Түүхийн хуудас

"Монголын анхны шударга журам медальт анхны эмэгтэй “Онц гал сөнөөгч"10 сар 14. 11:15

Эл нийтлэлийн баатар шиг хүмүүс Монголд цөөнгүй ч “анхны эмэгтэй” гэх тодотголоороо бидний анхаарлыг татлаа. Түүн лугаа адил зоригтой, нийгэмдээ ач гавьяатай байж, ирээдүйдээ итгэл төгс хандахыг уншигч бүсгүйчүүддээ уриалъя. Чулуунхүү хоорондоо нэг насны зөрүүтэй гурван хүүхдийн нэгийг тэвэрч, хоёрыг нь хөтлөн утаан дундуур тэмтэчсээр гарч ирлээ. Энэ үйл явдал 1959 оны нэгдүгээр сарын 1-ний өдөр Дорноговь аймагт болсон юм

Билгэ хаан, Гол тэгин ойрдын дээдс10 сар 12. 15:00

Хуучин тан төрийн түүх, Түргийн шастир дээд-ийн энэ хэсэгт Түрг сар овогтны түүх (Зүүн түрг буюу Өтүгэн түргийн түүх) бөгөөд 683-742 онууд буюу нийт 59 жилийн түүхийг өгүүлжээ. Энэ түүх нь ойрд, халхуудын дээдсийн түүх болно.

Хуучин Тан төрийн бичиг10 сар 10. 15:12

Түрэгийн шастир, дээд. Хуучин Тан төрийн бичиг нь Хан үндэстэний үе үеийн төрийн албан ёсны 24 түүхэн эх сурвалжийн нэг болно. “Хуучин Тан төрийн бичиг”–ийг хожуу Жин улсын бичигч Лиу Шү НӨТ 888-947 онуудад бичжээ

Хубилай хааны Чао мөнгө9 сар 25. 15:45

Хубилай хаан цаасан мөнгийг эргэлтэд оруулсан нь хүн төрөлхтний түүхэнд анхных байсан төдийгүй мөнгөний бодлогыг цоо шинээр хэрэгжүүлэх боломжийг нээсэн үйл явдал байлаа. Үүний дүнд үнэ ханш нь буурдаггүй алт, мөнгө, сувд, үнэт эрдэнийн чулууг цаасан мөнгөөр худалдан авах нөхцөл бололцоог бий болгосон юм

Тэлэ-Хүннүгийн хойчис9 сар 21. 12:15

Хүннүгийн хойчсийг овог нэрээр нь, түүхэн цаг хугацаагаар нь, хийсэн үйлээр нь хүргэх түүхэн эх сурвалжууд бэлэн болоод байгааг уншигч таньд дуулгахад Сэргэлэн Интернашионал Экспедишион ТББ хамт олон таатай байна. Ийм судалгаа шинжилгээний ажил урьд нь хийгдэж байгаагүй гэдгийг тодруулж хэлэх нь зүйтэй гээн үзэж байна

Умард төрийн түүх Түрэг Тэ лэ9 сар 19. 10:25

Ли Янь-Шоу Гэрийн ой санамжийг үндсэн ой санамжтай гүрэх нь Сэргэлэн Интернашионал Экспедишионы гол амжилт билээ. 552 онд үүссэн Түрг овогтны төр хэний төр вэ? Өнөөгийн Стамбулын туркуудын дээдсийн төр үү? Өнөөгийн монголчуудын дунд байгаа алтайчуудын дээдсийн төр үү? Гений хувьд Түрг овогтон өнөөгийн Стамбулын туркуудтэй ижил тариаланч перс, араб, грек генүүдийн нийлбэр байв уу? Мал ахуйтан гентэй байв уу? Хэрэв Монгол улс Турк улсын хооронд түүхийн маргаан гарвал яаж шийдвэрлэх үү? Энэ бүх асуултанд хариулт өгөхийн тулд түүхэн эх сурвалжуудыг сайн судлах ёстой. Ямар эх сурвалжууд байна вэ? Хан үндэстний Тан төрийн эх сурвалжаас “Умард төрийн түүх Түрг Тэлэ” Ли Янь-Шоу VII зуун, Дараагийн“Хуучин Тан төрийн бичиг Түргийн шастир дээд, Түргийн шастир доод, Уйгурын шастир, Баруун Рун-ын шастир, Бэй Ди шастир” Лиу Шү IX-X зуун байна

Бал дарга маань ийм л хүн байж дээ9 сар 17. 14:30

Энэ өдөр буюу 1916 оны 9 сарын 17- нь Монголын ард түмний нэгэн үеийн түүхийг тодорхойлж асан, ард түмнийхээ чин үнэнч, бат итгэлтэй хүү Ю.ЦЭДЭНБАЛ Увс аймгийн Давст сумын Цагаан бураа хэмээх газар мэндэлсэн өдөр юм.. НЭГЭН ДУРСАМЖ: Жолооч нь байсан Т.Лувсанринчин: Тээр жил Баянголын зуслангаас өглөө ирж явтал олон цоо шинэ комбайн баруун тийшээ цуваагаар явж таарлаа. Комбайнууд ч зогсов

Өнөөдөр маршал Ю.Цэдэнбал агсны мэндэлсэн өдөр9 сар 17. 12:40

Миний мэдэх Бал дарга   Манай ард түмний хайрт удирдагч Ю.Цэдэнбал асан Монголын түүхэнд хамгийн олон жил буюу сангийн сайдаас нь өгсүүлээд 44 жил төрийн жолоог барилцсан хүн гэдэгтэй хэн ч маргахгүй. Монголын эзэнт гүрнийг анх эмхлэн байгуулсан их хаан эзэн Чингис 21 жил хаанчилж, дараа нь гуравдахь хүү Өгөөдэй залгамжлан 12 жил, ач хүү Хубилай 34 жил гэх мэтээр түүний дараа дараагийн үр удмын их бага хаадууд үүнээс олон жилээр бидний үеийг хүртэл төрийн тэргүүнд сууж байсангүй. Энэ гашуун үнэн нь атаач жөтөөч олон хүний зүрхэнд одоо хүртэл шар ус хуруулдаг ч байж магадгүй.  Хэдий дэргэд нь хамт ажиллаж амьдарч яваагүй ч өчүүхэн миний судалж ойлгож, мэдэж мэдэрснээр энэ хүн тухайн цаг үед аргагүй өөрийн төрөлхийн авьяас билэг, мэдлэг чадвар, хичээл зүтгэлээр тасархай байсан учир дээдчүүд болон дэргэдэх нөхдөдөө үнэлэгдэж энэ олон жил алдаа дутагдал гаргахгүйгээр түүхэн хэцүү цаг үеийг туулан улс эх орныхоо тусгаар тогтнол бүрэн бүтэн байдлыг хадгалан авч үлдсэн гэдэгт би эргэлздэггүй.    Бал даргыг ардчиллын он жилүүдийн эхээр учиргүй буруутган муулж тэртээ тэргүй хүний газар цөлөгдөн хоригдож байсан түүнийг тохуурхан доромжилсоор нүд аньсан хойно нь ч ясыг нь өндөлзүүлж байсанд одоо зарим хүмүүс ичиж нүүрээ хийх газаргүй явдаг болов уу гэж боддог юм. Эхнэр Анастасия Ивановна нь Алтан өлгий дэх түүний шарилын дэргэд хэлсэн эцсийн үгэндээ ”...Миний ханийн хийсэн бүтээснийг монголын ард түмэн үнэлэх цаг нь тун удахгүй ирнэ...” гэж итгэл төгс хэлж байсан дуу нь одоо ч чихэнд сонсогдох шиг.  ЗХУ тэргүүтэй дэлхийн социалист систем хэмээх зуу зуун сая, тэрбум хүнийг нэгтгэсэн  хоорондоо угсраатай хүчирхэг том жижиг дугуйнууд араа шүд нь тачигнан эргэж байлаа. Үүний нэг жижигхэн араа нь монгол улс байсан бөгөөд хуйлран эргэлдэх энэхүү агуу механизмыг ухраах, зогсоох тэр бүү хэл хурдыг сааруулах хүч хаа ч байгаагүй билээ. Түүнийг сөрөх гэсэн өчүүхэн төдий оролдлого ямар эмгэнэлтэйгээр төгсөж байсныг ардын хувьсгалын гэгдэх эхний жилүүдэд долоон төрийн  тэргүүнээ алуулж сор болсон гурван түмэн иргэдээ булшлуулж байсан бидний үе хэзээ ч мартахгүй ээ. Бал даргын онцгой чанар гэвэл тэр хүн тухайн тэр л цаг үеийн захиалгаар “бий болж” түүндээ хэлбэршгүй тууштай үнэнч байсанд оршино.  Кремлийн эрх баригчид анхнаас нь залуу Цэдэнбалыг “халамжиндаа авч” гарын дороо байлгах бодлого явуулж байсан авч сүүлдээ “социалист интернациональ” гэгч үзэл санааны хүрээнд үзүүлэх тэдний дарамт шахалтын эсрэг тэмцэж эхэлсэн учир арга буюу хүчээр зайлуулан Москвад гэрийн хорионд байлгаж байгаад зүйл дуусгасныг  бид сайн мэдэх билээ. Тэр үед түүнд Москвагаас тулгаж байсан ЗХУ-тай бүх талаар ойртон нягтрах бодлогыг улс төр эдийн засгийн хүрээнд яаж эсэргүүцэж байсныг  ерөнхий сайд асан Д.Бямбасүрэн гуайн дурсамжинд тодорхой өгүүлсэн байдаг. Тэрээр өөрийн зарчимч шударга зан чанартаа эхнээсээ эцсээ хүртэл тууштай байж чадсан хүн юм.  1963-1966 онд хэрэгжсэн Ю.Цэдэнбалын гарын үсэгтэй  "БНМАУ-д ажиллаж, амьдарч, суурьшсан Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын бүх иргэдийг БНМАУ-ын нутаг дэвсгэрээс хөөн гаргах тухай." Тогтоолыг Хятадууд эрс эсэргүүцэж, Монголын элчин сайдын яамны гадна "Цэдэнбалын нохойн толгойг хага цохь" гэж бичиж, Хятадын удирдлага болох Мао Зедун, Жоу Энь Лай нар "Нөхөр Цэдэнбал дипломат ёсыг уландаа гишгэж байна." Гэх мэтээр шүүмжилсэн өнгөтэй захиа илгээсэнд манай орны удирдагч Ю.Цэдэнбал: "Би дөөрсдийн тусгаар тогтнол, бие даасан байдал, үндэсний эрх чөлөөгөө ямагт хамгаалах болно." гэсэн хариу илгээж байжээ.   Бал дарга багаасаа ядуу зүдүү амьдрал туулж өнгөрүүлсний хувьд эх орон, элгэн саднаа богино хугацаанд өөд татахын тулд өөрийн хүч авьяас билгээ дайчлан ажилладаг байсныг харуулах олон баримт бий. Тэрээр өөрийнхөө бага насыг дурсан ярихдаа “Тэр үед манай нэг авга ах Улаангомын хүрээнд шавилан суудаг байсан юм. Би түүнийг дагаад сайн лам болохыг үнэхээр хүсэж байсан боловч манайх чинь ам бүл олуулаа, амьдрал ядуу хувцас хунар муутай байлаа шүү дээ. Надад лам дээл байгаагүй учир хүсэл маань хойшлогдож танхимд \сургуульд\ орчихсон. Би танхимд орохдоо тун дургүй байлаа. Гурван ч удаа оргож баригдаж билээ. Сүүлийн удаад баригдахдаа багшаасаа тун айж байлаа. Гэтэл багш маань зодсонгүй, харин нэг домбон ёотон өгөөд толгойг минь илж дахиад ингэж битгий оргож босож байлдаа гэж билээ. Би ч үнэхээр баярлаж дахиж оргоогүй шүү” гэж ярьж байжээ. Энэ хүнийг хар багаасаа хайрлан хүндэтгэж явдгийн хувьд түүнтэй хамран зүтгэж улс эх орноо гэсэн нэгэн сэтгэл зүрхээр ажиллаж амьдарч явсан хүмүүсийн дурсамжтай танилцаж заримтай нь уулзаж учирч ярилцаж явахад түүний тухай ам нэгтэй өгүүлэх хэд хэдэн чухал чанарууд байдаг юм билээ.  Цэдэнбал гуайд одоогийн төрийн өндөрлөгийнхөн шиг албан тушаалаа ашиглан хувийн ашиг хөөцөлдөх тухай санаа  бодол толгойд нь нэг хором ч төрж байгаагүйг түүх баталдаг. Түүнд хувийн өмч гэж юу ч байсангүй, тэрээр ухамсарт бүхий л амьдралаа эх орныхоо буюу бидний төлөө зориулжээ. 1988 онд буцаж ирээд хувийн эд хогшлоо аваад буцахад нь түүнийг ихээхэн зүйл эх орноосоо авч явах гэж байна гэж хардан ачааг нь дээрээс зориуд зохион байгуулан гаалийн үзлэгээр дахин оруулахаар болжээ. Дарга тэр үед өөрт нь бэлгэнд өгсөн байсан бүх буу сэлэм, мөнгөн аяга зэрэг үнэт эдлэлүүдийг улсын эрдэнэсийн сан, НАХЯаманд тушааж, үлдсэн зүйлүүдээ нэгэнт боож баглачихсан байж. Гэрийнхээ хуучин тавилгыг хүртэл сангийн яамаар үнэлүүлэн тэр үеийн ханшаар 13 мянган төгрөг тушааж, таван тоннын чингэлэгт ачуулахаар бэлдүүлэн жагсаалтыг нь гаргасан байж. Өвгөн үүнд нь өчүүхэн ч уурлаж уцаарласангүй харин энэ үзлэгт ихэд талархаж бүх зүйлээ дахин задлан үзүүлтэл тэдний сэжиглэж байсан бараанд юу байсан гээч. Хорин цаасан  хайрцагт нь дан ном, үлдсэн хэдэн хайрцагт хуучин хувцас ор дэрний цагаан хэрэглэл байжээ. Итгэмээргүй байгаа биз?  Түүнд тэр үеийн зүүн Европын зарим удирдагчид тухайлбал Румыны Чаушеску шиг Швейцарын банкинд хэзээ нэгэн цагт хэрэг болно гэж байршуулсан нэг ч доллар байсангүй. Ямар сайндаа тэр үед Филатова гуайг хүүхдүүдтэйгээ даргыг оршуулах гэж ирээд гурав хоноод буцахад нь  манайхан буудал, байр хоолны мөнгө гэж 30 мянган төгрөг нэхэж шогтож байхав.  Түүнийг нь төлөх мөнгөгүй хөгшин, монгол дахь ЭСЯ-наасаа зээлж дараа нь увуу цувуу тэтгэврээсээ төлж барагдуулсан юм билээ. Даанч ичмээр шүү. Өөрийгөө улс орноо хөгжүүлэх үйлсэд бүрэн золиосолж чадсан ганцхан хүн. Түүнд хувийн гэх амьдрал бараг байсангүй. Бусадтай адил зугаа цэнгэл хөөх мөч заяа түүнд оногдсонгүй. Эргэн тойрон харуул хамгаалалт, идэх хоол, ярих уулзах хүнийг нь дэргэд нь үргэлж цагдах хатуу орос эхнэр ийм л “халамж” нүдэнд бууна. Тэрээр ан гөрөө хийх ч юм уу тоглож наадаж хайран цагаа өнгөрөөнө гэхээс ёстой толгойтой үс нь арзайдаг байж. Дарга мэдлэг боловсролоо байнга дээшлүүлж чөлөөт цагаараа ном л уншиж тархиа “амраадаг” байж. Түүний үлгэр жишээгээр ажиллахаар олон хүн хичээж байсан авч хоногт гурав дөрөвхөн цаг унтаад “амарсан болчихдог” чанарыг нь тухайн үеийн хэнбугай ч дагаж дууриаж чаддаггүй байсан гэх. Тэдний хувийн номын санд арав гаруй мянган ном байсан талаар комиссаруудын дурдатгалд байдаг юм билээ. Түүний аминаасаа илүү нандигнан хадгалж орсон гарсан хүн болгонд үзүүлэх дуртай үндсэн хөрөнгө нь ердөө л энэ номнууд байжээ. Тэр үед хамт ажиллаж байсан ерөнхий сайд асан Д.Содном гуай дурсамжиндаа “ Биднийг Цэдэнбалыг тойрон хүрээлж байсан гэдэг шалтгаанаар  найман жил хүртэл шоронд хорих ял төлөвлөөд прокурор хоёр жил мөрдсөн. Намайг яллах гэж байсан нэг зүйл нь Цэдэнбал гуайн хадгаламжийн мөнгийг Орос руу гуйвуулж, өөрт нь өгсөн хэрэг байлаа.   Тэр үед Цэдэнбал гуай улсад 40 гаруй жил ажиллахдаа авч байсан цалингаасаа банкинд хуримтлуулсан нэг сая төгрөг байсан юм. Хойно гэр бүлтэйгээ амьдарч байхдаа “тэр мөнгөө гуйвуулж аваад ашиглъя” гэсэн. Би Сайд нарын зөвлөлийн дарга байсан учраас зөвшөөрсөн. Хүн өөрийнхөө хувийн юмыг аваад ашиглъя гэхэд хориг тавина гэдэг юу гэсэн үг вэ. Хэрвээ хүний өөрийнх нь хувийн хөрөнгийг ашиглах эрхийг нь хаана гэвэл би өөрөө хүний эрхийг зөрчсөн хэрэгтэн болох байсан. Намайг буруу хэрэг хийсэн гэж шүүх шийд гаргавал шүүх өөрөө хүний эрхэнд халдсан шийд гаргасан болно шүү гэсэн тайлбар хэлдэг байлаа. Ямар нэгэн аргаар буруутгах гэж хоёр жил гаруй биднийг зовоосон доо. Дуудахаар нь очоод өнөөхөө л хэлдэг. Тэгж тэгж нэг юм дуусч нийслэлийн шүүхэд шилжүүлсэн. Шүүх авч үзээд ямар ч хэрэг хийсэн юм алга гээд хурал энэ тэр бололгүйгээр шийдээ гаргасан даа.  Ийм л муухай зүйл болж байсан юм. Ийм явдал болсныг одоогийн залуучууд мэдэж байх ёстой” гэсэн байдаг.  Бал дарга Эрхүүд сургууль төгсөж ирснийхээ дараахнаас 23 насандаа ядуу улсынхаа сангийн яамыг удирдан ажиллаж 1939 оны Халх голын дайнд монголын зэвсэгт хүчний арын албыг удирдан зохион байгуулах амаргүй ажилд томилогдон үүргээ гарамгай амжилттай гүйцэтгэжээ. 1940 онд хуралдсан МАХН-ын Х их хурлаас тэрээр МАХН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдож улмаар армийн комиссар цолтойгоор улс төрийн газрын даргаар хавсран томилогдож байжээ. Дарга бол хүн чанар ноён нуруугаа хэзээ ч алдаж үзээгүй хүн байсны нэг баримт бий.  Өөрт нь эцэг шиг нь ханддаг байсан маршал Чойбалсангийн гаргасан нугалаа, тахин шүтэж байсан асуудлыг Хрущевын шүүмжлэлийн адилаар сөхөн тавихыг  дээрээс нь Кремль, дэргэдээс нь хамтран зүтгэгч нар нь гарган дахин дахин  шахалт үзүүлэхэд тэрбээр “Тэр хүний алдаа оноо, алдар гавьяаг алсдаа түүхэн цаг хугацаа харуулна” хэмээн гүрийсээр байгаад асуудлыг дорвитой авч хэлэлцэлгүй бүр хөшөө дурсгалыг нь хүртэл хөндөлгүй байлгасаар бидний үед шилжүүлэн өгч чадаж байжээ. Би энэ хүнийг хар багаасаа хайрлан хүндэтгэж явдгийн хувьд түүнтэй хамтран зүтгэж, улс эх орныхоо төлөө гэсэн нэгэн зүрхээр ажиллаж явсан хүмүүсийн дурсамжтай танилцаж, заримтай нь биечлэн уулзаж ярилцаж явахад түүний тухай ам нэгтэй өгүүлэх хэд хэдэн чухал шинж чанарууд байдаг юм билээ. БХЯ-ны сайд асан Ж.Ёндон гуай нисдэг тэрэгтэй  чоно хөөж яваад осолджээ. Үнэ цэнэтэй онгоц эвдсэн хэрэг мандан Санжийн Батаа тэргvvтэй тургай комисс томилогдож,. МАХН-ын УТТ-оор оруулан "зад авч" байтал Ю.Цэдэнбал дарга ам нээж “Чи тэгээд тэр чоноо алж чадсан уу” гэж асууснаар Товчооныхныг хөгжөөж уур амьсгалыг зөөлрvvлсэн аж. Ингэснээр эцсийн шийдвэр нь уг онгоц хуучин муу, актлах хугацаа нь болсон эд гэж vзээд төлбөр ялбаргvй салж, Ёндон генерал цол бууран, Цэргийн дээд сургуулийн захирал болсон тvvхтэй.  “Бидний дунд Цэдэнбал шиг мэдлэг боловсролтой хүн байгаагүй” гэж улс төрийн товчооны гишүүнээр олон жил хамт ажилласан Майдар гуай дурссан байдаг. Бал даргад эх орон ард түмэндээ мартагдахааргүй байгуулсан гавьяат үйлс олон буй. Үүний дотроос онцгой нэг зүйл бол бүх нийтийн боловсрол. Энэ хүний  ач гавьяагаар бичиг үсэггүй таг сохор мэт ард түмэн богино хугацааны дотор нийтээрээ бичиг үсэгт тайлагджээ. Дөчөөд оныг хүртэл цаасан дээр бичсэн захидал бичгийг уншдаг хүн хөдөөд ховор байсан учир айл саахалт руугаа тавь жаран км газар давхилддаг байсан гэдэг. Бүх нийтээр бичиг үсгийн боловсролтой болгосон оронд олгодог ЮНЕСКО-гийн тусгай шагналыг 1970 онд манай улсад олгож байжээ. Энэ бол том үзүүлэлт. Тэрээр дайны хүнд бэрх жилүүдэд буюу 1942 онд ЗХУ-ын тусламжаар МУИС-ыг байгуулж монголын үрс эх орондоо дээд мэргэжил эзэмших үүд хаалгыг анх нээж байсан юм. Түүний эхнэр Анастасия Ивановнагийн хичээл зүтгэлийн үр дүнд хөдөөгийн сум бүрт цэцэрлэг ясли барьж байгуулж байсантай маргах хүн байхгүй болов уу. Бусад социалист оронтой харьцуулахын аргагүй хөрөнгө оруулалтыг ЗХУ-аас салгаж авч дөнгөдөг байж. Жил бүр улс ардын аж ахуйд шаардагдах хөрөнгөний 30 гаруй хувийг тэндээс шууд авч байжээ. газартариалан биеэ даасан салбар болж тариа ногоогоо өөрсдөө тарьж дотоодынхоо хэрэгцээг бүрэн хангадаг болсон юм. Эрчимжсэн мал аж ахуйн эхлэл тавигдаж мах сүүгээр төвлөрсөн газруудыг хангаж эхэлжээ. Түүний үед л хөдөөгийнхөн мотоциклтой, айл бүр  радио зурагттай болсонтой хэн ч одоо маргахгүй дээ. Ю.Цэдэнбал даргын хvсэлтээр тэр үеийн СЭВ-ийн удирдагчидтай зөвшилцсөний дүнд Ардчилсан Герман улс Улаанбаатарын мах комбинат, Хивсний vйлдвэр, Унгар Дарханы мах комбинат, Сонгино дахь биокомбинат, Румын улсын цирк, Болгар Чойбалсан хотын мах комбинат, Шарынголд хvнсний ногоо даршлах үйлдвэр, Польш хөнгөн бетоны vйлдвэр, цагаан тоосгоны завод, Чехословак улсаар  Дархан хотын цементийн завод, Улаанбаатар хотын арьс, ширэн эдлэлийн үйлдвэр байгуулж авсан нь манай эх орны хөгжил, дэвшилд ихээхэн хувь нэмэр болсон билээ.     Монгол улсын ерөнхий сайд асан Дашийн Бямбасүрэнгийн дурдатгалаас    Би Бал даргатай нэг их ойр дотно байгаагүй, олон удаа ч уулзалдаж байсангүй. Тэгэхдээ хэд хэдэн удаа түүнтэй албаны шугамаар уулзаж байсан тэр тохиолдлууд миний санаанаас гардаггүй юм. Анхны удаа энэ хүнтэй би 1969 оны 2 сарын 18-нд уулзсан. Тэгэхэд би статистикийн төв газар залуухан мэргэжилтэн, манай улс ардын аж ахуйн балансын зарим үзүүлэлтэнд дүн шинжилгээ хийгээд танилцуулга бичдэг байж. Манай эдийн засагт тэр үед гарч эхэлж байсан зарим алдаа оноог тусгасан эдгээр танилцуулгаа харьяа Сайд нарын зөвлөлд биш бүр Улс төрийн товчооны  гишүүдэд шууд явуулдаг байлаа.  Нэг удаа газрын дарга Цэнд гуай манай өрөөгөөр орж ирээд: - Бал дарга чамтай уулзана гэж байна шүү яах гэсэн юм бүү мэд гэлээ. Би тэр үед ихээхэн хөөрч энэ уулзалтанд бэлдэн цайны ганц костюмаа өмсчихөөд долоо хоног явлаа байдаггүй ээ. Уур хүрээд нэг өдөр нөгөөхөө сольж муу хуучин, бөгсөн дээрээ том гэгчийн нөхөөстэй өмдөө өмсчихөөд ажил дээрээ сууж байтал ажил тарах үеэр төв хороон дээр Бал дарга дуудаж байна гэх нь тэр. Хувцсаа ч сольж чадалгүй  төлөвлөгөөний комиссын нэгдүгээр орлогч Ренчинпэлжээ, сангийн сайд Содном, манай газрын дарга Цэнд гуай бид дөрөв түүн дээр ордог юм байна.  Дарга эхлээд алба ажлын талаар жаахан ерөнхий юм  асууж байснаа гэнэт: –Манай улс сүүлийн үед гадаад худалдаанаас нилээд ашиг олох юм, үүнийг та бүхэн юу гэж үздэг вэ гэлээ. Хүн бүр л өөр өөрийнхөөрөө хариуллаа. Намайг нэг муу мэргэжилтэн юу гэж тоогоо аж гэж бодож суутал дарга: –Чи юу гэж бодож байна гэж тулган асуув. Би нилээд сандарч байсан боловч, Ренчинпэлжээ гуайтай санал нэг байгаагаа хэлэхийн сацуу манайх аж үйлдвэрийн талаар нилээд хоцрогдсон болохоор хөгжингүй орны бараа манайд нилээд үнэ хүрдэгтэй ч бас холбоотой гээд туучихлаа. Гэтэл дарга нэг хэсэг дуугүй болсноо: -Та нар явж болно, Цэнд та хоёр түр үлд гэдэг юм байна. Тэгснээ над руу хандан: -Чи тэр улс ардын аж ахуйн балансыг яаж тооцож гаргадаг талаараа надад дэлгэрэнгүй яриадах гэв.  -Хэдий хугацаанд багтааж ярихав гэсэн чинь -Xичнээн л бол хамаагүй гэдэг юм байна. Тэгээд л эхэлчихсэн чинь бүтэн хоёр цаг гаруй энэ сэдвээр бид хоёр ярьчихсан байж билээ. Одоо эргээд бодоход төрийн тэргүүн хүн жирийн нэг муу мэргэжилтэнтэй одоо ингэж нарийн зөвлөлдөж ярьдаг болов уу гэдэгт би  эргэлздэг юм.   Түүний дараа 1970 оноос Үнэ стандартын улсын хороо байгуулах тухай асуудал яригдаж Жасрай гуай бид хоёр тогтоолын төсөл дээр сууж ажиллалаа. Бид хоёр ийм хороог дангаар нь байгуулах шаардлагагүй юм байна гэсэн дүгнэлт бичсэн  боловч намар нь ийм хороо байгуулах тухай шийдвэр гарч Жасрай гуайг даргаар нь намайг орлогчоор нь томилчихож билээ.  1976 оны 2-р сарын эхээр бидний хэсэг улсууд зөвлөлтийнхөнтэй бараа таваарын үнийн хэлэлцээр хийхээр Москва явлаа. Тэнд харилцан нийлүүлэх барааны үнийн талаар бараг гурван сар хэлэлцэн маргасан боловч нэгдсэн тохиролцоонд хүрч чадсангүй. Учир нь Зөвлөлтийн нөхдүүд манайхаас авдаг мал болон малын түүхий эдийн үнийг улам бууруулж тогтоогоод байсан хирнээ өөрсдийнхөө нийлүүлдэг өргөн хэрэглээний барааны үнийг нэмэхээр зүтгээд байсан учир бид хатуу байр суурин дээр гэдийгээд зогсчихсон хэрэг. Тэр үед Зөвлөлтийн талынхан Гадаад худалдааны яамны нэгдүгээр орлогч байсан Дорж гуайд улаан цайм намайг төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнээс гаргах санал тавьж байсан гэж ярьдаг юм.  Биднийг 5-р сард Москвагаас ирсний дараахан Цэдэнбал дарга дуудлаа. Би ч дотроо Зөвлөлтийнхөнтэй тохирч чадаагүй учир арга хэмжээ авахуулах цаг болжээ гэж бодсоор орлоо. Тэгэж бодох ч бас өөр шалтгаан байлаа. Урьд нь 1972 онд Эрдэнэтийн талаар оросуудтай гэрээ эхэлж байгуулж байхад бид байгалийн нөөц ашигласны төлбөр төлөх ёстой гэж тэдэнтэй маргаж бас бөөн юм болж байсан билээ. Тэр үед Сангийн сайд байсан Долгормаа, Бямбажав нар болон  Чимэддорж гуай нар байсан санагдана, бид нар үгсээд тогтоолд гарын үсэг зурахгүй гээд гүрийчихсэн юм. 1973 оны эхээр Эрдэнэтийн асуудлаар оросууд ирэхэд нь Очирбат бид хоёр бас зарим зүйл дээр зөвшилцөж чадалгүй бөөн юм болж байлаа. Түүнээс хойш бид нарыг зөвлөлтийнхөнтэй хэлэлцээр хийж чаддаггүй гэсэн яриа Улс Төрийн Товчооны зарим гишүүдийн дунд гарч байлаа. Тэр удаа дарга надад урьдаас харин Үнэ стандартын хорооны дарга болох санал тавьдаг байгаа даа. Энэ бол миний даргатай уулзсан хоёр д

Умард төрийн түүх Түрг Тэ лэ9 сар 17. 10:10

Эрхэм хүндэт уншигч та бүхэнтэйгээ намрын ээлжит нийтлэлээрээ дахин уулзаж байгаадаа Сэргэлэн Интернашионал Экспедишион ТББ-гын хамт олон баяртай байна. Намрын нийтлэлүүдээр уншигч та бүхэнтэйгээ VI-XIII зууны өнөөгийн монголчууд түүн дундаас халхчуудын дээдсийн түүхийг өгүүлсэн түүхэн баримтуудыг эргэн харах болно

ШУА –ын Хэл зохиолын хүрээлэнгийн эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга, шинжээчийн багийн ахлагч Ц.Батдорж танаа:9 сар 13. 11:30

Сэргэлэн Интернашионал Экспедишион ТББ Хөшөө Цайдмын Билгэ хааны хадны бичиг бусад хадны бичигнүүдээс хамгийн бага балархайтай, нийт 47 өгүүлбэрээс бүрдсэн уг бичгийг шинжээчийн багаар дүгнэлт гаргуулахад хамгийн тохиромжтой гээн үзэн хийсэн судалгааны материалаа та бүхэнд баяртайгаар хүргэж байна. Сэргэлэн Интернашионал Экспедишион ТББ шинжээчийн багаас уг бичгийг өнөөгийн монголчуудын шууд өвгийн бичиг буюу өнөөгийн монголчуудын мянган жилийн өмнөх хэл мөн гэдэг дүгнэлтийг хүлээж байна. Сэргэлэн Интернашионал Экспедишион ТББ Билгэ хааны бичгийг сайн муу тайлсан гэдэгт шинжээчийн багаар дүгнэлт гаргуулна гэдэг нь цаг хугацаа, бэлтгэл, туршлага, мэдлэг шаардсан том ажил гэдгийг мануус билирч буй учир ийм хүсэлт өгөөгүй болно, ийм хүсэлтэнд зориулж уг судалгааны материалыг бэлдээгүй болно. Сэргэлэн Интернашионал Экспедишион ТББ ШУА-д өгсөн хүсэлт бол уг бичиг монголчуудын өвгөдийн бичиг мөн биш гэдэгт дүгнэлт гаргуулахад оршиж буй.

Билгэ хааны бичиг9 сар 11. 11:15

Сэргэлэн Интернашионал Экспедишины гол зорилгын нэг нь эх сурвалжийг тайлж, түүнийгээ монголчуудын өв соёл гэдгийг хөдлөшгүйгээр батлаж, уул өв соёлыг монголчууддаа таниулж, үр хойчисдоо өвлүүлэх. Үүнээс эрхэм үйл гээн судлаач мануусд үгүй

Б.Ринчен: “Аав нь Монголоо гэсээр яваад ийм боллоо доо”9 сар 7. 23:29

Б.Ринчен гуайг ходоодны хэцүү нэрт өвчин тусаад Монголд эмчилгээгүй болсоныг нь мэдмэгц ууган охин, ардын эмч Р.Нямаа нь горьдлого тээн Москва руу эмчлүүлэхээр авч явж байсан бол, тэнгэрт халихынх нь өмнө дунд охин Р.Индра нь дэргэд нь байж асарч халамжлан, өргөж тээж байжээ. Ринчений Индра : Аав Судар бичгийн хүрээлэнд ажиллаж байхад манайх тарчиг ядуухан л аж тєрдєг байсан. Хувцас хунар муухан єлєн зєлмєгхєн л байдаг байсан

Хуучин Тан Илийн бичиг ба Билгэ хааны бичиг9 сар 7. 13:45

Монголын ШУА-ийн Түүх археологийн хүрээлэнгийн  салбарын эрхлэгч (Ph.D) Ц.Төрбат таДунд улсын төрийн түүхэн бичгүүдийг эх сурвалжид тооцож болохгүй, энэ тухай монголчууд олон нийтлэл гаргасан гээн маньд өгүүлсэн. Тэгвэл манай Билгэ хааны бичиг Хуучин Тан илийн бичигтэй агуулага, цаг хугацааны хувьд шүтэлцэн нийлж буйг монголчууддаа хүргэхийн зуур таны өгүүлсэн бүхэн хэт хариуцлаггүй болохыг энэхүү нийтлэлээр тайлбарлан баталж байна. Билгэ хааны бичгийн агуулгыг бүрэн билрэхийн тулд, ямар түүхэн цаг хугацаанд уг бичиг бий болсныг мэдэж, юун тухай өгүүлж буйг цөмөөрөө билирцгээе. Билгэ хааны бичгийн түүхэн тайлбар. Билгэ хааны бичиг “Хуучин Тан илийн бичиг”-ийн “Түргийншастир - дээд”-тайагуулага нийлнэ

Билгэ хааны бичиг орчин цагийн монгол хэлээр9 сар 5. 10:30

Орос үсгээр авиа дуудлага эвдсэн, тийн ялгалаа гээсэн,орос үйлийн цагтай, төргүй 250 жилийн хугацаанд үгсийн сан нь ядуурсан олон үг болон изгүүрийн утгыг мэдэхгүй зөвхөн хэрэглэх нөхцлийг мэдэж буй өнөөгийн монголчуудадөнөөгийн монгол хэлээр өвөг дээдсийн бичгийн хөрвүүлэн тайлбарлах гээн мань хадны бичгээ сэрээснээс илүү хүнд бэрхтэй тулгарав. Өдгөө монголчууддаа Билгэ хааны бичгийн тухай урьд байгаагүй өндөр агуулгатай мэдээлэл мань хүргэж өгнө

Та үүнийг мэдэх үү: Мэлхий хад9 сар 4. 10:30

Улаанбаатараас 65км-ийн зайд орших Хан Хэнтийн дархан цаазат газрын Горхи-Тэрэлжийн аялал жуулчлалын бүс нутагт байгалийн нэн сонин тогтоцтой “Мэлхий хад” хэмээх өндөр цохио бий.Түүхийн сурвалж бичгүүдэд бичиж үлдээснээр Ойрадын Галданбошигт хааны “Зуун мод”-ны хэмээн нэрлэгдсэн манжуудтай хийсэн түүхэн том тулалдаан эдүгээгийн Горхи-Тэрэлжийн амны ойролцоо болж өнгөрсөн нь домог түүх болон амнаас ам дамжин яригдсаар бидний үед хүрчээ.Энэ цохиог өвөг дээдэс маань “Мөнгөт цохио”, “Мөнгөт хад” хэмээн нэрлэдэг байсан нь Галданбошигт хааны дээрх тулалдаанаас улбаатай аж.Хүч тэнцвэргүй энэ тулаанд Галданбошигт хааныг хайртай хатан Ану нь бүслэлтээс гарган тулалдах үедээ хүнд шархдаж, нутаг буцах замдаа одоогийн Архангай аймгийн Хотонт сумын нутагт таалал төгссөн гэх яриа бий. Тиймээс энэ нутгийн сүрлэг нэгэн сайхан ууланд онголсон хатныг хүндэтгэн тэр нутгийг "Хатант" хэмээн нэрлэсэн нь одоо Хотонт хэмээн дуудагдах болсон гэдэг

Билгэ хаан8 сар 31. 12:25

Изгүр буюу ижгүр. Өдгөө монгол хэл судлалын салбарт “язгур” гэдэг үгөвлөгдөн ирсэн ч язгур гэдгийг өдгөө хүртэл монголчууд буруу ойлгон иржээ

Билгэ хааны бичиг8 сар 25. 13:15

Сэргэлэн Интернашионал Экспидишион ТББ уншигч, дагагч нарынхаа хүсэлтээр Орхон голын энгэр дэнж дээр бүй хос хадан дээр сийлэгдэн мөнхөржүү бичээсээс “бага бичгийн” сэргээлтийг бүтнээр нь хүргэх болно. Уншигч та бүхэнд сарын дотор уг бага бичгийг монгол хэлээрэй уншуулан билрүүлэхийн тулд уг бичигтэй холбоотой таван нийтлэлийг та бүхэнд хүргэхээр бэлдэв. Эхний хоёр нийтлэлээр үгсийн санг хүргэнэ

Та үүнийг мэдэх үү: Морин хуурын хөшөө8 сар 23. 9:46

Дундговь аймгийн төвийн Хар овооны тэнд Соёламралтын хүрээлэнд 7 метр 40 сантиметр өндөртэй морин хуурыг 2007 онд бүтээн залжээ. Өргөн нь 1.5 метр бөгөөд 40 сантиметрийн зузаантай

Диван Лугат Хүннү-Монгол хэлний эх толь8 сар 21. 10:15

Тэртээ уулыг өнгөрвөл айлгүй гэж бодож, тэнгэрийн хаяанаас цааш газаргүй гэж сэтгэсээр, түмэн хэргээс хоцорч, дэлхийн боловсролоос гээгдэнэ. Д.Нацагдорж.            Сүүлийн 2000 жилээс 600 жилд нь их айл нутаг төргүй, 1600 жилд нь төртөй байв

Диван Лугат монголчуудын толь бичиг8 сар 20. 9:55

Харийн орны дарга Монголд ирээд монголчуудын газар ус манай өвөг дээдсийн газар ус гэхэд монголчууд “өө тиймээ” гэх юм. Монголчуудад газар ус хэрэггүй, тэнгэрийн үндэстэн үү? Үр хойчисдоо газар усаа өвлүүлдэггүй агаар өвлүүлдэг үндэстэн үү?С.Сэргэлэн.           Сэргэлэн Интернашионал Экспидишн Махмуд али Кашгарийн онд 1077 гаргасан Диван Лугатыг өдгөө монголчуудын хамгийн үнэ цэнэтэй хамгийн бүтэн толь бичиг болох тухай цуврал нийтлэлдээ тогтмол тунхаглан ирэв

Шинэ мэдээ

Малчид, тариаланчдад зориулсан мэдээ5 цаг 15 минутын өмнөИндонезид гамшгийн үеэр сураггүй болсон 5000 орчим хүн олдоогүй байна5 цаг 25 минутын өмнөСаудын Араб: Жамаль Хашоггигийн амийг хөнөөсөн гэх мэдээлэл үндэслэлгүй5 цаг 30 минутын өмнөСаудын Араб: Жамаль Хашоггигийн амийг хөнөөсөн гэх мэдээлэл үндэслэлгүй5 цаг 30 минутын өмнөСеленагийн өвөрмөц гоёлууд5 цаг 35 минутын өмнөХөл өвдсөн үед хийх боломжтой долоон дасгал5 цаг 40 минутын өмнөДайруулсан цагдаагийн биеийн байдал маш хүнд байна5 цаг 43 минутын өмнөБНХАУ, Малайз, Таиланд цэргийн хамтарсан сургуулилт хийнэ5 цаг 45 минутын өмнөЛонх дарс 558 долларын үнэ хүрэв5 цаг 50 минутын өмнөХятад улс 2030 оноос сарны бүсийг судална5 цаг 55 минутын өмнөОйрын гурван өдөр нийт нутгаар цаг агаар тогтуун байна6 цагийн өмнөГараа хэрхэн атгадгаар тань шинжье!6 цаг 5 минутын өмнөАмар мөрөн дээгүүр тавих гүүрний Хятадын талын хэсгийг барьж дуусчээ6 цаг 10 минутын өмнөГ.Дарамбазар: Хүүхэд “яагаад” гэж асуухгүйгээр тархиа бүтээж байдаг6 цаг 15 минутын өмнөЦагаачдыг тээвэрлэж явсан ачааны тэрэг осолджээ6 цаг 20 минутын өмнө”Манчестер Юнайтэд” шинэ эзэнтэй болно6 цаг 25 минутын өмнөӨвлийн улиралд Д аминдэмийн дутагдалаас хэрхэн сэргийлэх вэ6 цаг 30 минутын өмнөРомын Пап Франциск Умард Солонгост айлчилж магадгүй6 цаг 35 минутын өмнөГүрвэлзэх хөдөлгөөн сайжруулах 3 төрлийн смүүти6 цаг 40 минутын өмнөДэлхийн аварга М.Анхцэцэгийн хайр хүрэм нэгэн агшин6 цаг 45 минутын өмнөЭнэ долоо хоногт болох ТАВАН чухал ҮЙЛ ЯВДАЛ6 цаг 50 минутын өмнөҮйлийн үр байдаг итгэж амьдраарай6 цаг 50 минутын өмнөӨнгөрсөн 60 жилийн турш зөвхөн Пепси уусан эмэгтэй6 цаг 55 минутын өмнөЗуслангийн амуудад зурагт мэдээллийн самбар байрлууллаа7 цагийн өмнөЮанийн ам.доллартай харьцах ханшийг буурууллаа7 цаг 5 минутын өмнөЭрдэмтэд Альцхаймерийн буюу санаж мартах өвчний үед алдагдсан санах ойг сэргээжээ7 цаг 8 минутын өмнөАжил үүргээ гүйцэтгэж явсан цагдааг дайрч, хэргийн газраас зугтжээ7 цаг 9 минутын өмнөСаудын Арабад болох бага хуралд АНУ, Их Британи оролцохгүй байж магадгүй7 цаг 10 минутын өмнөШ.Дулмаа: Яруу найрагч шүлгэндээ гунигаа шингээгээд сэгсэрч хаях хэрэгтэй7 цаг 12 минутын өмнөХабиб Нурмагомедов Флойд Мейвезерийг тулаанд дуудлаа7 цаг 15 минутын өмнө
© 2008 - 2018 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан.