Түүхийн хуудас

Хүннү – Монгол хэлний мөн чанар4 сар 23. 14:53

Өсөхөөс сурсан үндсэн хэл орхиж болшгүй соёл мөн. Үхтлээ орших төрөлх нутаг, салж болшгүй орон. Д.Нацагдорж. ОХОР ОЮУ ХАЛААЛТ Их зохиолчийн орхиж гэдэг үгийг изээр нь (утгаар нь) салгах юм бол хүннү хэлнээс ирсэн ор-байна , хиж-үүгүйгээр гэсэн утга. Тэгэхээр Өсөхөөс сурсан үндсэн хэл байлгахгүйгээр болшгүй соёл мөн гэсэн утгыг зохиолч хүргэв

Төр тасарснаар үндсэн ой санамж тасрав4 сар 20. 14:00

Үндэстэн оршихын тулд үндсэн ой санамжаа өгүүлнэ. Гэр бүлүүд амь зуухын тулд харийн онол руу хошуурна. С.Сэргэлэн. Монголчууд бид зөвхөн Чингис хааныгаа манай хаан бусад нь харийн хаад, зөвхөн Монголын нууц товчоо манай түүх бусад нь харийн эх сурвалж гэх юм. Дундад улс өөрийгөө 5000 жилийн түүхтэй гэж дэлхийд зарлаж байхад наймхан зууны түүхтэй, ганц Нууц товчоо номтой нь Монгол бидэн болох уу? Чингис хаан “Бодохоор манай Шаньюйгийн төрд 1000 жил 100 үеэс нааш ийм юм болоогүй ажээ” гэж хойч үедээ тунхагласан. Уг тунхгийг, олон жилээр заалгасан манай түүхээс утга анги тул, уншаад уншаад билирэх бидний толгой, өөр программтай тул, хүлээж авдаггүй

“Өвгөн Гэсэр лам” Цэвээн-Араашийн Чүлтэмжамцын түүх, шидэт явдлууд4 сар 17. 10:15

Ард олноо “Өвгөн Гэсэр лам” хэмээн алдаршсан Жагарын наян нэгэн дөвчингүүдийн нэг, тойн эрдэнэ Цэвээнраашийн Чүлтэмжамц хэмээх зуунаас зуун дамжин түмэн олондоо шүтэгдэж байгаа эгэл бус энэ хүн Сайн ноён хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошуу буюуодоогийн Архангай аймгийн Цахир сумын нутаг Хойт Тэрхийн эх Халзанбүргэдэй /Очирхайрхан / уулын өвөр хормойд эрдэнийн бумба мэт товойх “Алтат толгой”-д XIV жарны Баригч хэмээх улаан хулгана жил 1816 онд мэндэлж, ная гаруй насны сүүдэр зэрэгцэн XV жарны Ялгуусан хэмээх хөх морин жил 1894 онд жанч халжээ. Чүлтэмжамц лам өндөр биетэй, алаг нүдтэй, шиврээ сахалтай, гонзгойдуу бор царайтай сайхан залуу байсан гэдэг. Энэ ер бусын ид шидтэний тухай товч өгүүлбээс “…Чүлтэмжамц хүүг өлгийтэй байхад эцэг нь нас барсан тул бага насандаа төрсөн нутгаа орхин ээжийнхээ ах дүү нарыг бараадан Хөх нуур хэмээх өгөөж баян хангайд суурьшин, зуны цагт нагац нарынхаа мал, идээнд туслалцан, бусад үед нь Тариатын хүрээнд шавилан бурханы номонд шамдан суралцах болсон байна.Тийнхүү Тариатын хүрээнд шавилан сууж байхдаа ер бишийн ид шидтэй болох нь мэдрэгдэж , номын багш нь хүртэл гайхан бишрэх болжээ

Лигницийн дэргэд домог бүтээв4 сар 17. 10:10

v1241 оны 4 сарын 9-нд... .50-60 мянган цэрэгтэй Чехийн томоохон арми Прагаас гарч Лигницэд ойртон буй мэдээ авсан Байдар, Хайду нар Врацлавыг гал утаан дунд нь орхиод II Хенрийн араас яаравчлан хөдөлжээ. Тэд Одер мөрний хөндийг уруудан шуурхайлж, Одерийн нэгэн цутгал Нис голын эрэг орчимд Лигниц зүг аяны маршаар явсан II Хенрийн армийн ар тал болох Глагов, Лигниц орчмын төдийгүй Таатрын (Карпатын нурууны умард өндөрлөг хэсгийн нэр) герман уурхайчдаас яаран сандран цуглуулсан явган цэргийн анги руу гэнэт уулгалан дайрсан байна. Дэлхийн цэрэг дайны түүхэнд Лигницийн тулаан хэмээн ихэд онцгойрон үлдсэн энэ үйл явдал өдгөөгөөс 776 жилийн өмнө 1241 оны 5 сарын 9-ны үүрээр эхэлжээ.Тулалдаан европынхны хувьд санаандгүй, төлөвлөөгүй байдлаар эхэлжээ. Лигницийн дэргэдэх тулалдаанд Хенри ван болон ханхүү Байдар нар тус бүрдээ хэдэн цэрэгтэй байсан талаар харилцан адилгүй мэдээллүүд бий. Тухайлбал:- Келли Деврис, Мартин Дугхерти нарын зохиогчдын “Дундад зууны тулаанууд“ номонд монгол армийн бүрэлдхүүнд туршлагатай удирдлага дор нэгдсэн олон овог аймгийн цэрэг байсан. Мангуудын хөнгөн морин цэрэг - 1000, морьтой харваачид - 11 000, хүнд морин цэрэг - 8000 орчим, нийт 20 000 орчим цэрэг байсан бол Европын армид Силезийн болон тевтон, темплар, хоспиталар зэрэг хуягт баатрууд - 8000, хөнгөн морин цэрэг 3000, Краковоос зугтан ирсэгсэд, германы уурхайчид зэрэг явган цэргүүд 14 000, нийтдээ 25 000 орчим байсан гэсэн тэмдэглэл бий. - Ричард А. Габриэль “Чингис хааны аугаа их жанжин Сүбээдэй баатар” номдоо “Европыг Монголчуудаас аврахыг оролдсон Хенри вангийн дэргэд 50 000 орчим цэрэг цугласан, харин монголын Хайду хаан 20 000 орчим цэрэгтэй байсан” гэжээ. - БХЯ-ны Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгээс эрхлэн гаргасан ”Монгол цэргийн түүхийн товчоо” номонд Байдар 8-9 мянга, европчууд 30 мянга байсан гэсэн бол Э.Филлипсийн “Монголчууд” номонд мөн энэ тоог дурдсан байна.-Түүхч Ж.Бор “Байдар ноёны тэргүүн анги Лигницийн ойролцоох Вальштадт тосгоны дэргэд польш, франц, германы хуягт баатруудын гурван түмэн хүнтэй армийг бут цохижээ гэх зэрэг. Гэхдээ олонхи судлаачид 20 х 30 мянга гэсэн тоон дээр тогтдог.Тулаан эхэллээ. Монголын түрүүч анги 10 000 орчим хүнтэй герман уурхайчдын явган цэргийн араас довтлон бужигнуулж гарахад ойрхон явсан Их Польш, Краковын рыцарь цэргээс бүрдсэн анги цэрэг тулааны чимээ сонсоод, явган цэрэгтээ туслахаар яаравчлан ирсэн байна. Энэ ангийг төрөлх хотоо баатарлагаар хамгаалан амь эрсэдсэн Краковын жанжин Владимирийн ах Сулислав захирч байв. Мөн Ополегоос ухарсан Мичислав гүнгийн захирсан Ополе болон Дээд Силезийн рыцарь цэрэг ч хүч нэмэн иржээ. Өвч битүү хуягласан, өөрсдийнхтэй нь харьцуулахын аргагүй том морьдтой хүнд морин цэргийн дайралтыг монголчууд тогтоож дийлсэнгүй төдөлгүй орилолдсоор ум хумгүй буцан зугтжээ. Амжилтандаа эрдсэн хуягт баатрууд тэдний араас мөшгөн хөөсөөр эгнээ нь задарч, цэргүүд хоорондоо холилдон замбараагаа алдан, цуварч ирсэн байна. Явган цэргээсээ ч тасарчээ. Рыцариудын өмнө гэнэт утаан хөшиг татаж орхих нь тэр. Монголчууд амьтны толгойн дүрстэй урт бүрээ шиг юмаар утаа тавьж байсан гэдэг. Гашуун амт бүхий утаан хөшиг ярагдмагц хэдийнэ байрлалаа эзлэн, нум саадгаа дэлгээд хүлээж байсан монголчуудын гол хүчин суман мөндрөөр угтав. Мөн тэдний ар хударгаар монголчууд ороон орж, явган цэргээс нь таслан, утаа тавьсан байна. Ингээд эмх замбараагүй болсон европын хоёр замын цэргийг тал талаас нь бүслэн харваж, дайран цохиж дор нь эд бад хийхэд үлдсэн нь хар эрчээрээ буцан зугтаж, тэгэхдээ араас нь дөхөж явсан явган цэргээ дайран сандаргаж, бөөн үймээн, эх толгойгүй юм болов. Тэднийг монголчууд гэзэг даран элдэж хядлаа. Энэ үймээн ид оргилдоо үед II Хенри вангийн захирсан Доод Силез, Их Польшийн шилдэг цэргийн анги, Понсе д Обоны захирсан герман, франц, литовын тайж гаралтай шилдэг рыцариудын анги залган ирж тулаанд орсон боловч нэгэнт үймээн сандраан, гүн шоконд орчихсон бусад цэргүүдээ засаж, эргүүлж чадсангүйгээр барахгүй өөрсдөө ч тэр үймээн дотор нь хутгалдаад удирдлага, санаачилгаа бүрмөсөн алдсан байна. Ингээд тулаан биш ярга, хядлага болж хувирчээ. Рыцарь баатрууд хэдийгээр нэр төрөө өндөрт өргөн тулалдацгаасан боловч ямар ч удирдлага, зохион байгуулалт, төлөвлөгөөгүй, зүгээр л зөнгөөрөө тулалдаж байжээ. Европчуудаас долоохон хуягт баатар л амьд үлдэж.., II Хенрид туслахаар ирсэн францын 500 морьтон баатар эрсэд Сена мөрнийхөө уснаас дахин амсах хувь байсангүй. Тэдэн дотор Францын 6 томоохон язгууртан, барон байсан байна. Литовууд, германы тевтонууд, польшуудын бахархал болсон баатар эрстэй хамт ван II Хенри, ван Мичислав, жанжин Сулислав, Болеслав, эрхэм тайж д Обоне нарын олон дээдсүүд бүгдээр хөлөг баатрын ёсоор тулааны талбарт ясаа тавьжээ. II Хенри ван тулааны талбараас дөрвөн хамгаалагчийн хамт зугтан гарахыг оролдож, давхиж явтал морь нь шархдан шургачин унажээ. Тэр морио солих хооронд монгол цэрэг гүйцэж ирээд элгийг нь нэвт жадалж... Зарим бичлэгт хонь мэт өрлөж алсан гэж бичсэн нь бий.Богино хугацаанд болсон тулаан нэртэй хядлага өндөрлөж, амь зулбан гарч чадсан ганц нэгэн давхин ирэх хүртэл Лигницчүүд ялагдалд бүрэн итгэсэнгүй. Ялагдлын мэдээ дэндүү аймшигтай байв. Монголчууд Хенри вангийн толгойг урт морин жадны үзүүрт өлгөчихөөд Лигниц хотын шивээ хэрмийн гадуур гурвантаа тойрон давхилдаж, муухай орилолдсон нь айдас дээр нь нэрмээс болжээ. Маргааш нь Лигницийнхэн тулалдааны талбарт ирцгээж, хядуулсан ахан дүүс, эх орон нэгтнүүдийнхээ шарилийг эргэн, оршуулжээ. Гэтэл Хенри вангийн толгойгүй цогцос олдсонгүй. Вангийн хатан болон ордныхон бүгдээр ирцгээжээ. Бүх үхэгсдийг нэг бүрчлэн үзэж, эцэст нь вангийн хатан үхэгсэд бүрийн зүүн хөлийг үзэхийг тушаажээ. Учир нь Ван Хенри зүүн хөлдөө зургаан хуруутай юмсанж. Тэгсээр зүүн хөлдөө 6 хуруу бүхий нэгэн толгойгүй нүцгэн цогцсыг Ван Хенри хэмээн таньж, айдас, цөхрөл, гашуудалд умбасан Лигниц хотод авчирч оршуулсан байна. Ван хүн тухайн үед өмссөн хувцас, агссан зэвсэг сэлтээрээ илэрхий ялгарах атал ийнхүү будилж хайсан нь Хенри вангийн хувцас, зэвсгийг хэн нэгэн мулталж авсан, эсвэл ван өөрөө зугтахдаа амиа аврахын тулд зүсээ буруулж жир цэргийн хувцас, өмсгөл өмссөн байх магадлалтай. Хожим 1632 онд археологичид Хенрих вангийн бунхныг онгойлгож үзэхэд үнэхээр толгойгүй, зүүн хөл нь зургаан хуруутай араг яс гарч ирсэн байна. Мөн ванг эрсэдсэн газарт вангийн эх чин сүжигт Хюдвиг ахайтанд зориулсан сүм босгожээ.Монголчууд алагдсан дайсныхаа баруун чихийг огтлон авсаар 9 шуудай дүүргэн авч, Хархоринд (зарим сурвалжид Батхаанд) илгээсэн гэдэг. (Энэ 9 шуудай чих нь дайснаа айлгахын тулд зориуд зохиосон Сүбээдэй баатрын арга заль, домог ч байж мэднэ. Зам зууртаа 9 шуудай чих илгээлээ хэмээн ихэд сүр дуулиан болгон аялуулсан ч үнэн хэрэгтээ хатсан жимс илгээсэн тухай домог бий.)Энэ тулаан хожим дэлхийн дайн тулааны түүхэнд домог болон үлджээ. Цэрэг дайны түүхчид, дайны хэнээтнүүд энэ тулааныг сонирхон шохоорхохгүй өнгөрнө гэж үгүй. Харьцангуй давуу хүчтэй дайснаа эх нутаг дээр нь ийм хялбархан, ийм хохирол багатай ялсан тохиол түүхнээ болсон хэдэн арван мянган тулаан дотор нэн ховор учраас тэр...Хэрцгий, өршөөлгүй ялагдлын мэдээ салхинд туугдсан мэт хоромхон зуур Европын хотуудаар тархав. Гэтэл гуравхан хоногийн дараа бүр ч аймшигтай мэдээг Европчууд Шайо голын дэргэдээс сонсох учир бас байжээ. .Б.Номинчимэд "Эгнэшгүй нөхрийг олов" номоос..

Үндсэн ой санамж ба гэр бүлийн ой санамж4 сар 16. 10:55

Гэр бүлийн ой санамжтангууд (200 жилээс дотогш) дандаа төөрнө. Үндсэн ой санамжтангууд (2200 жилээс дээш) дандаа хожно. С.Сэргэлэн. Миний бие 10 настай байхад эмээ надад манайх бээлийн хошуу, зүүн тал бэйс, баруун тал засгийн хошуу гэж заав. Надад засгийн хошуу таалагдсан тул манайх засгийн хошуу болно гэж эмээтэйгээ ам мурийв

Хүннү бичгийнхээ өгүүлбэрийг эвдэхгүй биширье!4 сар 12. 14:44

Нутгийн хүү хадны бичээсээ өгүүлнэ. Харийн хүүд яаж ойлгосноо өгүүлнэ. Нутгийн хүү өгүүлбэрээ таньж өгүүлнэ. Харийн хүүд өгүүлбэрийг нь эвдэж өгүүлнэ. Нутгийн хүү С.Сэргэлэн. Уншигч та энэ нийтлэлээр нутгийн хүү өгүүлбэрээ таниад түүнд байгаа үг бүрийн үүргийг тогтоож байгааг, харийн хүүд үгээ таниад өгүүлбэр болгохоор зүдэрснийг гэрчлэх болно. VII зууны эхээр Түрэг, Угс хоорондоо тулалдахын өмнө хэн нь хаана байв гэдэгт өвөг түрэг судлаачид маргаантай байна

Мөнгөн савны ёроол дахь Хүннү үсгээс бүрдсэн бичээсийн тухай4 сар 9. 13:23

Хийхгүй ажлын томыг сонго, чихэнд чимээтэй (чимэгтэй) Хийх ажлын голыг сонго, аргачлалтай С.Сэргэлэн Сэргэлэн Интернэйшнл Экспидишион турк уйгурын үеийн руни бичиг угтаа хүннү бичээс гэдэг хөдөлшгүй баримтыг хэл түүх археологи өгүүлсэн хоёр дугаар нийтлэлээр та бүхэнд хүргэсэн билээ. Гуравдугаар нийтлэлээр хүннү бичээс дундад Азийн түрэг гаралтай үндэстнүүдийн болон өнөөгийн түрк улсын хэлээр тайлагдсангүй, бичгийг үлдээсэн үндэстний угш тогтоогдоогүй, бичгийг судлаачид одоо хүртэл тааварлан тайлж байгаа тухай өгүүлсэн билээ. Харин анхдугаар нийтлэлээр монголчууд бид малгай сольж байснаас толгой солиогүй, Орхон Сэлэнгэ туул голын савдаа хаанаас ч ирээгүй хаашаа ч яваагүй тул энэ бичиг манай өвөг дээдсийн бичиг мөн гэж уншигч танд ухуулсан (баталгаа нотолгоо хүргэгдээгүй)

Хадны бичээс тайлал, өнөөгийн байдал манайд судлаач байна уу?4 сар 5. 13:05

Томсон бичээсийг унших түлхүүрийг олсон. Бичээсийг бишрэх (ойлгох) түлхүүр түүнд байсангүй. С.СЭРГЭЛЭН Ихэнх монгол судлаачид, дэлхийн эрдэмтэд хадны бичээсийг аль хэдийнэ тайлсан учир бидэнд хийх ажил байхгүй. Тэр том дэлхийн эрдэмтдийн төгс бүтээлийг дагахаас биш яаж эс дагах уу гэж дуу нэгтэйгээр миний урдаас шаагих юм

Хүннү бичиг4 сар 2. 10:20

Эрээн харгантын түрэг бичээс Өнөөдрийн монголчууд “би мэдэхгүй бол минийх биш“ гэж сэтгэж байна. Үе үеийн еврейчүүд “би мэдэхгүй бол бусад огт мэдэхгүй” гэж сэтгэж байна. Өнөөгийн Монголчууд гэр бүлийн ой санамжтай, үе үеийн Еврейчууд үндэсний ой санамжтай байна. С.Сэргэлэн. Сэргэлэн Интернашионал экспидишион монгол улсын нутаг дээр байгаа чулуун бичээсүүдийг судлаад уг бичээсүүдийг манай өвөг дээдэс бидэнд зориулан хадан дээр сийлэн үлдээсэн гэдгийг хөдлөшгүйгээр тогтоолоо (энэ талаар дуусашгүй олон баримт гарах тул уншигч та бүү яараарай). Уг бичгийг яаж нэрлэх уу гэдэг асуудалтай бид тулгарлаа. ЯАГААД ӨВӨГ ТҮРЭГ ХЭЛ ГЭЖ НЭРЛЭВ? Яагаад ингэж нэрлэсэн ухааныг нь таньд хүргэе

Бид Хүннү бичээсээ тайлсаар мянган жил төөрөгдсөнөө ойлгов3 сар 30. 13:25

Хэл, түүх археологи өгүүлсэн нийтлэл № 1 Өөрийн нутаг дээр байгаа чулуун бичээсүүдийг харийнх гэдэг улс манайхаас өөр хаана байна. Өөрийн нутаг дээр байгаа чулуун бичээсүүдийг харийн багшаар судлуулчихаад, судалсан багшийнхаа хамгийн үнэнч шавь болохын тулд хоорондоо уралддаг судлаачид манайхаас өөр хаана байна. Асуултын хариуг сураглаж буй С.Сэргэлэн Хүннү бичээс тайлан түгээгч “Сэргэлэн интернэйшнл экспедишн” төрийн бус байгууллага 2012 онд байгуулагдав

Төгөөгийн Дамдингийн бага хүү2 сар 2. 16:15

Монгол орон 1690-ээд оноос Манж гүрний талхинд орж, ард түмэн зовж зүдэрч асан хүнд хэцүү үед Цэцэнхан аймгийн Ёст Бэйсийн хошуунд нэн ядуу амьдратгай олон зуун айлын нэг нь Төгөөгийн Дамдингийнх байжээ. Т.Дамдин гэргий Шүхэрийн Ханджавын хамт гэр орноо ачиж, хүү Дэндэв, Ранжин нарыгаа дагуулан Манж эздийн татвар гувчуур, ноёд, түшмэдийн дарлал дарамтаас дайжиж 1890 онд Нийслэд хүрээнд бултаж иржээ.   Тэднийх олон хүүхэдтэй, ховор хомс амьдралтай байв

Богд хааны Цагны сүм1 сар 17. 15:43

Богд хаан цаганд ихээхэн сонирхолтойн дээр цагны маш баялаг цуглуулгатай байжээ. Түүнээс гадна хаан өөрийн ордны дэргэд 2 давхар Цагны сүм бариулсан бөгөөд дээд давхарт нь асар том дүгэрэг цаг байрлуулсныг та доорх зургаас харж байна

Б.Ринчен гуайн Ю.Цэдэнбал даргад оросоор бичсэн захидал1 сар 17. 14:03

Орчуулсан Ц.Цэрэн1968.1.16 МАХН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичигийн дарга, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга нөхөр Ю.Цэдэнбал танаа. Миний бичсэн "Монгол бичгийн хэлний зүй. Хэлбэр судлал" хэмээх хөөрхий заяа муутай гутгаар дэвтрийн талаар танд дахин дуулгах хэрэг гарлаа

Харуул-Овоо1 сар 14. 10:36

Монгол Алтайн өвөр биед, Ховд аймгийн Үенч сумаас баруун хойшоо хэжиж, Булган сум орох замд баруун гар талаас урдуур хөндөлсөн өнгөрөх сэрвэн дэл уулсын ноёлох өндөрлөгт нэгэн сүрлэг содон овоо хэн бүхний анхаарал татаж, өөрийн эрхгүй өөртөө дуудна. Дэргэд нь очиж газар орны байдлыг нь ажиглавал Мандал, Шаазгайтын нуруунаас салбарлан үргэлжилсэн намхан сэрвэн уултай огтлолцох энэ газраар эрт цагт Монгол, Ойрдууд чөлөөтэй харилцан зорчдог гол зам байсан юмсанж

Алтан Овоог тахиж байсан түүхэн уламжлалаас1 сар 11. 7:53

Дарьгангачууд үе удмаараа олон зууны турш дээдлэн шүтэж ирсэн далайн түвшнээс дээш 1356 м өндөрт орших унтарсан галт уулыг эрт цагт Захын хар Өндөр гэж нэрлэдэг байжээ. Харин ХYII зуунаас Хааны зарлигаар тайж тахиж Дарь-Овоо, Алтан Овоо, Богд Алтан Дарь Овоо хэмээн нэрлэж иржээ. 1690-ээд оны дундуур Алтан дарь овоог анх тайж тахих үед оройд нь алтан ганжиртай гэр хэлбэртэй “Батцагаан” хэмээх дугуй цагаан суварга барьсан нь хаа холоос шижиртэн туяарч харагддаг болсноос “Алтан Дарь-Овоо” гэх болсон хэмээн нутгийн буурлууд хүүрнэдэг юм

Тооно уулын бичээс1 сар 10. 13:23

Хэрлэн тооно нь Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутагт, “Монголын нууц товчоонд”-д гардаг алдарт Хэрлэнгийн Хөдөө арлын өмнө хаяаг дарж тогтсон уул юм. “Энх-Амгалан хааны бодлогын бичиг”-т “Тооно уулын өмнөх Сойлгату уулын нар мандах зүгт буудаллав” гэж байдаг байна

Эмгэнэл1 сар 9. 19:55

Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт зохиолч Санжийн Пүрэв таалал болж, Монголын утга зохиолд нөхөж баршгүй гарз тохиолоо. С.Пүрэв 1941 оны 12 сарын 16- нд Говь - Алтай аймгийн Дарви суманд төржээ. Yргэжилсэн үгийн зохиолч, Улаанбаатар хотноо худалдааны тусгай мэргэжлийн дунд сургууль 1960онд, Москва хотноо А.М.Горькийн нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургууль 1980 онд тус тус төгссөн. 1963 оноос эхлэн уран зохиол бичих болжээ. С.Пүрэв М 3 Э-ийн шагнал МYЭ - ийн шагнал Д Нацагдоржийн шагнал, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол хүртжээ. Тэр "Уулын цуурай" 1971, "Эх газрын чулуу" роман 1973 "Оноо илүүдэхгүй" 1974, "Уулын намар" туужууд 1977 "Эх газрын чулуу" роман 1979, "Сэтгэлийн илч" 1979, “Гурван говийн зэрэглээ" 1982, "Азын цэнхэр уул" 1983 "Зүрхний өчил" 1986, "Цаг цагийн урсгал' 1936 "Усаа дагаж жаргана” 1987, “Шинэ өдөр" 1988, "Эргүүлэг” 1989. "Сүнс сүүдэр" 1990. "Усны гудамж" роман 1990, "Чулуун хаалга" роман 1990 "Буурал бүрий" 1992, "Их усны хаялга", "Алаг заяа" роман, “Гурван говийн зэрэглээ" МУЗД 69-р боть, 2001, "Уул усны дуудлага" 2001, "Азын цэнхэр уул” шилдэг өгүүллэгүүд 2003 зэрэг ном бүтээжээ. Зохиолчийн гэр бүл, найз нөхөд, хамт олон, ойр дотныхонд гүн эмгэнэл илэрхийлье. УМ САЙН АМГАЛАН БОЛТУГАЙ

Зохиолч С.Буяннэмэхийн хэлмэгдсэн шалтгаан1 сар 9. 10:35

Сономбалжирын Буяннэмэх 1902 онд Түшээт хан аймгийн Говь Түшээ гүний хошуу буюу одоогийн Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын нутаг Хөх Хуруугийн бууцанд Цогтын охин Дулмаагийн ууган хүү болон мэндэлжээ. С.Буяннэмэхийн эх Ц.Дулмаа хоёр дахь хүүхдээ төрүүлэхдээ нас барснаар түүнийг эцэг нь нагац эгчид нь хүргэн өгч, нагац эгч нь Э.Тогтох тайжид үрчлүүлжээ. Нагац эгчийнх нь нөхөр цахар Лувсан нь Э.Тогтох тайжийг бараадан амьдарч байсан нь түүнд үрчлүүлэхэд дөхөм байжээ. С.Буяннэмэх тайжийнд түүний дунд хөвүүн Эрхэмбаяртай хамт эрдэм ном заалган 18 нас хүртэл амьдарчээ

Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 106 жилийн ой өнөөдөр тохиож байна2017, 12 сар 29. 3:57

12-р сарын 29. Шинэхэн үеийн түүхнээ Монгол Улс дахин сэргэж 200 гаруй жил үргэлжилсэн Манжийн дарлалаас чөлөөлөгдөн Богд Жавзандамбаа улсын хаанаар өргөмжлөн туурга тусгаар Монгол улсаа тунхагласан өдөр.  Энэ өдөр тусгаар улсаа тунхаглах их ёслол Да хүрээнээ болж шашны тэргүүн Жавзандамба хутагтыг хаан ширээнд өргөмжилж, хатан Дондогдуламыг улсын эх дагина хэмээн залахад Богд хаан зарлиг гарган Да Хүрээг Улсын Нийслэл Хүрээ гэж нэрлэх, оны цолыг Олноо өргөгдсөний хэмээж нэгээс эхлэн тоолохыг зарлигджээ. Мөн таван яамтай Засгийн газраа байгуулан энэ өдрөөс эхлэн Монгол Улс манж Чин улсаас туурга тусгаар болсныг зарлан тунхагласан бичгийн Халх дөрөв, Дөрвөд Урианхайн хязгаар, өвөрлөгч хошуудад илгээн өндөр настнуудад бэлэг гардуулж, хоригдлуудад өршөөл үзүүлсэн гэдэг.  Нийслэл хүүрээнд их баяр болж хүн бүрий гоё ганган, өнгөтэй өөдтэйгөө өмсөн баясан цэнгэж богдын ордны зүг харан мөргөгн сүсэглэж байсан бол хөдөө нутаг, алс хязгаарынхан ч Нийслэл хүрээний зүг харан мөргөж залбирч байсан гэдэг. Ийн 1911 оны арванхоёрдугаар сарын 29-нд Монгол Улс туурга тусгаар улсаа тунхаглаж, Лигдэн хаанаас хойш тасраад байсан эзэн Чингисийн угсаат Монгол Улсаа сэргээн мандуулсан түүхтэй. ХХ зууны эхэн болоход Монголын ард түмний тэмцэл өргөжин эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо харийн эрхшээлээс чөлөөлөх түүхэн цаг үед тулж ирсэн юм. Тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний тэмцлийн үр дүнд 1911 оны 12 сарын 29-нд VIII Богд Жабзандамба хутагтыг тулгар улсын хаанд өргөмжилж, Засгийн газрыг шинээр байгуулан дэлхий нийтэд зарлан тунхагласан.  Анхдугаар богд Занабазар Түшээт хан Гомбодоржын хүү бөгөөд монголчуудын оюун санааны удирдагч болж чаджээ. 2-р богд Лувсандамбийдоми бас л алтан ургын язгууртан гэр бүлээс төрсөн бөгөөд Хотгойдын шадар ван Чингүнжавын бослогод туслалцаа үзүүлж байсан тул түүний дараагийн дүрийг манжийн хаан Түвдээс тодруулж байжээ. Энэ цагаас монголын богдууд дандаа Түвдээс тодрох болж. 8-р богд Жавзандамба хутагт буюу Агваанлувсанчойжинямданзанванчигбалсамбуу бол бас л түвд хүн. Тэрээр 1869 оны 10 сарын 13 нд Түвдийн Лхасын ойролцоо эцэг Гончигцэрэн, эх Ойдүвдулам нарын хүү болон мэндэлж таван настайдаа Жавзандамба хутагтын хойд дүрээр тодорч Их хүрээнд иржээ.Тэр бидний багын үздэг кинонууд дээр гардаг байсанчлан тэмбүү өвчинд идэгтлээ зугаа цэнгэл хөөсөн харалган нэгэн байсангүй монголын төлөө цохилох зүрхтэй нэгэн байжээ. Түүнийг халхууд монголд элэгтэй болгон хүмүүжүүлж чадсан ба тиймээс тэр өөрийгөө Чингис хааны угсаа, Халхын Түшээт хаан Гомбодоржийн хөвүүн I Жавзандамбын хойд дүр тул Монголын төрийн хэрэг, хувь заяа өөрт нь хамаатай гэж үздэг байв. Манжаас тусгаарлан салъя хэмээсэн Халхын ноёдын санаачилгыг эхнээс нь дэмжиж эл хэргээр хаант Орост элч зарж байв. Манжийн шинэ засгийн бодлогыг эсэргүүцсэн Халхын ноёд түүнийг тойрон хүрээлсэн бөгөөд Богд гэгээн монголчуудын дунд үлэмж нэр хүндтэй байснаа ашиглаж, “монгол овогтон бүгдээр нийлж нэгэн улс болон тогтнох” лүндэн буулгажээ. Хятадад нийлэхийг ятгаж байсан Хятадын ерөнхийлөгч Юань Шикай-н ятгалга, сүрдүүлгийг Богд хаан эс зөвшөөрч, бүх монголчуудыг нэгтгэж нэгдмэл Их Монгол Улсыг сэргээн мандуулахыг зорьж байв. Түүний засгийн газрын сайдууд төрийн тусгаар тогтнолоо хүчирхэг улсуудаар хүлээн зөвшөөрүүлэхийг оролдож байсан боловч энэ оролдлого Хиагтын гурван улсын хэлэлцээрээр таслагдсан билээ. 1919 онд хятадууд цэргийг хүчээр монголын автономыг цуцлахад Богд хаан гарын үсэг зураагүй юм. Харин ч төрийн тусгаар тогтнолоо сэргээхийг эрмэлзэн АНУ, Зөвлөлт Орос улс, Япон болон Колчакийн засгийн газраас тусламж дэмжлэг эрэлхийлж байсан хүчнийг дэмжиж байв. Тиймээс хятадууд дээрх хэрэгт сэжиглэн түүнийг баривчлан Манзуширын хийдэд хорьжээ. 1921 оны хоёрдугаар сард Хүрээг эзлэн авсан Барон Унгерн монголын автономыг сэргээн мандуулснаа тунхаглаж Богд гэгээнийг дахин Монголын хаан ширээнд залсан бол таван сарын дараа ардын намынхан Нийслэл Хүрээнд орж ирэн 1921.11.01-д Ардын засгийн газраас Богд хаантай “тангаргийн гэрээ” байгуулж хааны улс төрийн эрх мэдлийг хасч хэмжээт эрхтэй хаан болгожээ. 1924 оны 5 сарын 20 нд Богд гэгээн Нийслэл хүрээнээ таалал төгсжээ. Зарим судлаачид Богд хааныг хорлогдож өөд болсон гэж үздэг. Түүнийг жанч халснаас хойш 21 хоног гашуудал зарласан бөгөөд Хүрээний лам нар түүний хойд дүрийг тодруулахыг оролдож байв. 1925 онд МАХН-ын IV их хурлаас Богдын хөрөнгийг улсын санд хурааж, түүнийг ардын боловсрол, эрүүлийг хамгаалах, соёлын хэрэгцээнд зарцуулахаар шийдвэрлэж байв. Богд хаант Монгол төрийн тамгыг 1911 оноос тогтсон Монгол Улсын засгийн газраас боловсруулан гаргасан “Залигаар тогтоосон Монгол Улсын хууль”-иар батлан тогтоосон юм. Уг тамгыг “Хар гарт” Гомбо гэдэг дархан хүн хаш чулуугаар сийлж, харин Эх дагинын тамгыг Сэцэнхан аймгийн Дархан Барайшир ван урлажээ. Төрийн тамганаа Монголын эртний төрийн бэлэгдлийг сэргээн хэрэглэж, үсгийг нь соёмбо, дөрвөлжин хоёр үсгээр бичсэн байна. Дөрвөлжин үсгээр бичсэн хоёр мөр нь Жавзандамба хутагт болбоос эртний Юань улсын Хубилай Сэцэн хааны адилаар төр, шашны хэргийг хослон барьж, лам, харын засгийг нэгтгэн явуулж буйг билэгдсэн утгатай, харин соёмбо үсгээр бичсэн найман мөр нь Монголын анхдугаар Богд гэгээнээс хойшхи найм дахь Богдын үед Монгол улс тусгаар болсныг билэгдсэн утгыг агуулдаг байжээ. Тамганы төв дунд уйгаржин монгол бичгээр эзэн хааны алдрыг “Шашин, төрийг хослон баригч наран гэрэлт Богд хааны тамга” гэж бичжээ. Ийнхүү хаш эрдэнийн тамгыг олонд тархаах аливаа зарлиг, хэлтрүүлэх зарлиг, ухуулах, сургах лүндэн, жуух, шар торгон бичиг дээр дардаг байлаа. Түүнээс гадна, Монголын шашны тэргүүний нь хувьд Богд гэгээнд тусгай тамга хэрэглүүлжээ. Тамганы үгс нь “Шашныг мандуулагч, амьтныг жаргуулагч, аврал итгэл хамгийг айлдагч, оройн чандмань очирдарь Жавзандамба ламын алтан тамга” гэсэн бичигтэй байсан ажгуу.Бусад олон яам, аймаг, хошуудын гуулин тамганд дан монгол үсэг хэрэглэж, уг газрын нэрийг бичихийн дээр голд нь соёмбо сүлд урлаж, бариулыг нь хүслийг хангагч чандмань эрдэнийн дүрстэй үйлдэн, уул яам, газар, ноёдын эрх ямбанд тохируулан элдэв хэмжээ ба жинтэй цутгадаг байжээ. Богд хаант улсын үеийн тамга нь дөрвөлжин нүүртэй байсан бөгөөд энэ нь 1930-аад онд дугуй (резинэн) тамга гарах хүртэл хэрэглэгдэж байв. Монголчууд тамгыг төрийн билэгдэл хэмээн машид хүндэлж, улаан халзтай тусгай өргөө бариулан, хойморт нь тусгай хайрцаганд хадгалдаг байв. Богд хаант монгол улсын төрийн далбааг бүтээх тухай тэр үеийн албан баримтад тэмдэглэсэн нь: "Олон улсад өөр өөрийн туг далбаа буй, бидний монгол болбоос эзэрхэх эрх хэмжээ бүхий нь мөн тул тусгайлан далбаа байгуулж, тусгаар эрх бүхнийг илэрхийлбэл зохимой" хэмээжээ. Богд хаант монгол улсын төрийн туг далбаа нь хэмжээний хувьд гурван ам буюу гурав нэгийн харъцаатай, дөрвөлжин хэлбэр бүхий шар өнгийн дэвсгэртэй, ишний эсрэг талд гурван улаан хэлтэй, хэлний бусад гурван талдаа улаан хөвөө эмжээртэй байх ба хөвөө нь хагас ам өргөнтэй байна. Далбааны төв дундад хүрээтэй бадамлянхуа цэцэг бүхий суурьтай, соёмбо тэмдэг сүлд буюу "Э" "БАМ" үсгийг тусгай мөргөлийн ном бичсэн дэвсгэр дээр урлан байрлуулсан, далбааны төгсгөлийн гурван улаан хээний дээдэд "Ум", дундад "Аа", доодод "Хум" хэмээх үсэг байхаар тогтжээ. Тугны дээрх үсэг бичиг нь тэр цагийнхаа утгаар манжийн үед туганд хэрэглэж байсан манж, хятад үсэг тэмдгийг халж, оронд нь монгол үсэг болон буддын шашны хүндэтгэлийн бичиг ланз, төвд үсгийг арвин хэрэглэсэн байна. Энэ нь монгол орон манжийн эрхшээлээс ангижирч тусгаар улс болон төр шашнаа ариунаар мандуулна хэмээсэн тухайн үеийнхээ үзэл санаагтусган илэрхийлсэн хэрэг юм. Энэхүү төрийн далбааг мандуулах өдрийг тогтоон, жил бүрийн цагаан сарын шинийн нэгнээс найман хүртэл хийсгэх, мөн майдар залах зэрэг төрийн их баяр ёслолын өдөр, сүм хийд, төрийн яамд, аймгийн чуулгад, цэргийн жанжны газар, засаг ба засаг бус ван гүн, хамба цорж, хутагт хувилгаад, тушаалтан лам түшмэлийн газар хийсгэхээр болсон байна. Богд хаант Монгол улсын засгийн газраас төрийн далбааг албан газраас гадна айл бүр хийсгэж болохыг зөвшөөрсөн лүндэн буулгажээ. Мөн Төрийн далбаанаас гадна цэргийн тугтай байхыг чухалчлан тогтоож байжээ.

С.Чулуун: Үндэсний тусгаар тогтнолын өдөр бол Монгол оршин буйн үндэс2017, 12 сар 28. 10:08

Ч.ҮЛ-ОЛДОХ ШУА-ийн Түүх-Археологийн хүрээлэнгийн захирал, доктор С.Чулуунтай ярилцлаа.   –Монголчууд  жил бүрийн арванхоёрдугаар сарын 29-ний өдөр үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний түүхэн баярыг тэмдэглэн өнгөрүүлдэг. Энэ өдөх бидний сэрэх, ухаарах зүйл юу вэ? -1911 он монголчууд тусгаар тогтнолоо сэргээн баталгаажуулсан түүхэн өдөр. Энэ өдрийг монголчууд 2000-аад оны эхэн хүртэл тоотойхон тэмдэглэж байсан

Шинэ мэдээ

Moody’s агентлаг Голомт банкны үнэлгээг “B3” болгон өсгөж, хэтийн төлвийг “Тогтвортой” гэж үзлээ41 минут 15 секундын өмнөХятадын эрдэмтэд уушигны хорт хавдрын эсрэг маш үр дүнтэй эмүүдийг гарган авчээ43 минут 42 секундын өмнөФОТО: Хятадын алдарт жүжигчид өмнө VS одоо48 минут 42 секундын өмнөЭнэтхэгийн автобусны шалгагч нар сэтгэхүйн ноцтой хүнд нөхцөлд ажилладаг53 минут 42 секундын өмнөЗасгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцэх асуудал58 минут 42 секундын өмнөМорган Фрийман зээ охинтойгоо дотно харилцаатай байжээ1 цаг 4 минутын өмнө"100 айл"-ыг нүүлгэн шилжүүлэх ажлыг эхлүүлнэ1 цаг 6 минутын өмнөПарисын халдлагын хэрэгтэн ял сонслоо1 цаг 9 минутын өмнөУмард Солонгосоос Хятадын импортолсон бараа бүтээгдэхүүний хэмжээ эрс буурчээ1 цаг 14 минутын өмнөЕрөнхийлөгч Х.Баттулга гурван хүний генерал цолыг хасах тухай зарлиг гаргав1 цаг 19 минутын өмнөХөх нуурын номч мэргэн хутагт Сүмбэ хамба Ишбалжир1 цаг 19 минутын өмнөЭнэтхэгийн Засгийн газар хүүхэд хүчирхийлэгчдэд цаазыын ял оноох шийдвэр гаргана1 цаг 24 минутын өмнөҮндэсний их баяр наадмыг зохион байгуулах хорооны хурал боллоо1 цаг 28 минутын өмнөХарийн “овгор”-ууд унаган шавьжнуудад заналхийлж байна1 цаг 29 минутын өмнөАмерикийн бодлого олон улсын худалдааны дэглэмийг ноцтой цочроож байна1 цаг 34 минутын өмнө"Хонх"-ын Н.Энхбаяр С.Зориг агсны хөшөөнд1 цаг 39 минутын өмнөАмерикийн эмч нар дэлхийд анх удаа шодой болон хуухнаг шилжүүлэн суулгах мэс засал хийжээ1 цаг 44 минутын өмнөЖирэмсний үедээ буруу хоолловол хүүхдийн уураг тархинд халтай1 цаг 49 минутын өмнөХамгийн үнэтэй эд зүйлс1 цаг 54 минутын өмнөНас барсан хүмүүсийг зүүдлээд, нэг л тавгүй байна уу1 цаг 59 минутын өмнөСэрэмжлүүлэг: Хачигт энцефалитаас болгоомжил2 цаг 4 минутын өмнөNBA-ын тоглолтуудын шилдэг 10 (18.04.23)2 цаг 9 минутын өмнөВашингтон Уизардс цувралыг тэнцүүллээ2 цаг 14 минутын өмнөХоёр Солонгосын удирагчдын уулзалтыг энэ сарын 27-нд эхлүүлэхэээр эцэслэн тохирлоо2 цаг 19 минутын өмнөДэлхийн дархлаажуулалтын долоо хоног эхэллээ2 цаг 24 минутын өмнөСумын цолтой болон залуу бөхчүүдийн барилдаан боллоо2 цаг 29 минутын өмнөХүүдээ учирлаж хэлэх үг2 цаг 34 минутын өмнөФранцын ерөнхийлөгчийн АНУ дахь төрийн айлчлал эхэллээ2 цаг 39 минутын өмнөИрина Шэйк сүйн бөгжөө харуулав2 цаг 44 минутын өмнөИ.Буян-Өлзий: 2017 онд сүлжээний бизнест 35.000 гаран иргэн хохирсон2 цаг 45 минутын өмнө
© 2008 - 2018 он. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан.