа уг бичээсийг хуулан авчирчээ

Төрийн ордон баригдсан түүх2016, 10 сар 4. 13:11

БНМАУ–ын засгийн газар 1930 онд барьсан хоёр давхар байшинд /одоогийн Боловсролын их сургуулийн төв байрны доод хоёр давхар/ байрлаж байв.Энэ байшинд Улсын бага хурал, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар, хянан байцаах газар, зохион зааварлах хэлтэс, Улсын төлөвлөгөөний комисс байрлаж байсан бөгөөд БНМАУ–ын Засгийн газрын Ерөнхий сайд Хорлоогийн Чойбалсан, түүний нэгдүгээр орлогч Ч.Сүрэнжав, Улсын Бага Хурлын дарга Г.Бумцэнд нар энд ажиллаж байжээ.Энэ байшин тухайн үеийн Төр, засгийн төв аппаратын өсөн нэмэгдэж байсан орон тоо, ажлын шаардлага хангахгүй болсноос гадна нийслэл хот байгуулалтад байршлаа олоогүй, төвөөсөө хазгай Сэлбэ голын эрэгт байлаа.Ийм үед төрийн шинэ ордоныг хотын төв талбайн хоймор хэсэгт бариулахаар шийдвэрлэж ЗХУ–аас тусламж гуйхаар болжээ. Энэ тухай Ч.Сүрэнжав гуай, “Монгол Улсын Засгийн газрын ордон бариулахыг би санаачилж, Чойбалсанд хэлсэн юм

Аугаа Хүн гүрний цуурайнаас2016, 9 сар 28. 8:57

"Хүн төрөлхтний түүх дорноос, монголчуудаас эхэлсэн юм. Учир нь тэнд төр байсан юм. "Хүн төрөлхтний түүх дорноос, монголчуудаас эхэлсэн юм. Учир нь тэнд төр байсан юм. Төрөө цогцлуулж байж сая зон олон нь ард түмэн ч болдог, түүхээ ч бүтээдэг” В.Г.Гегель . 

Тасрах шахсан Алтан ургийг амиараа аварсан Самар хатан2016, 9 сар 24. 18:03

Самар хатан Хиад аймгийн боржигон овогтон бөгөөд эцэг нь Элбэг нигүүлсэгч хаан байжээ. Самар гүнж 1380-аад оны үед төрсөн бөгөөд Хятадаас эргэн ирсэн монголчуудын эх нутагтаа өсөж өндийсөн боржигон овгийн анхны үеийнхний нэг байлаа

Түмэн жил үл мартагдах түүхэн гавьяаг нь түүхчийн нүдээр эрэгцүүлбэл2016, 9 сар 17. 8:48

Төв Азийн тархай бутархай олон арван отог омгуудыг нэгтгэж, нэгэн төрт улсын бүрэлдэхүүнд оруулсан Есүхэйн хүү Тэмүүжин Хамаг монголын Боржигон, Хиагт угсаагаар хязгаарлагдалгүй 30 гаруй ханлиг овог угсааг нэгтгэж, 1206 онд Төв Азийн төрт улсыг үүсгэснээр түүний нэр алдар “Чингис-хаан” хэмээн өргөмжлөгдөн XIII зууныг Монголчуудын зуун гэж нэрлэсэн түүхтэй.   Харин XXI зуунд бид энэхүү аугаа их хүнийг хэтрүүлэн дөвийлгөх, эсвэл хэт үгүйсгэх нь нүгэл болох бизээ. Түүхийн үнэнийг лавшруулан судалбал энэхүү эзэнт гүрэн түүний үр ач нарын хямралдаанаар хагас зуунд ч хүрэлгүй 1259 онд Монголын төрт улс Бээжинд шилжиж их Юань Улсын түүхээр үргэлжилснийг хэн ч үгүйсгэх аргагүй.   Тэгвэл дэлхийн түүхийн тавцанд Ар Монгол буюу Халх-Монголын түүх ХХ зууны эхэнд дахин сэргэхэд жирийн малчин ардаас гаралтай Дамдины хүү Сүхбаатар “Монгол улс” хэмээх төрт улсыг дахин сэргээж төвхнүүлж, энэхүү үйлсийг нь “Алдарт долоо”-гийн нэг Хорлоогийн Чойбалсан үргэлжлүүлж 31 жил Монголын төрт улсын түүхэнд үүрд мөнхөрсөн билээ. Хэзээний даруу, оюуны өндөр чадавхитай Ю.Цэдэнбал өөрийнхөө 60 насны ойгоор /1976 онд/ намын түүхийн институтынхэнд захидал илгээхдээ “Намайг аугаа их удирдагч, жолоодогч гэж битгий дөвийлгөөрэй.   Монголын ард түмний түүхийг цоо шинээр эргүүлэн залж удирдсан Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсангүйгээр түүх шастираа бичиж туурвих нь алдаа завхрал төдийгүй нүгэл болно” гэж сануулсан нь тэр өөрөө магтаал сайшаалд дургүйд бус жинхэнэ удирдагч хүний жудаг, ёс дэг жаяг нь ямар их гайхалтайг харуулж байна. Тиймээс бид түүхийн шинжлэх ухааны үүднээс шүүн тунгаавал Монгол улс 1940-1980-аад онд хэрхэн сэргэн мандаж, социалист орон болж улмаар 1961 онд НҮБ-д гишүүнээр элсэж, дэлхийд тусгаар тогтнол, нэр алдраа тунхаглаж, аж үйлдвэр, ХАА-н орон болон хөгжиж, 250 гаруй үйлдвэр зовадыг цоо шинээр барьж байгуулан, 340 гаруй сум, САА-н төвийг төвхнүүлж, 18 аймаг, хоёр хотыг сүндэрлүүлэн босгож, Монголын нийгмийн амиа аргацаасан хувийн аж ахуйгаас социалист нийгэмд шилжүүлэн сэргэн мандуулсан он жилүүдэд Ю.Цэдэнбал чөмгөө дундартал ажилласныг Монголчууд төдийгүй дэлхий дахинаа хүлээн зөвшөөрсөн билээ. Гэхдээ энэхүү буурал удирдагчийн сүүлчийн он жилүүдэд түүний гавьяаг бид яагаад дутуу үнэлэв гэдгийг энэхүү 100 жилийн ойн үеэр шүүн тунгааж олон түмэнд нэн ялангуяа залуу үеийнхэнд түүхийн үнэнийг зөвөөр ойлгуулах нь зүйн хэрэг билээ.    XX зуунд туурга тусгаар улсынхаа сэргэн мандлын эхийг тавьсан Д.Сүхбаатар жанжин, маршал Чойбалсаны үйл хэргийг бүтээлчээр хэрэгжүүлж монголын төрийг хагас зууны турш удирдсан Ю.Цэдэнбалын амьдарч байсан цаг үед монголын ард түмэн аз жаргалтай, амар жимэр аж төрж, баян хоосны ялгаа арилж хүн бүр эрх тэгш амьдарсан гэгээн саруулхан үе нь сэргэн мандлын оргил байсныг буурал түүх гэрчилнэ.    Шинэ монголын энэхүү сэргэн мандалтыг тууштай хэрэгжүүлэгчийн нэг Ю.Цэдэнбалын тухай өгүүлэхэд энэ үеийн эрин зууны чиг хандлага, дэлхий хоёр туйлд хуваагдсан хүнд хэцүү үед хоёр их хөршийн удирдагчидтай хэрхэн харилцаж, түүний дунд зөв гарцыг яаж олж байсан бодит байдлаас тойрч, сэтгэлийн хөөрөлд автан зохиомжлон бичихийг цээрлэх ёстой.   Монголын түүхэнд хамгийн урт удаан хугацаанд төр улсыг жолоодсон түүний хувь тавилан эмгэнэлтэй төгссөн ч хойч үед сургамжтай учир бид түүхийн үнэнээс гажих ёсгүй. Өнгөрсөн зууны алдар цуутай удирдагчид дэлхийн олон арван сод хүмүүсийн бүтээл туурвилыг судлан, алдаа оноог дэнсэлж үзвэл манай хоёр хөршийн үе үеийн удирдагчид нь Монголын удирдагчидтай хэрхэн хандаж харилцаж байсныг тэдгээр орны бодит түүх, аугаа их хүмүүсийн дурдатгал, ном зохиолоор нь харицуулан дүгнэхгүй аваас түүхийг түүхийрүүлж, зохиомжлон бичихэд хүрнэ.   Тиймээс НҮБ-н Ерөнхий нарийн бичгийн дарга асан Курд Валдхаймын “Дэлхийд ганцхан албан тущаалаас” Энэтхэгийн агуу их хүү Жавхарал Неругээс Казахстаны нэрт удирдагч Динмухамед Кунаев хүртлэх ухаантан мэргэдийн дурдатгалаас Хятадын Мао-Цзе-Дун, Дэн Сэ Пин, Зэн-Зэ-Минь хүртлэх, Леонид Брежневын гурмасан дурдатгалаас эхлэн Хо Ши Миний зохиолууд, Марксизм Ленинизмийн сонгодог бүтээлүүдийг гүнзгийрүүлэн судлавал олон юмны оньсого тайлагдаж байна.   ЗХУ-ын тэргүүн Л.Брежнев 1966 оны нэгдүгээр сард Монголд ирж Эрдэнэт хэмээх аварга том үйлдвэрийг барьж өгөхөөр тохирсон бол, Монгол улс тунхагласны 50 жилийн ой 1974 оны 11-р сард ирж нийслэлийн Ш-IV хорооллын өндөр хотхоныг бэлэглэн буцжээ.   Чухамдаа Ю.Цэдэнбалын үед ЗХУ-ын тэргүүн найман жилд хоёр удаа ирж Монгол улсыг хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсанд хэн ч маргахгүй биз ээ.  Л.Брежнев 1974 онд ирж буцсаны дараа 1981 онд манай намын ээлжит Их хуралд оролцохоор ирсэн М.С.Горбачев ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Хөдөө аж ахуй эрхэлсэн нарийн бичгийн дарга байв. Тэр ХААЯ-ны Сайд Н.Жагварал, ШУА-ын ерөнхийлөгч Ч. Цэрэнтэй хамт Дархан, Сэлэнгэ аймагт очжээ. Монголын нэгдэл, сангийн аж ахуйнуудын үйл ажиллагаатай танилцсан тэрээр нэгдлийн малчид хангайд 50, говьд 75 толгой амины малтай байгааг эрс эсэргүүцэн шүүмжилж, Н.Жагваралтай сөрөн маргалдаж, Намын Их Хуралд үгээ хэлсэн оройгоо л Москва руу явжээ.   Түүний балгаар Жагварал Улс Төрийн Товчооны орлогч гишүүнээр бууж золтой л ажлаас халагдалгүй үлджээ. Хэрэв Ю.Цэдэнбал, Л.И.Брежневтэй дотно харилцаатай байгаагүйсэн бол М.С Горбачев үүнээс ч илүү гай тарих байсан нь илт. Коммунист Намын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны гишүүн ЗХУ-ын гурван удаагийн баатар, академич Данмухамед Кунаевын дурдатгалд дурдсанчлан хэрэв Л.И.Брежнев түүнд "Найрамдалт ах дүүгийн орноор явахад барагтайхан явж байгаарай” гэж анхааруулга зэмлэл өгөөгүйсэн бол түүнээс ч илүү завхрал нугалаа гаргаж мэдэх хүн аж.   Хатуухан хэлэхэд М.С.Горбачев Монголын удирдлагуудын эрлэг болсон гэхэд хилсдэхгүй. 1984 онд Кремлийн эмч Академич В.А.Чазовын хуурамч оношоор Москвад аваачсан Ю.Цэдэнбал гэрийн хорионд орж яаж тамлагдан зовсныг товчлон өгүүлье. Амташсан хэрээ арав дахидаг гэгчээр М.С.Горбачев, Ромонов, Гришин, Алиев нарыг тонилгосны дараа асуудал буруу тийшээ эргэснийг ухаарсан Динмухамед Кунаев нэгэн ээлжит намын бүгд хурлын дараа Горбачевт бараалхан “Нас сүүдэр өндөрт хүрлээ, ажлаа хөнгөлөх бодолтой байна” гэхэд тэр суудлаасаа ухасхийн босч баярласнаа илэрхийлээд “Орны хүндээ санаа зоволтгүй. Та тэтгэвэрт суумагц Москвад ирээд өндөр хангамжинд байгаарай” гэж 45 жилийн турш Казахстан улсыг удирдсан надад ядахдаа Казахстанаас ганц хүний нэрийг хэлүүлэлгүй гаргасанд би ихэд цочирдсон юм. Маргааш нь Алма-Атад нисээд ирвэл Казахстаны Коммунист Намын Төв Хорооны бүгд хурлыг зарлачихсан Ставрапалын хязгаарын намын дарга асан нэг ангийн найз Г.В.Колбиныг аль хэдийн ирүүлчихсэн байлаа гэж дурдатгалдаа бичжээ.   1991 онд ЗХУ задрахад 25 сая орос үндэстэн Бүгд Найрамдах улсуудад үлдснээр Белорус, Казахстанаас бусад бүх улсад цуст мөргөлдөөн гарч Гүрж, Украйны хэрэг явдал ах, дүү Славьянчууд өөр хоорондоо дотроо дайтсан нь энэ зууны бас нэгэн эмгэнэлтэй түүх болсон юм. Энэ нь империалистуудад ашигтай болохоос ард түмэнд гай гамшиг тарьжээ.   Түүхийг хэн ч хянан засварлах эрхгүй. Тэр өөрийн хүрдээр урагшилдаг жамтай. Монголын төр сүүлийн 25 жилийн турш эзэн жолоодогчгүй мэт, ардчилалаар амьсгалсаар 26 жил өнгөрөхөд монголчууд бид Налайхын өмнөх толгодод манай эриний 731 онд босгосон бидний өндөр өвөг, мэргэн сайд Тонюкокийн хөшөөнд бичсэнчлэн: “Тойгтныг сөгдүүлж толгойтныг бөхийлгөсөн ард түмэн задарснаар гадаадынхны өгөөш болж хацар гоо охид нь харийн хүний шивэгчин болж эрэмгий чадалтай эрчүүд нь эд мөнгөний боол болж" насанд хүрсэн 1.4 сая хүн нь 24 нам, 3600 гаруй эсвэл холбоо, хөдөлгөөнөөр талцан тэрсэлдэж авилгал, хээл хахууль, шудрага бус явдлын золиос болон бухимдсаар өнөөг хүрчээ.   Монголын зарим “хэт үндсэрхэг” үзэлтэй сэхээтнүүд нам, төрийн удирдлагад байсан албан тушаалын хэнээтнүүдийн Ю.Цэдэнбалыг зайлуулах оролдлого нь бүр 1980-аад оноос эхтэйг бодит жишээгээр өгүүлье.    Тухайн үед ЗХУ-д суугаа Элчин сайд Ц.Гүрбадамын бичсэнээр “Манай хоёр дарга (Ж.Батмөнх, Д.Моломжамц,) Гобачевт хоёр хүсэлт тавьсан гэдэг. Үүнд 1. профессор Чазовыг Монголд ирүүлж, УТТ-ны гишүүдэд Цэдэнбалын өвчний тухай тайлбарлуулж өгөх, 2. Цэдэнбалыг НТХ-ны бүгд хурал, Халх голын ойд явуулахгүй байхыг тус тус хүсчээ. Горбачев уг хүсэлтийг нь хүлээн авч биелүүлсэн юм" (Ц. Гүрбадамын дурдатгалын 24-р хуудас) гэснийг академич, профессор В.Чазов нотолж: “Цэдэнбалыг чөлөөлөх асуудлыг өөрөө тавихаас эрс татгалзаж байгаа Батмөнхийг хараад их гайхал төрж байв. ...   Бид УТТ-г хуралдуулж болно. Харин тэр хурал дээр та л Цэдэнбалын өвчний тухай ярьж, эрүүл мэндийн байдлаас улс орныг удирдаж чадахгүй гэдгийг нь хэлэх хэрэгтэй” гэж монгол нөхөд маань надад тулгасан. “Бид эмнэлгийн шинжилгээг бичгээр гаргаж өгье” гэхэд Монголын удирдагчид УТТ-ны хуралд намайг заавал биеэр оролцохыг шаардав.   Түүнчлэн тэд Цэдэнбал болон түүний гэргийг Москвад байлгах бас нэг болзол тавьсан юм” (В. Чазов. “Здоровые и власть” М., 1992, т. 63-64 тал) гэснээс үзэхэд монголын удирдагчид Ю.Цэдэнбалын эсрэг хуйвалдаанд Зөвлөлтийн хүмүүсийг татан оруулах, “хүний гараар могой бариулах” арга саам хэрэглэсэн гэж хэлж болохоор байна. Эмнэлгийн шинжилгээ хийлгэхээр Москвад түр очсон Монголын нам, төрийн тэргүүнийг 1984 оны эргэлтийн үеэр Москвад тусгаарлан байлгаж, цаашид олон жил “гэрийн хорионд” албадан саатуулж, нутагтаа ирэх хүсэлт шаардлагыг нь хөсөрдүүлж, “шүүхийн тогтоол буюу прокурорын зөвшөөрөлгүйгээр хэнийг ч баривчилж үл болно” гэсэн тухайн үеийн Үндсэн хуулийн заалтыг ноцтой зөрчжээ.    Түүний тухай сүүлийн 30 гаруй жилд 46 дурдатгал ном зохиол гаргасан НАХЯ-ны сайд агсан генерал С.Лувсангомбо гэрийн хорионд байхад нь очиж уулзахад “Би хийж чадах юмаа гүйцээж чадаагүй нь тоогүй” гэж өөрийн гараар худам үсгээр бичсэнээр нэрлэсэн номонд үнэнийг өгүүлсэн байдаг. Халхын голын 45 жилийн ойг тэмдэглэхээр зэхэж байтал түүнийг Москвад шинжилгээ хийлгэх нэрийдлээр 10 хоногийн хугацаатай аваачиж паспортыг нь хураан авч Элчинд хадгалуулж төрөл бүрийн хүчтэй тариагаар тарьж бас эрүүл биеийг нь сулруулсныг гэргий Анастисия Ивановна Филатова, хүү Ц.Владислав, Ц.Зориг нар мэдсэн ч дээшээ тэнгэр хол, доошоо газар хатуугаар ганцаардсан эмгэнэлт түүх хэрхэн үргэлжилснийг хүү Ц.Зориг “1984 оны төрийн эргэлт” номондоо бичсэн нь буй.    Бал даргатай уулзахаар очсон ганц нэг хүнд тэрээр гагцхүү худам Монголоор бичиж харилцдаг байжээ. Учир нь цаг үргэлж тэдний яриаг соронзон аппратаар бичиж авдаг байсан учир С.Лувсангомбод алгын чинээ цаасан дээр “Хийж чадах юмаа гүйцээж чадаагүй нь тоогүй” гэж эхний гэрээслэлээ бичиж өгсөн бол үр хүүхдүүддээ үлдээсэн “Намайг Монголд минь оршуулаарай” гэж сүүлийн гэрээслэлээ худам үсгээр бичиж үлдээснийг Ц.Зориг өгүүлжээ. Мөн аавынхаа асар баян номын сан, Африкийн тивээс бусад дэлхийн дөрвөн тивийн төр улсын удирдагчдын өгсөн бэлэг дурсгал гээд бүгдийг Улсын прокурорын Балжиннямтан нар хураан авч алга болгосныг харуусан бичсэн байдаг.    Монголын сэргэн мандлын түүхийн хагас зуун жилийн түүхийг бүтээсэн “Түмэн жилдээ үл мартагдах түүхэн гавьяатан, зууны манлай удирдагчийн буянд бид ингэж бузар нүгэл хийсэн түүхийн сургамжийг түүхчид бид гоёж чимэлгүй хойч үед үнэнээр хэлэх үүрэгтэй юм.    Гурван төрийн нүүр үзсэн “төрийн хар хүн” гэгддэг үнэнч шударгаар алдаршсан Т.Рагчаа гуайн дурдатгалд “Монголд тойрон хүрээлэгчид гэж байгаагүй, харин Ж.Батмөнх өөрийг нь байцаах үед үүнийг “зохиомол хэлмэгдүүлэлт” гэж хэлснээр бид бүгд чөлөөлөгдөж хотын шүүхээс тогтоол гарснаар хоёр жилийн хоосон байцаалт эцэс болсон” гэжээ. Түүнтэй би уулзаж учирч байхад “Ж.Батмөнх та хоёр Хяргас сумын нэг нутгийн баяд хүн болохоор түүнийг дээш нь дэвшүүлэхэд та нөлөөлөв үү?” гэж асуухад “түүнийг Буриад угсааны Дондогийн Цэгмэд дэмжсэн нь тэр хоёр Хэнтийн нэг айлын Буриад охинтой суусан баз, нөгөөтэйгүүр УИС-д багш байсны хувьд дэмжсэн” хэмээсэн нь 1962, 1964 оны хэрэг явдлаас үүдэн “халх үзэл” хавтгайрсантай холбоотой аж.   Энэ тухай цухас дурдсан нь Ж.Самбуу гуай 1972 онд таалал төгсөхөд Бал даргад бас нэг зөвлөсөн зөвлөлгөөг иш үндэс болгосноос уу аль эсвэл Ж.Батмөнх дарга 1973 онд шууд суга үсрэн дээшээ дэвшснийг манайхны зарим нь эсэргүүцсэнтэй холбоотой болов уу? Ардчилагчид 1990 оноос Ардын намыг Монголын төр засгаа харлуулахын тулд юм л бол ”Чингис”, “Чингис” гэж хашгирсаар нэг л өглөө босоход С.Бат-Үүл, Н.Баттулга хоёр Сүхбаатрын талбайг “Чингисийн талбай” болгож эгээ л Монгол улсыг “Чингис хаан улс” болгох шахлаа гэж тэр ёгтлон хэлж билээ. Түүний бас нэгэн хэлсэн үг анхаарал татдаг, Ж.Батмөнх орчуулагчаа аваад Москва руу үе үе алга болдог байсны нууцыг өнөөх Ш.Н.Надировын номоор давхар нотлогдож байна.   Сүүлийн гучаад жилд түүний тухай юу эс бичлээ дээ. Харин түүний тухай үнэн үг бичсэн нэгэн профессорын үгийг иш татъя. “Ю.Цэдэнбалыг дэндүү оросжсон, орос бүсгүйтэй гэрлэсэн, Москвагийн заавраар хөдөлдөг гэх мэт олон янзаар бичдэг байв. Миний бодлоор түүний нэг дутагдал нь УИС-д багш хийж байсан баяд угсааны Ж.Батмөнхийг дэвшүүлэн Сайд нарын Зөвлөлийн дарга болгосон нь хожим хойно засрашгүй алдаа болсон мэт” гэж С.Галсан гуай бичсэн нь үнэнд тун ойрхон байв.   Тухайн үед Монголын дээд удирдлагад байсан зарим хамтран зүтгэгчид нь Цэдэнбалын эрүүл мэндийг хамгаалъя гэхэд зарим хэсэг нь муухарлан тэнэглэжээ. Тиймээс 1989 оны 12-р сард Намын VIII бүгд хурлаар удирдлагад дэндүү удсан хуучинсаг хүмүүсээ даруй өөрчилье. Нам төрийг хоёр тийш салгая гэхэд Ж. Батмөнх гуай албан тушаалаа алдахаас айсан нь бас нэгийг өгүүлнэ. 1990 оны эхэнд Ардчилалын давалгаа хяналтаас гарахад өнөөх хамтран зүтгэгч удирдлагуудтайгаа огт санал солилцолгүй нам төрийн бүх албыг татан буулгаж НАХЯ-ны сайд мянгад угсааны Н.Жамсранжавтай хамт буулт хийснээр монголын сор болсон олон шилдэг сэхээтнүүд ийнхүү хэлмэгдэн хохирохын эхлэл тавигджээ. Ж.Батмөнх тэнгэрт халихаас хэдхэн сарын өмнө орон сууцнаас хөөгдөж Бэлхэд байхад нутгийн найз нь: “Румуны Ерөнхийлөгч Чауческийн эхнэр Елена шиг биднийг бас буудчих вий гэж айснаас ийм алхам хийхэд хүрэв” гэж үнэнээ хэлжээ. Тэр аргагүйн эхэнд огцорч орыг нь залгасан П.Очирбатад “энэ хэдэн нэгдэл, САА-г битгий тараагаарай” гэж захисныг хожмоо тэрээр “Тэнгэрийн цаг” дурдатгалдаа бичжээ. Монголын хойч үеийнхэн Ю.Цэдэнбал 1984 онд огцорсон атал зургаан жилийн дараа 1990 оны ардчилсан хувьсгалд яагаад холбогддог билээ? гэж гайхах нь мэдээж. Тэгвэл энэ нь Ж.Батмөнх тэргүүтэй удирдлагуудыг эсэргүүцсэн хувьсгал байсныг хэлэх хэрэгтэй.   Монголчууд бид Ю.Цэдэнбалаар дэндүү тохуурхаж, ханан гэрээс хадан гэрт нь хөдөөлүүлэхээр авсыг нь үүрч ирсэн ханийг нь цагдан хорьж, мэдүүлэг авч цорын ганц өмч хөрөнгө нь болсон ховор баян номын сан, олон зуун түүх дурсгалыг нь битүүмжлэн, бүх хэргэм зэргийг нь хурааж буянт бууралыг нүгэл хилэнцээр үдсэн нь юутай харамсалтай.   Хэнд итгэж юунд үнэмшихээ мэдэхгүй төөрөлдсний эцэст ухаан бодлоо уралдуулж монголыг аварвал МАХН-ынхан аврах ёстой гэж шүүн тунгаасан ард түмэн Н.Багабандийг УИХ-ын даргад нэг удаа, Улсын Ерөнхийлөгчөөр хоёр удаа сонгож УИХ-ын 76 гишүүний даруй 74-ыг МАХН-аас нэрийн заасан хүнийг сонг

Маршал Ю.Цэдэнбалыг огцруулсан хуйвалдааны нууцыг хэн хэзээ илчилсэн бэ?2016, 9 сар 15. 10:45

Монголын удирдагч агсан Ю.Цэдэнбалын мэндэлсний 99 жилийн ой энэ жил тохиож буй. Тэрбээр төрийн жолоог 44 жил атгах хугацаандаа Монгол орныг дэлхийн соёл, иргэншлийн түвшинд хүргэж хөгжүүлсэн үйлсээрээ түүхэнд Чингис хааны дараа үнэлэгдэх гавьяатай хүн.   Түүний талаар эрдэмтэн судлаачид олон судалгаа хийсэн байдгаас ОХУ-ын судлаач Ш.Г.Надировын "Цэдэнбал-1984 он" Л.Шинкаревын "Цэдэнбал, түүний цаг үе" бүтээлүүд зөвхөн Ю.Цэдэнбал судлал төдийгүй монголын түүхийн чухал сурвалж бичгүүд юм

Егүзэр хутагт Ж.ГАЛСАНДАШ2016, 7 сар 26. 11:32

Шинэ засаг төр бурхны номонд заасан ёсоор явж байгаа юм. Сэтгэл хувьсах явдал олон хувраг та нарт байж болохгүй

Монголчуудын тухай 14 баримт2016, 6 сар 10. 14:21

( МОНГОЛЧУУДЫН ТУХАЙ АРВАН ДӨРВӨН БАРИМТ.) Манай улсын тухай гадны хэвлэл болон сайтууд дээр ихэвчлэн Чингис хааныг гол сэдвээ болгон бичсэн байдаг. Харин энэ удаад гадны нэгэн сайт дээр, бидний талаар сонирхолтой 14 баримтыг гарган тавьсаныг “ орчуулан” хүргэж байна. Монголчуудын тухай сонирхолтой 14 баримт Нийтлэлч: “Монголчууд бол зүгээр нэг дэлхийн талыг эзлэсэн, эрт үеийн харанхуй бүдүүлэг хүмүүс биш, Дэлхий дахинаа танигдсанаас ч их сонирхолтой зүйлс тэдний үүх түүх соёлд бий” 1

Соц үед хамгийн их улсыг хохироосон нөхөр нь Майдар гуай гэнэ2016, 5 сар 20. 20:50

Соц үед хамгийн их улсыг хохироосон нөхөр нь Майдар гуай гэнээ... Хар далайд 1 удаа илүү амарсан..

Шинэ мэдээ

Америкчууд “Obamacare” хөтөлбөрийг аврахыг уриалан жагсав24 минут 6 секундын өмнөБразилын шоронд олон хоригдол амь үрэгджээ34 минут 6 секундын өмнөР.Уэстбрүк трипл-даблийн тоогоор домогт Мэжик Жонсонг гүйцэв44 минут 6 секундын өмнөМонголд террорист халдлага болох магадлалтай49 минут 6 секундын өмнөЯ.Содбаатар: Дотоодын цэргийг буцаан сэргээх хуулийн төслийг дэмжлээ52 минут 49 секундын өмнөДональд Трампын охин Иванка Трамп 5.6 тэрбум төгрөгөөр харш худалдаж авжээ54 минут 6 секундын өмнөБ.Бат-Эрдэнэ: Багахангай дүүрэгт байрлах ангарт хадгалсан 120 тонн хаягдлын асуудал шийдэгдэнэ57 минут 48 секундын өмнөДональд Трампын охин Иванка Трамп 5.6 тэрбум төгрөгөөр харш худалдаж авжээ57 минут 55 секундын өмнөМонголчуудыг Америкийн армитай харьцуулдаг59 минут 6 секундын өмнөЦ.Цогтбаатар Д.Хадбаатарт ялагдлаа1 цаг 4 минутын өмнөХүүхдийн 30 ортой тасаг нээлээ1 цаг 7 минутын өмнөНөхөр нь гэртээ ирээд мэл гайхаж, цэл хөхөрчээ. Гэтэл…1 цаг 10 минутын өмнөФлойд Meйвезер, Ронда Роузитой хамтрахад бэлэн гэлээ1 цаг 15 минутын өмнөХарвардын их сургуулийн гэрэл зургийн ангид үнэ төлбөргүй сурах боломж1 цаг 20 минутын өмнөНийт мотоциклын 90 орчим хувийг Хятад мотоцикл эзэлж байна1 цаг 23 минутын өмнө2017 оноос нүдний шил хэрэгцээнээс гарч, нүдний эмгэгийн хагалгаа байхгүй болно1 цаг 27 минутын өмнөБооёогийн олноос нуусан амраг1 цаг 31 минутын өмнөАмралтын өдрүүдэд таван жолооч согтуугаар жолоо барьж осол гаргажээ1 цаг 34 минутын өмнөУхаалаг утсанд вирус суулгаж зургаан тэрбум АМ.доллар хулгайлжээ1 цаг 39 минутын өмнөДэлхийн хамгийн жижиг тээгч пуужин хөөргөх ажил амжилтгүй боллоо1 цаг 43 минутын өмнө"Эрдэнэт Икон" баг эхний хожлоо авлаа1 цаг 47 минутын өмнө“Зон олны нам”-ыг бүртгэхээс татгалзав1 цаг 49 минутын өмнө17 жилийн хугацаанд 265 монгол хүүхэд үрчлэгджээ1 цаг 51 минутын өмнөДэглэм барьж буй бүсгүйчүүдэд зориулсан шоколадтай бялуу хийх арга1 цаг 54 минутын өмнөХүүхэлдэйн сүнс хүмүүсийг айлгав (видео)2 цаг 1 минутын өмнөШинхуа л чадна гээд өдөр бүр ард түмний тархийг угаагаад байгааг би ойлгохгүй байна2 цаг 5 минутын өмнөТаны хүүхэд хумсаа мэрээд байна уу2 цаг 8 минутын өмнөКэти Перри хайртынхаа төрсөн өдрөөр гэнэтийн бэлэг барив2 цаг 10 минутын өмнөШИНЭ долоо хоногийн ШИЛДЭГ зургууд2 цаг 13 минутын өмнөМалиа болон Саша Обама нарын цагаан ордонд зочилсон анхны зургууд интернетийг шуугуилж байна2 цаг 15 минутын өмнө
© -2017 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан. "ЭДИМVVН" ХХК.