Түүхийн хуудас

Цагаан сар бол мал ахуйтны баяр6 сар 18. 10:45

Хэл, түүх археологи өгүүлсэн нийтлэл №24 “Алдсан адуугаа сургаар олж болох. Алдсан түүхээ сургаар үл олно

Бидний монголчууд хаанаас ч нүүж ирээгүй6 сар 14. 9:15

Хэл, түүх археологи өгүүлсэн нийтлэл №23 Өлгий сайхан ууланд өвгөдийг тавьсан газар.... Хүннү, Сүннюгийн үеэс хөгшид, өвгөдийн минь нутаг... Дашдоржийн Нацагдорж “Sergelen international expedition” Монгол Улсын нутаг дэвсгэрээс илрүүлэн олсон эртний хадны бичгүүд Хүннү нарын үүсгэн хожим он удаан жил хэрэглэсээр ирсэн эртний монгол хэлний анхдагч бичиг болох талаар өөрийн судалгааны зарим эх сурвалжийг цувралаар нийтэлсээр ирлээ. Би судлаач хүний хувьд энэхүү цуврал нийтлэлүүдэд үнэхээр анхааралтай хандсан

Мал ахуй-дэлхий нийтийн ухаараагүй соёл6 сар 11. 15:07

Хэл, түүх археологи өгүүлсэн нийтлэл №22 Хүн төрөлхтний түүхэнд анх удаа сая гаруй хүн нэг доор амьдарсан нь мал ахуйтнууд. Хүн төрөлхтний түүхэнд анхны төр илийг мал ахуйтнууд байгуулав. С.Сэргэлэн. Хаана, хэн, хэзээ хонь ямаа, адуу үхрийг гаршуулсан бэ? Уг асуултад тодорхой хариулах хүн өдгөө үгүй болов уу

Монголчуудын гарал үүсэл6 сар 8. 9:05

Өөрийн гарал үүслээ харийнхнаар бичүүлсэн үндэстэн Ази тивд Монголоос өөр үгүй болов уу. Хан, Орос, Солонгос, Япон, Энэтхэг гэх мэт үндэстэн харийн хэн нэгнээр түүхээ бичүүлэх үү? Хариулт: Хэзээ ч үгүй. Өөрийн нутаг дээр буй түүхэн бичээсүүдийг харийхнаар тайлуулж тайлбарлуулсан үндэстэн Монголоос өөр үгүй болов уу. 

Эх хэл ба манай үр хойчис6 сар 4. 15:22

Хэл, түүх, археологи өгүүлсэн нийтлэл  №20 Үндсийг нь таслахаар хэл мөхнө. Түүхийг нь таслахаар үндэстэн мөхнө. С.Сэргэлэн сэрэмжлэв. Эх бичиг, эх хэлээр сийлсэн хадны бичиг, ханзаар бичсэн “Монголын нууц товчоо”-г судалж буй мань өнөөгийн монголчууд бидний амны хайрцаг буюу дуудлага өвөг дээдсийнхтэй ихээр зөрөхийг тогтоов. Өнөөгийн монголчуудын баримжаа буюу төв дуудлага төв халхын малчдын дуудлагаас ихээр зөрөхийг мөн тогтоолоо

Та үүнийг мэдэх үү: Бага газрын чулуу6 сар 4. 12:45

Дундговь аймгийн Дэлгэрцогт сумын төвөөс баруун хойш 37 км зайд бий. Эргэн тойрон тэгш талаар хүрээлэгдсэн, д.т.д 1768 метр өндөр, боржин чулуун бүс бөгөөд 300 км.кв талбайтай. Чулуун уулын ам, хоолой, хөндийд олон булаг шанд урсахаас гадна эртний булш, хиргисүүр, хадны сүг зураг, хөшөө дурсгалууд нэлээд байдаг. Бага газрын чулуунд Сөдөтийн ам хэмээх улиасан шугуйтай хавцал, Жаргалантын агуй, Нүдний рашаан, Тахилгын хавцал, Гэр хад, Хүннүгийн үеийн булш гэх мэт үзэх зүйл олон бий.Гэр чулуу хэмээх хаданд олон янзын зураг сийлсэн байдгийн дотор хоёр янгирыг олсоор оосорлон барьсан хүний зураг нь хүрэл зэвсгийн сүүл үед хамаарах ажээ. Гэр чулуунаас холгүй орших өндөр хаданд хоёр том бугын зургийг бодит хэмжээ буюу 170 см урттай, 90 см өндөртэйгөөр дүрсэлсэн байдаг нь сонирхол татна.Сөдөтийн аманд урьд өмнө сөд өвс элбэг ургадаг байсан учраас ийнхүү нэрлэжээ. Эл амны чулуун хавцал дунд ургасан улиасан төгөлийн дунд 300 гаруй жилийн өмнө хоёр лам даяанчлан сууж, тус тусын гэрийг барихдаа уулын бяцхан горхийг гэрийнхээ дундуур урсаж байхаар байрлуулж, гэрээсээ гаралгүй ус авч цай хоолоо зэхдэг байжээ. Лам нарыг өөд болоход нь туурвисан бүтээлүүдтэй нь зэрэгцүүлэн эл хавьд бунхалсан ажээ. Сөдөтийн аманд нэгэн хийдийн туурь байх бөгөөд түүнийг Ловончамбын хийд гэдэг. Мэргэн мөр хэмээн алдаршсан цорж лам бясалгал хийх үүднээс эл сүмийг бариулсан гэдэг. Хожим XX зууны эхэн үед шарын урсгалын төлөөлөгч, эрдэмтэн лам Зава Дамдин хэсэг суурьшин бүтээл туурвиж байжээ.Жаргалантын агуй нь Сөдөтийн амнаас 1 км зайд оршдог, 18 метр урт агуй юм. Тал хэсэгт нь босоогоор явж, тал хэсэгт нь суугаагаараа мөлхөж явна.Нүдний рашаан нь Сөдөтийн амнаас баруун тийш нэг км зайд оршдог. Зориуд өрөмдсөн юм шиг 50 см гүн нүхний амсраар доош харахад доор нь урсаж байдаг. Нүхний голч нь 7 см тул утсаар дүүжилсэн жижигхэн шанагаар рашаанаас утган авч нүдэндээ түрхдэг. Нутгийнхан нүдний аливаа эмгэгт сайн хэмээн шүтэж иржээ.Тахилгын хавцал нь Бага газрын чулууны ноён оргил бөгөөд д.т.д 1768 метр өндөр. Сүрлэг өндөр хаданд нь аргаль янгир бэлчдэг.Дунд шандын аманд баруунаас зүүн тийш чиглэлтэй 64 хүннү булш нэг доор байдаг. 1989 онд Монгол-Унгар-Зөвлөлтийн хамтарсан баг малтан шинжилжээ. Булш хоорондын зай харилцан адилгүй байдаг. Малтлагын явцад нумны гичир, ясан наалт, бүсний хүрэл арал, хазаарын төмөр амгай, долгио хээтэй ваарны хагархай зэрэг эд өлгийн зүйлс олджээ. (Ч.Буянбадрах "Монгол орны лавлах" ном)  

Монгол тоо ба Кидан тоо5 сар 31. 15:50

Нэг, хоёр, гурав монголчуудын арьсан дээрх тоо. Бир, ки, уч монголчуудын ясан дээрх тоо. С.Сэргэлэн. Манай хүннү-монгол хэл бичигтэй хадны бичээсүүдийг судлан тайлах мануусын ажил амжилттай болж нийт мянга хоёр зуу орчим үг, изгүрийн дөнгөж хоёр хувийг тайлаагүй байна

“Монголын Нууц Товчоо”-ны агуулгын залруулга5 сар 28. 12:20

Хэл, түүх археологи өгүүлсэн нийтлэл №18 Эх бичиг эх хэлээ билирч, өвөг дээдсээ дээдэлдэг нэгэнд дээдсийн эх сурвалжууд дэлгэгдэн харагдана. Эх бичиг эх хэлээ эвдсэн, өвөг дээдсээ дорд үздэг нэгэнд эх сурвалжууд үл дэлгэгдэнэ, үл харагдана. Харийн багшийн шавь нар эх сурвалжийг бус багшаа дээдлэн буй. С.Сэргэлэн. Хуурсаар, хуурсаар худалч, хумсалсаар, хумсалсаар хулгайч, гэдэг шиг Ц.Дамдинсүрэнгийн уралсан орчин цагийн монгол хэлэнд Монголын нууц товчоог Ш.Чоймаа тохируулан зассаар, зассаар “Чоймаа товчоог” урлав

Заагч-Тонуйкукийн бичээс ба Монголын нууц товчоо5 сар 28. 11:10

Тонуйкукийн бичээс бол Хүннү-Монгол хэлний төгс хэлбэр. С.Сэргэлэн Налайх дүүрэгт буй Тонуйкукийн бичигт өөрсдийн гарал үүслийг Тонуйкук эхний хоёр өгүүлбэрээр тайлбарлав

Бидний танихгүй Н.Лхамсүрэн – 15 сар 27. 13:57

-Дипломатчийн хөрөг нийтлэл   Нямтайширын Лхамсүрэн гэх буурлын тухай элдэв хууч, домог яриа, бүр цуурхал ч бишгүй дээ нэг сонсож явлаа. Миний ба миний дээд үеийнхэн үлгэр домгийн ертөнцөд их ч аялсан даа. Тэр хэн байв гэдгийг XXI зуунд дахин хөндөж яагаад болохгүй гэж?    Үнэхээр нугалбал нугалахаар дарамт (сэтгэл санааны ба бие махбодийн), доромжлолыг амсаад тэсч гарсан нэгэн эрхмийн тухай өгүүлэхгүй байхын арга ч үгүй юм. Намтар түүх, туулсан зам гэвэл бас л өвөрмөц, заримдаа харамсмаар. Ер нь харамсах талдаа намтраа бүтээжээ. Бүтээх ч юу байхав, энхрий хайрт нам-засаг нь түүнийг золигт гаргахыг цаг наргүй үзүүлж өгч байжээ.   Түүний тухай газар нутгаа өгөхгүй хэмээн тэмцсэн эх оронч Аварзэдийн нэгэн адил элдэв домог, хууч яриа, аман түүх дэндүү олон байдаг учраас би цэгцлэхээр ийнхүү зориг шулуудаж байна. Цэгцэрсэн эсэхийг уншигчид, түүхчид, манай дипломатчид шүүх биз ээ. Цэгцэлж чадаагүй юм гэхэд цэгцэнд оруулахад бага ч гэсэн хувь нэмрээ оруулна гэдэгтээ итгэлтэй байна.   Лхамсүрэнгийн овог гэж толгой эргүүлэм олон нэрс тэр үеийн төвийн хэвлэл, хожим ч хэвлэлүүдэд бичигджээ. “Намтайширийн”, “Нянтайширын”, “Нямтайширын” гэсэн гурван ч нэр, эсвэл харьяалахын тийн ялгалын “-ын”, “-ийн” гэдгийг хольж хутгасан нэртэй мэдээ тун их тааралдлаа. Бүр гуйвуулаад “Нянтайсүрэнгийн” гэх нэр ч ганц нэг явж байх юм. Энэ бүтээлдээ төвийн хэвлэл, номд бичигдсэнийг нь би яг тэр байгаагаар нь эшлэлээ. Хэргээр би олон янзаар бичсэн юм биш шүү.Залуучуудыг шүүмжлэх дуртай ахмадуудад хандаж хэлэхэд, та нар ч гэсэн бичиг цаасандаа хайнга хандаж байсан юм байна. Нэг хүний нэг овгийг хичнээн ч олон янзаар бичиж будлиулав даа гэж зэмлэвэл бүү гомдоорой!    Лав эцэг нь Тайшир гэсэн нэртэй хүн байжээ. Бичиг үсэгт гэгээрсэн нэгэн байсан учраас нутгийн ардууд түүнийг “Номтой Тайшир” хэмээн хүндэтгэн нэрлэсээр тэр нь хоч нэр болж,явсаар Лхамсүрэнгийн овог болж, тэгээд дээрхи гурван нэр болж хувирчээ. Уг нь “Номттайшир” гэж тогтох ёстой байж л дээ. “Номттайширын Лхамсүрэн” гэж тогтож хэвшсэн бол чихнээ чимэгтэй дуулдах байсан ч юм бил үү.   Түүний сайдаар ажилласан 1950-иад он Гадаад хэргийн сайд нарт халгаатай нэгэн 10 жил байсан байж магадгүй. Гадаад хэргийн сайд тэгж олон солигдсон ба үүрэг гүйцэтгэгч удтал ажиллуулаад байсан нь түүхэн оньсого хэвээрээ үлдэнэ хэмээн би өмнөх бүтээлдээ дурдсан. Тэр 10 жилийн нэгээхэн үед нь сайдаар ажилласан Д.Адилбиш гуай “Ер нь 1955-60 онд ГЯЯ-ны сайд 4 удаа өөрчлөгдсөн” гэж хүлээн зөвшөөрч байжээ (Д.Адилбиш. Гадаад харилцааны албанд оролцон зүтгэж явсан тухай дурсамж, “Ертөнцийн чихнээ”- Монгол элч нарын дурсамж, УБ, 1991). Тэгвэл өмнөх хоёр сайд, нэг сайдын үүрэг гүйцэтгэгчийг оруулж тооцвол 6-7 удаа өөрчлөгдсөн болж таарна. Гадаад харилцаа огцом тэлж өргөжөөд манай дипломатын алба шаардлага хангаж ажиллаж чадаагүй, эсвэл сайд нар нь улс төрийн шалтгаанаар халагдаж солигдоод байсан байж болно.   ГХЯ-наас Дипломат албаны 100 жилийн ойгоор (2011 он) гаргасан “Монгол Улсын орчин үеийн Дипломат албаны нэрт зүтгэлтнүүд” номын гарчигт дээрээсээ Сайд нарыг тоолж жагсаахад 11 дүгээрт бичигдсэн хэрнээ доторхи намтрын хуудсанд 14 дэх сайд гэсэн нь ойлгомжгүй мэт. Бодвол Ардын хувьсгалын эхэн ба 1930-аад онд зарим нь хоёр удаа уг албан тушаалыг хашсанаас тэгж дугаарласан болов уу.   ГХЯ-наас Дипломат албаны 100 жилийн ойгоор (2011 он) гаргасан “Монгол Улсаас хилийн чанадад суугаа Дипломат төлөөлөгчийн газрууд” номд Н.Лхамсүрэн нь Москвад ЭСЯ-нд ажиллаж С.Лувсангийн удирдлагад 1961-1963 онд ЭСЯ-ны II нарийн бичгийн дарга байсан гэх мөр байна. Ерөнхий сайдын орлогч, ГЯЯ-ны сайд, мөн дэд сайд нь байсан хүн хичнээн буруутлаа гэхэд, хичнээн буулгаж шийтгэлээ гэхэд ингэж ч доош нь оруулах гэж дээ хэмээн харамсмаар санагдлаа.Өс хонзонгоор түүнийг хэтэрхий доош нь хийж, дарамталж, дээрээс нь тавлаж байсан болов уу гэх сэтгэгдэл төрөхөөр.      Гадаад харилцааны яамнаас 2011 онд хэвлэлд өгсөн Дипломат албаны нэрт зүтгэлтнүүдийн тухай нөгөө номоос намтрыг нь үг үсэггүй эшлэж сонирхуулья. Үг үсгийн ба утгын алдаа, үл авцалдаануудыг нь бүгдийг нь тэр чигт нь буулгалаа.   Гадаад яамны арван дөрөв дэх сайд Намтайширийн Лхамсүрэн (1917-1992).1911 оноос хойшхи хугацаанд Монгол Улсын Гадаад яамыг тэргүүлж байсан арван дөрөв дэх сайд, Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Намтайширийн Лхамсүрэн Сэлэнгэ аймгийн “Галттай” гэдэг газар 1917 оны 5 дугаар сарын 27-нд мэндэлжээ. Түүний эцэг өөрийн хичээл зүтгэлээр бичиг үсэгт суралцан,түүхсудар уншдаг жирийн малчин хүн байсан бөгөөд нутгийн зон олноос“Номтой Тайшир” алдар хүртэж, багийн зайсангаар сонгогдож, 1921 онд Улаан армийн анги нэгтгэл нутагт нь орж ирэхэд зүйл бүрээр дэмжиж тусалсан хэргээр цагаантнууд баривчлан тамлан зовоосны эцэст модон амбарт хүү Лувсангийн хамт хорьж, галдан шатаасан тухай нутгийн хөгшид дурсдаг байна.   Өмч малаа хуу дээрэмдүүлсэн эх Дэжид нь хэдэн хүүхдийн хувь заяаг бурханд даатгах санаатай багачуулаа дагуулан Их хотыг зорьж, орох оронгүй, оочих аягагүй амдралын эрхээр айлын хар бор ажил нугалж, овоохойд хүртэл өвөлжиж байсан нь Н.Лхамсүрэнгийн бага насны гашуун амьдралын нэгээхэн хэсэг ажээ.    Н.Лхамсүрэн 1925 оны 11 дүгээр сард Богдхаан уулын аймгийн Ноён уулын хошууны бага сургуульд 12 настайдаа элсэн орж, 1929 онд тамгын тал бичээчээр төгсөн, 1929-1931 ондЭрхүү хотын “Монгол курсы” сургуульд, 1931-1932 онд мөн хотын хүн эмнэлгийн техникумд, 1932-1934 онд мөн хотын эдийн засгийн Рабфакт, 1934-1938 онд мөн хотын Хөдөө аж ахуйн дээд сургуульд,1943-1944 онд Москва хотноо, ЗХУКН-ын Төв хорооны 6 сарын лекторын курст, 1956-1957 онд Москва хотноо Нийгмийн шинжлэх ухааны академид, 1957-1959 онд мөн хотод мал тэжээлийн аспирантурт тус тус суралцаж, хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухааны дэд эрдэмтний (хуучин хэллэгээр) зэрэг хамгаалжээ. Үр тариа, малын тэжээлийн агрономч мэргэжилтэй. Орос, англи хэл мэддэг байжээ.   1938-1942 онд Мал, тариалангийн яаманд орчуулагч, агрономч, Хөдөө аж ахуйн техникумд багш, Хөдөө аж ахуйн яаманд тасгийн дарга, газрын орлогч дарга, дэд сайд, сайд, МАХН-ын Төв Хороонд Хөдөө аж ахуйн хэлтсийн эрхлэгч, 1941-1953 онд Намын шинэ хүчний дээд сургууль, МУИС-д багш, тэнхимийнэрхлэгч, 1942-1946 онд “Намын зохион байгуулалт”, “Ухуулагчийн өврийн дэвтэр” хэвлэлийн эрхлэгч, 1943-1945 онд Намын Төв Хорооны лекторын товчооны дарга, Радио хорооны дарга, 1946-1951 онд Гадаад явдлын яамны орлогч сайд, 1951-1954 онд ГЯЯ-ны сайд, Сайд нарын зөвлөлийн ерөнхий сайдын орлогч, 1954-1956 онд Намын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга, 1959-1960 онд “Үнэн” сонины Москва дахь сурвалжлагч, 1960-1961 онд Хөдөө аж ахуйн дээд сургуульд эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1961 оноос Москвад суугаа ЭСЯ-ны хоёрдугаар нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ.    МАХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, УИХ-ын депутат, Бага хурлын гишүүн, Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн жинхэнэ гишүүн байв.   Н.Лхамсүрэн Монгол-Зөвлөлтийн найрамдалт харилцааг бэхжүүлэх үйлсэд тодорхой хувь нэмрээ оруулсан хүн юм.    БНМАУ-ыг НҮБ-д элсүүлэх асуудлаар Нью-Йорк хотноо 1946 онд очсон Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд оролцож байлаа.   1946 онд МАХН-ын Төв Хорооны суртал ухуулгын хэлтсийн дарга бөгөөд Гадаад яамны орлогч сайдын албыг давхар хашиж байхдаа Хятадын гоминданы урилгаар Намын Төв хорооны дарга Д.Дамбын хамт айлчилж, төрийн сүлд дуугаа шинэчлэх шаардлагатай болсныг ойлгож, нутагтаа ирээд санал дэвшүүлэн хэрэгжүүлжээ. Тэр үед манай сүлд дуу “Гуравдугаар интернациональ” байв. Тэрбээр төрийн ёслолын хөгжмийн тулгын чулууг тавилцаж, түүний санаачилгаар ГЯЯ-ны сайд, элчин сайд нар ёслолын үед өмсдөг дүрэмт хувцастай болсон байна.     Н.Лхамсүрэн түүх шастир, олон улсын харилцааны төлөв байдлыг сайн мэддэг, өндөр боловсролтой, ажилсаг даруу, эрдэм шинжилгээний ажилдаа шаргуу, ажлын хариуцлага, зохион байгуулах чадвар, хувийн сахилга бат сайтай, соёлтой хүн байжээ. Олон баримтаас үзвэл Н.Лхамсүрэн улс эх орондоо ихийг хийж бүтээх эрмэлзэлтэй, ард түмнийхээ амьдралыг дээшлүүлэхэд тус нэмэр болохын төлөө шаргуу ажиллаж явсан байна.   Түүний хөдөлмөр зүтгэлийг үнэлэн Сүхбаатарын одон, Байлдааны гавъяаны улаан тугийн одон, Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон, Ардчилсан Солонгос улсын одон, “Бид ялав”, “Японыг ялав” медалиудар шагнаж байжээ. Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар 1949 онд “Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд” диломат дээд цол олгожээ.   1959 онд эрдмийн зэрэг хамгаалж ирээд ШУА-д эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтнаар ажиллаж байхад нь 1965 онд намын эсрэг бүлэгт оролцсон хэмээн улс төрийн хэрэг хилсээр тулгаж, Увс аймтийн Баруун турууны “Хар цагаан ус” гэдэг газарцөлөгдөж, 1969-1974 онд баазын механикч, ногооны комбинатын өргөст хэмх, улаан лоолийн тариалангийн бригадын дарга, сармис таригч, 1974 оноос Баянхонгор аймагт эмийн ургамал тариалах агротехникч, Төвшрүүлэх, Амгалангийн САА зэрэг олон газар мэргэжлийн ажлаа хийж явсаар 1977 онд тэтгэвэртээ гарч, 1992 онд насан өөд болжээ.    Түүнийг МАХН-ын Төв Хорооны тэргүүлэгчдийн 1990 оны тавдугаар сарын 18-ны 20 тоот тогтоолоор цагаатгасан байна.    Н.Лхамсүрэн “Хөдөлмөр” сонины 1989 оны 131 дүгээрт “Өнгөрч байгаа дуртгалын хэсгээс” гэсэн дурдатгал бичиж, Монгол оронд ардчилал, ил тод байдал хөгжих болсонд талархаж, “Ардчилал нь хүн хүнээ хайрлан хүндэтгэх, хүнлэг ёс юм” хэмээн бичиж байжээ. Мөн “Одоогийн эрхэм зорилго бол хүүхэд багачуудаас аваад нийт ард түмнийг өөрийн баялаг түүхийн бичиг баримт, утга зохиол урлаг, монгол хүний эх оронч хүчин чадавхи, саруул ухааны талаар ном хэвлэл маш олноор хэвлүүлэх нь монголчуудыг шинэ бүтээлд хөтлөн удирдах хүчин болно.   Өөрийн болон хөрш улсуудынхаа түүхийг сайн мэдэж байгаа тэр хүн л хөршийн сайн муу талыг ойлгосон үндсэн дээр айл хөршийн сайн харилцаа тогтооход эрдэм боловсролоо нэмэрлэн хандивлаж чадмуй” гэжээ.Тэрбээр амьсгал хураахынхаа өмнө “Ямар ч байлаа би эх оронч хүн байсан” хэмээн хэлж амжсан байна.   Одоо миний бичвэр эхэлж байна. Би өөрөө дипломатч, олон улсын харилцааны түүхч. Тэр утгаар ГЯЯ-ны сайд асан С.Аварзэдийн намтрыг тэр үеийн түүхэн нөхцөл байдалтай нь холбон үндсэндээ Монголын дипломат албаны нэгээхэн үеийг түүхийг ил тод болгож, хар цагаан сүүдэрт нь гэгээ тусгая гэж шийдсэн билээ. Яг тийм зорилгоор Н.Лхамсүрэн гэх энэ эрхэмд хандвал ердөө 10 жилийн адармаатай түүх буюу албан тушаалын үсрэлт ба савалгаа нь давхцахаар юмсанж. 1946 оноос эхэлсэн яруу алдрын замнал нь 1956 онд шувтраад 1957 оноос уруудах руугаа орсон мэт. Монголын төр түүнийг 40-хөн настай нь хөсөр хаяжээ гэчихвэл бараг хэтрүүлэг болохгүй дээ. Гэмт хэрэг хийгээгүй байхад нь шүү.      Тэгэхлээр Н.Лхамсүрэнг ГЯЯ-ны орлогчсайдаар хэзээ хэрхэн томилов гэдгийг сурвалжилсаарбагцаагаар тодорхой болгож авлаа. Лав 1946 онд Москвагийн ОУХДС-д анхны 6 оюутан явахад тэрээр дэд сайд болчихсон, тэднийг шалгаж, бас үдэж өгч байсан байна.   Тэр оны намар нь төлөөлөгчдөө ахлан НҮБ-д улсаа элсүүлэхээр явах яриа өрнөж байхад лав ГЯЯ-ны сайд Чойбалсангийн орлогч болчихсон, үүрэг даалгавар авчихсан байж таардаг. 1946 оны эхээр ДИУ манай улсыг хүлээн зөвшөөрч дипломат харилцаа тогтоох шийдвэр гарч, БНМАУ-ын Засгийн газрын төлөөлөгчид Хятадад айлчлах гэж байх үед ГЯЯ-ны орлогч сайдын хувиар Ч.Сүрэнжавын ахалсан төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд орсон гэсэн дурсамж байна. Лав гурван жил хагас маршалын дэргэд дэд сайд байх нь байжээ.    Харин ГЯЯ-ны сайдаар жинхэлсэн нь 1950 оны эхээр юм. “Монголын үнэн” сонины архив, Төв номын сангийн сан хөмрөгт сууж нягтлах гэсэн боловч 1950 оны эхний улирлын “Үнэн” сонины цуглуулга алга. Төв номын санд “Улаан од”, “Хөдөлмөр” сонины үдээстэй хавтаснуудад харин тэр тухай болон энд эшлэх бусад чухал мэдээлэл дурайтлаа байна билээ. (Үргэлжлэл бий)     Д.Баярхүү

60-аад онд Английн хатан хааныг алмайруулсан Жаатай монгол эр5 сар 27. 11:40

~Их Британи бол Монгол улстай хамгийн анх дипломат харилцаа тогтоосон “хөрөнгөт” гүрэн билээ (уг нь улс бүхэн л хөрөнгөтэй, капиталтай байдаг л даа). Энэ бол тухайн үедээ маш их өндөр ач холбогдолтой байв.~Тухайн үед капиталист, социалист орнууд Хятадад нөлөөгөө тогтоох гэж булаалдаж байлаа

Та үүнийг мэдэх үү: Байбалык хот5 сар 27. 11:34

Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын нутагт орших Уйгарын хот суурингийн нэг Байбалык хотын үлдэгдэл балгас юм. Сумын төвөөс баруун тийш 14 км-т байдаг бөгөөд нутгийнхан Бийбулаг гэж нэрлэдэг.Булган аймгийн Сайхан сумын нутагт орших Моюнчур хаанд зориулан босгосон гэрэлт хөшөөний 44 дүгээр мөрөнд “Сэлэнгийн эрэгт Байбалык хотыг байгуулахыг согд, табагач нарт даалгалаа би” хэмээн тэмдэглэсэн байдаг учир эл хотыг Уйгарын хаан Моюнчурын зарлигаар байгуулсан бололтой хэмээн судлаачид үздэг

Монголын нууц товчоо5 сар 21. 14:50

Дээдсийнхээ эх сурвалжийг сэргээж буй судлаачдын алтан дүрэм нэг - өгүүлбэрийн бүтцийг бүү өөрчил. Алтан дүрэм хоёр-өөрчлөхгүйгээр тайлбарлагдахгүй, өөрчлөх шаардлагатай бол дүрэм нэгийг унш. С.Сэргэлэн. Эх хэлээр бичигдсэн хадны бичээс, араб хэлээр бичигдсэн манай дэлгэр толь Диваан Лугат болон ханзаар галигласан Монголын нууц товчоог манай хэлний мөн чанар болох угийн, үзийн хос суваг, зүй тогтлуудыг баримталж бүтээжээ

Монголын нууц товчоо5 сар 18. 11:05

Манай зорилго түүх өөрчлөхөд оршихгүй, түүхийг харж буй сэтгэлгээгээ өөрчлөхөд оршиж байна. Бүх зүйлс цэгцрэх учиртай. С. Сэргэлэн.

Эмгэнэл: Найрагч А.Эрдэнэ-Очир бурхан зүг оджээ5 сар 15. 14:25

Монголын их утга зохиол, яруу найрагт түүхийн шинэ хуудсыг нээж “Ерээд оныхон” хэмээн нэрлэгдсэн нэгэн үеийн яруу найрагчдын төлөөлөгч бөгөөд асгарсан их авьяас билэг, ундарсан их уран бүтээлээрээ уншигч олондоо танигдсан, хүлээн зөвшөөрөгдсөн энэ цагийн шилдэг уран бүтээлч маань Завхан аймагт ажиллаж явахдаа өөд болсон тухай эх сурвалжууд мэдээлж байна. Түүний “Бэхэн цэнхэр өдрүүд”, “Гэнэн шувууд”, “Эрх сэтгэл”, “Нар сарны урсгал”, “Миний цуглуулсан хорвоо”, “Тунгалаг гунигийн улирал” зэрэг бүтээлүүд нь уншигчдын хүртээл болжээ. Яруу найргийн “Алтан бийр” наадмын 1992, 1993, 1995, 1998, хайрын шүлгийн “Цагаан уул” наадмын 1992, 1998, “Аморе” наадмын 2004 оны тэргүүн шагналтай. Шилдэг бүтээлээрээ 1998 онд МЗЭ-ийн шагнал, 1999 онд Ноён хутагт Д.Данзанравжаагийн нэрэмжит шагнал хүртсэн. “Монголын шилдэг яруу найргийн цоморлиг”, “Монголын уран зохиолын 108 боть” номонд бүтээл нь нийтлэгдсэн. Түүний бүтээлүүд Орос, Хятад, Энэтхэг улсад орчуулан хэвлэгдсэн байна. МЗЭ-ийн 80 жилийн ойгоор Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал хүртсэн. Тэрээр 2015 онд “Нар зөвийн эх орон” уран бүтээлийнхээ цэнгүүнийг уншигч зон олондоо хүргэсэн бол мөн онд Дэлхийн яруу найрагчдын 35 дугаар их хурлаас олгодог Дэлхийн урлаг, соёлын академийн “Шилдэг яруу найргийн төлөө” алтан медалиар шагнуулсан. Өөрийн бүтээл туурвилаас гадна монгол үндэсний үнэт өв болох утга зохиол, яруу найраг хэмээх соёлыг хүүхэд багачуудад таниулан сурталчлах, тэднийг яруу найрагт хөтлөн оруулах, ач тусыг нь мэдрүүлэх, даяаршлын эрин зуунд хэл соёлоо авч үлдэх, хойч үеэ сурган хүмүүжүүлэх үйл хэрэгт сэтгэл, зүтгэл, хөдөлмөрөө зориулсан утга зохиол, соёлын нэртэй зүтгэлтэн бйлаа.

Эмгэнэл: Төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн Ц.Лоохууз таалал төгслөө5 сар 15. 13:05

Цогт-Очирын Лоохууз 1923 онд Говь-Алтай аймгийн Чандмань суманд төрсөн, 1939 онд Санхүүгийн Техникум, 1942 онд Намын дээд сургууль, 1953 онд ЗХУКН-ын дээд сургуулийг төгссөн. МАХН-ын төв хорооны лектор, тасгийн эрхлэгч, Говь-Алтай аймгийн намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, Хөдөө аж ахуйн яамны орлогч сайд бөгөөд сангийн аж ахуйнуудыг удирдах газрын даргаар ажиллаж байгаад 1964 онд Москвад Темерязовын нэрэмжит Хөдөө аж ахуйн дээд сургуулийн аспирантурт суралцаж эрдмийн цол хамгаалахын өмнөхөн Москвагаам Улаанбаатарт ирж, МАХН-ын Төв хорооны бүгд хурал дээр намын удирдах дээд тушаалтнуудын ажлын арга барил, дутагдлыг ширүүн шүүмжилсний учир “Намын эсрэг бүлгийн толгойлогч” гэж зарлагдан буруутгагдаж шийтгэгдэн, Өвөрхангай аймгийн Сант суманд нутаг заагдан малчин болсон байна

Туркман болон одоогийн түркүүдийн гарал үүсэл5 сар 14. 15:23

Хангийн хааны торго тоомшгүй ч хэмжихгүйгээр урахгүй. Хүннүгийн хааны хонь тоомшгүй ч хүний тоогоор гаргахгүй

Хүннү-Монгол хэлний өвөг толь бичгийн тухай5 сар 10. 14:12

Хэл, түүх археологи өгүүлсэн нийтлэл №12 Сэтгэж байгаа зүйлдээ эзэн болно. Сэтгээгүй зүйлдээ бусдын боол болно. С

Хүннү-Монгол хадны бичээсийн үгийн тайлбар5 сар 3. 9:45

Хэл, түүх археологи өгүүлсэн нийтлэл №11 Түүхийн гүн гипнозод орсон өнөөгийн монголчуудыг хадны бичээс сэрээнэ. С.Сэргэлэн. Түрг, Уйгур өвгийн маань бичээсийн ач тус: Ул хадны бичээсийн өгүүлэл нь түүхэн чухал баримт бөгөөд манай улсын үндэсний аюулгуй байдлын дархлаа болно

Өөрсдөө түүхэндээ эзэн эс болвоос өрөөлийн идэш болохын үлгэр4 сар 30. 17:05

Хэл, түүх археологи өгүүлсэн нийтлэл №10 1990-ээд оноос хойш бид сайхан юм их үзлээ харлаа, бүтээн байгууллаа. Бид одоо их зүйл олж авсан шигээ, өөрт хэрэгтэй юугаа алдчихсан бэ? Коммунист Орос улсын нөлөөн дор байхдаа өнгөрсөн түүхээ хангалттай “муу хэлсэн” бүдүүлэг харанхуй, хоцрогдсон нийгмийг даван туулж, жигтэйхэн сайхан соёл иргэншилтэй “болж” үзсэн

Шинэ мэдээ

79 дүгээр сургуулийн захирлыг ажлаас нь чөлөөллөө3 цаг 8 минутын өмнөМаргааш цахилгаан шугам тоноглолд засвар үйлчилгээ хийх хуваарь3 цаг 48 минутын өмнөНҮБ-ын Ерөнхий Ассамблеын хүрээнд олон талт уулзалт зохион байгуулах төлөвтэй байна4 цаг 8 минутын өмнөАНУ-д итгэх итгэл буурчээ4 цаг 13 минутын өмнөХүнсээ бохирдуулахгүй байх арга4 цаг 18 минутын өмнөInstagram нэг цагийн урттай видео нийтэлдэг боллоо4 цаг 23 минутын өмнө“Үнэ цэнэ” богино өгүүллэг4 цаг 28 минутын өмнөОйрхи Дорнодын нөхцөл байдлыг хэлэлцжээ4 цаг 33 минутын өмнөНийтийн их цэвэрлэгээгээр 70 шахам мянган малын сэг зэмийг устгажээ4 цаг 38 минутын өмнөБэлгийн дарамт үзүүллээ хэмээн Орос эрийг буруутгажээ4 цаг 43 минутын өмнөЖирэмсэн үеийн хориотой хүнс4 цаг 48 минутын өмнө“Яг тэд нар шиг” Тэмка эхнэрээсээ виз авч стрессээ тайлав...4 цаг 53 минутын өмнөМино: Хэн нэгний амьдралаар амьдарч цагаа бүү үр4 цаг 58 минутын өмнөДАШТ-2018: Царайлаг хөгжөөн дэмжигч бүсгүй порно-од байжээ5 цаг 3 минутын өмнөХууль бус цагаачдын гэр бүлийг салган тусгаарлаж буй явдлыг зогсоох зарлигт гарын үсэг зуржээ5 цаг 8 минутын өмнөСайн харахгүй бол ойлгоход бэрх зургууд5 цаг 13 минутын өмнөТарвас эрүүл мэнд, гоо сайханд онцгой нөлөөтэй5 цаг 18 минутын өмнөШинэхэн аавуудад өгөх зөвлөгөө5 цаг 23 минутын өмнөАвстри улс захиалгат аллагын бүлгийн толгойлогч Аслан Гагиевыг ОХУ-д шилжүүлж өгчээ5 цаг 28 минутын өмнөЭЕШ-ын хариуг Орхон аймаг анх удаа шууд дамжуулла_5 цаг 33 минутын өмнөГарын унжсан хэсгийг чангалах хялбар дасгал5 цаг 33 минутын өмнөМаргааш цахилгаан шугам тоноглолд засвар үйлчилгээ хийх хуваарь5 цаг 38 минутын өмнөНүдний харааг хэрхэн сайжруулах вэ?5 цаг 43 минутын өмнөМонгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх Дорноговь аймгийн иргэдтэй уулзав5 цаг 44 минутын өмнөДэлхийн од К.РОНАЛДУ дэлхийн хэвлэл мэдээлэлд5 цаг 48 минутын өмнө“Ж.Самбуу, Ким Ир Сен хоёр нуувчинд шатар тоглоод үлдсэн гэдэг”5 цаг 53 минутын өмнөНүүр гүн цэвэрлэх үйлчилгээтэй гадил, зөгийн балтай маск5 цаг 58 минутын өмнөК.Роналдугийн гайхамшиг үргэлжилсээр байна6 цагийн өмнөӨнгөрсөн шөнө болсон тоглолтуудын тойм бичлэг6 цаг 3 минутын өмнөРоналду уйлж байгаа бяцхан фэнээ хараад автобусаа зогсоожээ6 цаг 5 минутын өмнө
© 2008 - 2018 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан.